Ètò Ìlànà Àyíká àti Àjọṣepọ̀ Àgbáyé
Àwọn ọ̀ràn àyíká kò le jẹ́ ohun tí a lè wò gẹ́gẹ́ bí ọ̀ràn ilé nìkan mọ́. Ìyípadà ojú ọjọ́, pípadánù onírúurú ẹ̀dá alààyè, ìbàjẹ́ afẹ́fẹ́ kọjá ààlà, àti ìbàjẹ́ omi fihàn pé ìbàjẹ́ àyíká kọjá ààlà orílẹ̀-èdè. Nítorí náà, ètò àyíká ń sopọ̀ mọ́ àwọn àjọṣepọ̀ àgbáyé: bí àwọn orílẹ̀-èdè ṣe ń ṣe àdéhùn, ṣe ìfọwọ́sowọ́pọ̀, díje, àti kíkọ orúkọ rere wọn sí orí ìtàgé kárí ayé. Nínú ọ̀ràn yìí, ètò àyíká kì í ṣe nípa “dáàbò bo ìṣẹ̀dá nìkan,” ṣùgbọ́n ó tún kan àwọn ire ọrọ̀ ajé, ààbò, ìjọ́ba, àti ìdájọ́ òdodo.
Ayika gẹgẹbi eto imulo oselu agbaye
Láti ìparí ọ̀rúndún ogún, àyíká ti di ètò pàtàkì kárí ayé. Ìpàdé Stockholm ti ọdún 1972 ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ìdámọ̀ pé ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé àti ààbò àyíká gbọ́dọ̀ lọ ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀. Ìpàdé Rio ti ọdún 1992 gbé èrò ìdàgbàsókè aládàáni kalẹ̀, ó sì ṣe àwọn ètò pàtàkì bíi Ìpàdé Àjọ Àgbáyé lórí Ìyípadà Ojúọjọ́ (UNFCCC) àti Ìpàdé Àgbáyé lórí Onírúurú Onírúurú (CBD). Àdéhùn Paris ti ọdún 2015 tún fi ìdí múlẹ̀ pé àwọn orílẹ̀-èdè ti ṣe ìlérí láti dín ìdàgbàsókè òtútù kárí ayé kù nípasẹ̀ àwọn ibi tí a ti pinnu ní orílẹ̀-èdè (NDCs).
Láti ojú ìwòye ìbáṣepọ̀ kárí ayé, ìdàgbàsókè yìí fi ìyípadà hàn nínú ìwà ti ìṣèlú: àwọn ọ̀ràn "ìṣèlú tí kò ní ìlera" bíi àyíká ti ní àwọn ìtumọ̀ "ìṣèlú gíga" nítorí wọ́n ní ipa lórí ìdúróṣinṣin ọrọ̀ ajé, ààbò oúnjẹ, agbára, àti ààbò ènìyàn. Àwọn orílẹ̀-èdè kìí ṣe pé wọ́n ń díje láti fún àwọn ọmọ ogun wọn lágbára nìkan ni, ṣùgbọ́n láti rí i dájú pé àwọn ohun èlò agbára mímọ́, àǹfààní sí ìmọ̀ ẹ̀rọ aláwọ̀ ewé, àti ipa nínú ṣíṣe àwọn ìlànà kárí ayé.
Kí ló dé tí ètò ìṣètò àyíká fi nílò ìfọwọ́sowọ́pọ̀ kárí ayé?
Ìfọwọ́sowọ́pọ̀ kárí ayé ṣe pàtàkì nítorí pé àwọn ọ̀ràn àyíká ní àwọn ànímọ́ pàtàkì mẹ́ta. Àkọ́kọ́, wọ́n jẹ́ ààlà: ìtújáde erogba láti orílẹ̀-èdè kan ní ipa lórí gbogbo afẹ́fẹ́; ìdọ̀tí ike láti òkè odò lè parí sí òkun àti etíkun àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn. Èkejì, wọ́n jẹ́ ìgbà pípẹ́ àti àpapọ̀: àwọn ipa òde òní ń kórajọ sínú àwọn ìṣòro ní ọ̀pọ̀ ọdún sí ọjọ́ iwájú. Ẹ̀kẹta, wọ́n jẹ́ dídíjú wọ́n sì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka: agbára, ìrìnnà, iṣẹ́ àgbẹ̀, ilé iṣẹ́, àti ètò ààyè pàápàá.
