רעלאַטיוויזם טעאָריע פון אמת
אין פילאָסאָפֿיע, איז די פֿראַגע פֿון "וואָס איז אמת?" שטענדיק געווען דער אָנהייב־פּונקט פֿאַר פֿיל גרויסע דעבאַטעס. עטלעכע באַטראַכטן אמת ווי פֿיקסירט און אוניווערסאַל, בשעת אַנדערע זען עס ווי אָפּהענגיק פֿון ספּעציפֿישע באַדינגונגען: קולטור, שפּראַך, פּערספּעקטיוו, צי צייט. דאָ קומט אַרײַן די רעלאַטיוויסטישע טעאָריע פֿון אמת. רעלאַטיוויזם וועגן אמת זאָגט, אַז וואָס איז "אמת" שטייט נישט אַליין ווי אַן אַבסאָלוטער פֿאַקט, וואָס איז די זעלבע פֿאַר אַלע מענטשן און אַלע סיטואַציעס, נאָר איז ענג פֿאַרבונדן מיט אַ באַזונדערן רעפֿערענץ־ראַם.
פֿאַרשטיין דעם רעלאַטיוויזם פֿון אמת
בכלל, אמת רעלאַטיוויזם איז די מיינונג אַז דער אמת ווערט פון אַ סטייטמענט איז אָפּהענגיק פון זיין קאָנטעקסט. דער קאָנטעקסט קען זיין קולטור, סאציאלע נאָרמען, גלויבן סיסטעמען, שפּראַך, אָדער אפילו אַן אינדיווידועל'ס פּערספּעקטיוו. מיט אַנדערע ווערטער, אַ סטייטמענט קען ווערן באַטראַכט ווי אמת אין איין ראַם, אָבער נישט אמת - אָדער אָן באַדייטונג - אין אַן אַנדערן.
רעלאַטיוויזם איז אַנדערש פֿון פשוט "יעדער איז באַרעכטיקט צו זײַן אייגענע מיינונג." רעלאַטיוויזם באַהאַנדלט דעם סטאַטוס פֿון אמת אַליין, נישט נאָר אונטערשיידן אין טעם. למשל, אַ סטייטמענט ווי "שאַרף עסן איז געשמאַק" פֿאַלט מער אין דער וועלט פֿון פּרעפֿערענץ. אָבער אַ סטייטמענט ווי "געוויסע וועגן פֿון זיך אָנטאָן זענען נישט באַשיידן" קען זײַן אַ בײַשפּיל פֿון ווי סאָציאַלע אָדער מאָראַלישע אמת אָפֿט הענגט אָפּ פֿון לאָקאַלע קולטורעלע נאָרמען.
די וואָרצלען פון רעלאַטיוויזם
רעלאַטיוויזם איז נישט קיין נייע געדאַנק. אין דער געשיכטע פֿון וועסטערנער פֿילאָסאָפֿיע, ווערן פֿיגורן ווי פּראָטאַגאָראַס (דער אַלטגריכישער פֿילאָסאָף) אָפֿט פֿאַרבונדן מיט רעלאַטיוויסטישע געדאַנקען דורך זײַן באַרימטן אויסזאָג: "מענטש איז די מאָס פֿון אַלע זאַכן." די אויסזאָג ווערט אָפֿט אויסגעטײַטשט צו מיינען אַז וואָס ווערט באַטראַכט ווי אמת אָדער רעאַל, ווענדט זיך אין דעם מענטש ווי דער סוביעקט פֿון דערפֿאַרונג און משפט.
אין מאָדערנע אַנטוויקלונגען, איז רעלאַטיוויזם שטאַרק אַרויסגעקומען אין דער שטודיע פון אַנטראָפּאָלאָגיע, דער סאָציאָלאָגיע פון וויסן, און דער פילאָסאָפֿיע פון שפּראַך. אַנטראָפּאָלאָגן האָבן געפֿונען אַז פֿאַרשידענע געזעלשאַפֿטן האָבן פֿאַרשידענע פּערספּעקטיוון, ווערט סיסטעמען, און סאָציאַלע "אמתן". דאָס פּראָמאָווירט די געדאַנק אַז אמת, ספּעציעל אין טערמינען פון עטיק און נאָרמען, קען נישט ווערן אָפּגעטיילט פֿון קולטורעלן קאָנטעקסט.
טיפּן פון רעלאַטיוויזם פון אמת
דער רעלאַטיוויזם פון אמת נעמט נישט שטענדיק איין פאָרעם. עס זענען דאָ וואַריאַציעס וואָס ווערן אָפט דיסקוטירט:
1. קולטורעלער רעלאטיוויזם
אמת—ספעציעל מאראלישע און סאציאלע אמת—ווערט באטראכט קולטורעל אפהענגיק. וואס ווערט באטראכט גוט, ריכטיג, אדער פאסיג אין איין קולטור קען באטראכט ווערן אומרעכט אין א צווייטער. למשל, ווי אזוי צו באַגריסן עלטערן, טיש-מאַנירן, און אפילו חתונה-רעגולאציעס קענען זיין זייער אנדערש.
2. אינדיווידועלע רעלאַטיוויזם (סוביעקטיווער רעלאַטיוויזם)
אמת ווערט געזען ווי אפהענגיק פון דעם יחיד. די מיינונג הערט מען אָפט אין דער פאָרעם פון "עס איז אמת פֿאַר מיר." אָבער, אויב מען לייגט עס צו ברייט אָן, קען יחידישע רעלאַטיוויזם שאַפֿן פּראָבלעמען: ווי קען מען אונטערשיידן אמת פֿון בלויז פֿאַלשע פּערזענלעכע גלויבונגען?
3. קאָנצעפּטואַל אָדער לינגוויסטישע רעלאַטיוויזם
באַאיינפלוסט דורך דער געדאַנק אַז שפּראַך פֿאָרעמט ווי מענטשן פֿאַרשטיין די וועלט. אויב שפּראַך סטרוקטורן און קאָנצעפּטן זענען אַנדערש, דאַן וועט די "אמת" וואָס קען אויסגעדריקט און פֿאַרשטאַנען ווערן אויך אַנדערש. אין דעם ראַם, זענען אמתע און פֿאַלשע אויסזאָגן אומצוטיילן פֿון דער קאָנצעפּטואַלער סיסטעם וואָס ווערט גענוצט.
4. עפּיסטאַמישער רעלאַטיוויזם
באַטאָנען אַז סטאַנדאַרדן פֿאַר וואַלידירן וויסן (וואָס באַשטייט פֿון שטאַרקע באַווײַזן, גילטיקע מעטאָדן און גלויבווערדיקע אויטאָריטעט) זענען אַנדערש צווישן קהילות. אַזוי, אפילו וויסנשאַפֿטלעכע אמת קען פֿאַרשטאַנען ווערן אין פּאַראַדיגם-וועקסלען, כאָטש נישט אַלע פֿילאָסאָפֿן שטימען צו אַז וויסנשאַפֿט איז גאָר רעלאַטיוו.
רעלאַטיוויזם און מאָראַלישע אמת
איינע פון די שטאַרקסטע געביטן פֿאַר רעלאַטיוויזם איז מאָראַל. מאָראַל רעלאַטיוויזם האַלט אַז עס זענען נישטאָ קיין אוניווערסאַלע מאָראַלישע סטאַנדאַרדן וואָס גילטן פֿאַר אַלעמען. אַנשטאָט, מאָראַל ווערט געמשפּט ריכטיק אָדער פאַלש באַזירט אויף די נאָרמען פון אַ באַזונדערער געזעלשאַפט.