Nínú ìmọ̀ nípa àjọṣepọ̀ kárí ayé, a sábà máa ń lóye ipò yìí gẹ́gẹ́ bí ìṣòro “àwọn ohun ìní gbogbogbòò kárí ayé”. Ìdúróṣinṣin ojú ọjọ́ jẹ́ ire gbogbogbòò: gbogbo orílẹ̀-èdè ló ń jàǹfààní láti inú ojú ọjọ́ tó dúró ṣinṣin, ṣùgbọ́n orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan ní ìṣírí láti “rìn àjò láìsí ìdínkù”—wọ́n ń yẹra fún iye owó ìdínkù àwọn ìtújáde nígbàtí wọ́n ń jàǹfààní láti inú ìsapá àwọn ẹlòmíràn. Nítorí náà, ìmọ̀ nípa àyíká ń wá láti ṣẹ̀dá àwọn ìṣírí, àwọn òfin, àwọn ọ̀nà ìnáwó, àti àwọn ètò ìròyìn tí ó ń gbani níyànjú láti tẹ̀lé.
Àwọn ohun èlò pàtàkì: àwọn àdéhùn àgbáyé, àwọn ìlànà àti àwọn ìlànà
Ètò ìṣètò àyíká àgbáyé máa ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ àwọn ìjọba àgbáyé, èyí tí a gbà láti inú àwọn ìlànà, òfin, àti ìlànà. Àpẹẹrẹ pàtàkì kan ni Montreal Protocol, èyí tí ó dín àwọn ohun tí ń pa ozone run kù ní àṣeyọrí. Àṣeyọrí rẹ̀ sábà máa ń jẹ́ nítorí wíwà àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ mìíràn àti àwọn ọ̀nà ìnáwó fún àwọn orílẹ̀-èdè tí ń dàgbàsókè.
Fún àwọn ọ̀ràn ojúọjọ́, àwọn ìlànà náà túbọ̀ díjú sí i nítorí wọ́n ní ìsopọ̀ tààrà pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ ìdàgbàsókè àti àìní agbára. Àdéhùn Paris ń lo ọ̀nà ìfilọ́lẹ̀ tí ó rọrùn láti ṣe ní orílẹ̀-èdè, tí ó gbẹ́kẹ̀lé ìfihàn àti ìfẹ́ ọkàn tí ń pọ̀ sí i díẹ̀díẹ̀. Ní àfikún sí àwọn àdéhùn tí a ṣe déédéé, àwọn ìlànà náà tún jẹ́ irinṣẹ́ pàtàkì: fún àpẹẹrẹ, àwọn ìlànà ìtújáde ọkọ̀, àwọn ìlànà ìdúróṣinṣin ọjà, tàbí àmì-ẹ̀yẹ àyíká ti àwọn ọjà. Àwọn ìlànà wọ̀nyí ń ṣe àgbékalẹ̀ ìwà ọjà kárí ayé wọ́n sì ń fún àwọn orílẹ̀-èdè àti ilé-iṣẹ́ níṣìírí láti ṣe àtúnṣe sí àwọn ìlànà wọn.
Àwọn àǹfààní orílẹ̀-èdè àti ìfọ̀rọ̀wérọ̀: láàrín ìfẹ́ ọkàn àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀
Láìka ìwà rere nípa “gbígbàlà ayé,” àwọn ìjíròrò àyíká ṣì ń fi àwọn àǹfààní orílẹ̀-èdè kún un. Àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n gbẹ́kẹ̀lé eédú tàbí epo púpọ̀ yóò máa ṣọ́ra gidigidi nígbà tí wọ́n bá ń ṣètò àwọn ibi tí wọ́n fẹ́ fojú sí. Àwọn orílẹ̀-èdè erékùsù tí ó lè fara da àjálù ojúọjọ́ yóò béèrè fún àwọn ohun tí ó ga jùlọ. Àwọn orílẹ̀-èdè tí ó ń dàgbàsókè sábà máa ń tẹnu mọ́ ẹ̀tọ́ láti dàgbàsókè wọ́n sì máa ń wá ìrànlọ́wọ́ nínú ìnáwó, ìmọ̀ ẹ̀rọ, àti kíkọ́ agbára.
Èrò "àwọn ẹrù iṣẹ́ tí a wọ́pọ̀ ṣùgbọ́n tí a yàtọ̀ síra" ṣe pàtàkì: gbogbo orílẹ̀-èdè ló ní ẹrù iṣẹ́, ṣùgbọ́n a kò lè pín ẹrù iṣẹ́ náà déédé nítorí pé àwọn orílẹ̀-èdè tó ti gòkè àgbà ti ní ìrírí iṣẹ́ ilé-iṣẹ́ àti pé wọ́n ti mú àwọn èéfín tó pọ̀ jáde láti ìgbà pípẹ́ wá. Àríyànjiyàn lórí ẹni tó ń sanwó, iye owó tí wọ́n ń san, àti irú owó tí wọ́n ń san (àwọn owó ìrànlọ́wọ́, owó gbèsè, owó ìdókòwò) jẹ́ apá gidi nínú iṣẹ́ ìjọba ojú ọjọ́.
Ayika, iṣowo ati idije eto-ọrọ aje
Àwọn ìlànà àyíká ń sopọ̀ mọ́ ìṣòwò kárí ayé. Ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè ló ń ṣe àwọn ìlànà aláwọ̀ ewé tó ń nípa lórí ọjà, bíi àwọn ohun tó yẹ kí wọ́n máa ṣe fún àwọn ọjà igbó, epo ọ̀pẹ, ẹja, tàbí ohun alumọ́ni. Ní ọwọ́ kan, àwọn ìlànà wọ̀nyí lè fún àwọn àṣà ìṣelọ́pọ́ tó dára síi láyè láti ṣe níṣìírí. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn orílẹ̀-èdè tó ń kó ọjà jáde lè wò wọ́n gẹ́gẹ́ bí ìdènà tí kì í ṣe owó orí tàbí àwọn ọ̀nà ààbò tí wọ́n fi ara pamọ́.
Ìyípadà agbára náà tún ń dá ìdíje tuntun sílẹ̀. Àwọn orílẹ̀-èdè ń sáré láti jẹ́ olórí àwọn ẹ̀wọ̀n ìpèsè fún àwọn ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ iná mànàmáná, bátìrì, àwọn páànẹ́lì oòrùn, àti àwọn ohun alumọ́ni pàtàkì bíi nickel, cobalt, àti lithium. Ìmọ̀ nípa ohun àlùmọ́nì ń di ohun tó ṣe pàtàkì sí i, títí kan ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ìdókòwò, àdéhùn ìpèsè, àti mímú àwọn ìlànà ESG lágbára sí i. Nítorí náà, ètò àyíká lè di ohun èlò fún ìdíje ilé-iṣẹ́ àti ibi ìdíje fún ìdíje ìbílẹ̀.
Ààbò àyíká àti ipa tí ìjà ní lórí
Ayika tun ni asopọ pẹlu aabo. Iyipada oju-ọjọ le mu awọn idaamu omi, ikuna irugbin, iṣilọ, ati awọn rudurudu awujọ pọ si. Lakoko ti oju-ọjọ kii ṣe okunfa nikan ti o fa rogbodiyan, o le ṣiṣẹ bi “ihalẹ pupọ,” ti o mu awọn ailagbara pọ si. Awọn orilẹ-ede ati awọn ajọ kariaye n gbero awọn ewu oju-ọjọ ni awọn eto imulo aabo, iṣakoso ajalu, ati iduroṣinṣin agbegbe.
Síwájú sí i, ìjà ológun lè ba àyíká jẹ́ nípasẹ̀ ìbàjẹ́, iná, tàbí ìbàjẹ́ ètò ìṣiṣẹ́. Ní ọ̀nà mìíràn, ìṣàkóso àyíká tí ó kọjá ààlà—bíi àwọn odò àgbáyé—lè jẹ́ ohun èlò fún ìṣèlú àti ìgbẹ́kẹ̀lé ara ẹni tí a bá ń ṣàkóso rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà tí ó tọ́.
Ipa awọn olukopa ti kii ṣe ti ipinlẹ: Awọn NGO, awọn onimọ-jinlẹ, awọn ilu ati awọn ile-iṣẹ
Àwọn àjọṣepọ̀ àgbáyé òde òní kìí ṣe ààbò àwọn orílẹ̀-èdè nìkan mọ́. Àwọn àjọ tí kìí ṣe ti àyíká ló ń kó ipa nínú ṣíṣọ́ àwọn ìlérí, gbígbèjà fún àwọn ìlànà, àti gbígbé ìmọ̀ gbogbogbòò ga. Àwùjọ onímọ̀ sáyẹ́ǹsì, nípasẹ̀ àwọn ìròyìn IPCC àti onírúurú ìwádìí, ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ibi ìtọ́kasí pàtàkì tí ó ń darí ìjíròrò àti ìtọ́sọ́nà ìlànà.
Àwọn ìlú ńlá tún ń fi hàn pé àwọn ènìyàn ń gbé ní àwọn ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ bíi C40 tàbí ICLEI, nítorí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìtújáde tó ń wá láti àwọn agbègbè ìlú ńlá. Ní àkókò kan náà, àwọn ilé iṣẹ́ tó wà ní ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè ń ní ipa lórí àwọn ìlànà ìṣelọ́pọ́, ìdókòwò agbára, àti àwọn ibi tí a lè fojú sí. Síbẹ̀síbẹ̀, ìpèníjà ti ìyípadà ilẹ̀—àwọn ẹ̀tọ́ aláwọ̀ ewé tí kò bá àwọn ìṣe gidi mu—ti yọjú, èyí sì ti mú kí àwọn ìbéèrè fún ìṣípayá, àyẹ̀wò, àti ìròyìn pọ̀ sí i.
Indonesia ninu eto imulo ayika
Fún Indonesia, ètò ìṣètò àyíká wà ní oríta àwọn ohun tó jẹ mọ́ ìdàgbàsókè, ààbò igbó àti onírúurú ẹ̀dá alààyè, àti ìfaradà àjálù ojúọjọ́. Indonesia ní ipa pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn orílẹ̀-èdè tó ní igbó tó tóbi jùlọ ní ilẹ̀ olóoru, ó sì ní àwọn ètò ìṣẹ̀dá omi tó gbòòrò. Àwọn ìsapá láti dín ìpakúpa igbó kù, láti tún ilẹ̀ ṣe, láti ṣàkóso iná igbó, àti láti ṣe àgbékalẹ̀ ìyípadà agbára ní ipa pàtàkì lórí àwọn ìtújáde afẹ́fẹ́ kárí ayé.
Nínú àjọṣepọ̀ kárí ayé, Indonesia ń kópa nínú onírúurú ìpàdé—bíi UNFCCC, G20, àti ASEAN—láti gbèjà fún ìṣúná owó ojú ọjọ́, ìyípadà ìmọ̀ ẹ̀rọ, àti ìdámọ̀ ipa àwọn orílẹ̀-èdè tó ń dàgbàsókè. Ìpèníjà náà ni rírí i dájú pé àwọn ètò ìbílẹ̀ bá àwọn ìlérí kárí ayé mu, nígbàtí ó ń rí i dájú pé ìyípadà tó tọ́ fún àwọn òṣìṣẹ́ àti àwọn agbègbè tó gbára lé àwọn ẹ̀ka tó dá lórí ohun èlò ìfọ́sílì.
Penutup
Ìlànà àyíká àti àjọṣepọ̀ kárí ayé ti di ohun tí a kò lè yà sọ́tọ̀ báyìí. Ìṣòro àyíká ń mú kí àwọn orílẹ̀-èdè fọwọ́sowọ́pọ̀, ṣùgbọ́n ó tún ń ṣí àwọn agbègbè ìdíje tuntun nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ, ìṣòwò, àti ipa ìpìlẹ̀-èdè. Ìmúnádóko ètò ìṣèlú kárí ayé sinmi lórí ìgbẹ́kẹ̀lé, ìṣípayá, owó ìnáwó, àti òdodo nínú pínpín ẹrù. Níkẹyìn, ìṣèlú nípa àyíká ń fi àṣàyàn àgbáyé hàn: bóyá àwọn orílẹ̀-èdè fẹ́ láti fi ìdúróṣinṣin sí ipò pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ohun tí a pín, tàbí kí wọ́n wà nínú ìdẹkùn àwọn ohun tí ó ní àǹfààní fún ìgbà díẹ̀. Láàárín àwọn ewu ojú ọjọ́ tí ń pọ̀ sí i, ìdáhùn sí ìbéèrè yìí yóò pinnu ipa ìdúróṣinṣin àti aásìkí kárí ayé ní ọ̀rúndún yìí.