דער מעלה פון דעם צוגאנג איז אז עס פארשטארקט טאלעראנץ און פארקלענערט די טענדענץ צו משפט'ן אנדערע קולטורן לויט אייגענע סטאנדארטן. ער דערמאנט אונז אז מאראלישע סטאנדארטן ווערן אפט געפארמט דורך היסטאריע, עקאנאמישע באדינגונגען, רעליגיע, און סאציאלע סטרוקטורן. אבער, זיין הויפט קריטיק איז אז מאראלישע רעלאטיוויזם קען מאכן עס שווער צו פארדאמען פראקטיקעס וואס קלאר שאטן מענטשן, ווי למשל סיסטעמישע גוואַלד אדער דיסקרימינאציע. אויב אלעס איז רעלאטיוו, אויף וואספארא באזיס קענען מיר אומאיידוימאל דערקלערן אן אקציע אלס "פאלש"?
אַרגומענטן אין שטיצע פֿון רעלאַטיוויזם
שטיצער פון רעלאַטיוויזם שטעלן געוויינטלעך ארויס עטלעכע סיבות:
– פֿאַרשיידנקייט פֿון גלויבנס און פּראַקטיקעס
דער פאַקט אַז מענטשן האַלטן זייער פֿאַרשידענע גלויבונגען ווערט אָפֿט גענומען ווי אַ באַווייַז אַז עס איז נישטאָ קיין איין אמת. אויב אוניווערסאַלע אמתן זענען אַזוי קלאָר, פאַרוואָס זענען דאָ אַזוי פֿיל פֿאַרשיידנקייטן?
– פֿאַרבינדונג צום קאָנטעקסט
אסאך אויסזאגן האבן נאר א באדייט ווען מיר פארשטייען זייער קאנטעקסט. למשל, עטיקעט-רעגולאציעס זענען אנדערש פון ארט צו ארט. דאס ווייזט אז "ריכטיג" און "פאלש" אין דער סאציאלער וועלט קען נישט אפגעטיילט ווערן פון דער סביבה.
– קריטיק פון אבסאלוטע טענות
רעלאַטיוויזם ווערט אָפט גענוצט צו אָפּוואַרפן די דאָמינאַנץ פון איין גרופּע וואָס באַהויפטעט אַבסאָלוטע אמת און עס אויסצווינגען אויף אַנדערע. היסטאָריש, זענען באַהאַופּטונגען צו אַבסאָלוטע אמת מאַנטשמאָל געווען פֿאַרבונדן מיט קאָלאָניאַליזם, אונטערדריקונג אָדער פֿאַנאַטיזם.
קריטיק פון רעלאַטיוויזם
רעלאַטיוויזם שטייט אויך פאר ערנסטע שוועריקייטן. די מערסט בארימטע קריטיק באהאנדלט דאס פראבלעם פון זעלבסט-סתירה: אויב רעלאַטיוויזם זאגט "אלע אמת איז רעלאַטיוו," ווערט יענע אויסזאג אליין באטראכט אלס רעלאַטיוו אדער אוניווערסאל? אויב עס איז אוניווערסאל, דאן איז דא כאטש איין אוניווערסאלע אמת וואס אונטערמינירט רעלאַטיוויזם. אויב עס איז רעלאַטיוו, דאן קענען אנדערע עס אפווארפן אן קיין פראבלעם.
דערצו, קען רעלאטיוויזם שאַפֿן שוועריקייטן אין:
– קראָס-קולטורעלער דיאַלאָג און אַסעסמאַנט
אויב עס זענען נישטאָ קיין געמיינזאַמע סטאַנדאַרדן, ווי דיסקוטירן מיר ווערט קאָנפליקטן? ווי לייזן מיר מאָראַלישע אָדער פּאָליטישע חילוקי דעות?
– וויסנשאַפֿט און עמפּירישע פֿאַקטן
אין וויסנשאַפט, ווערן פילע אמתן געטעסט דורך רעלאַטיוו קאָנסיסטענטע מעטאָדן: אָבסערוואַציע, עקספּערימענטאַציע און רעפּליקאַציע. כאָטש אינטערפּרעטאַציעס קענען זיין אַנדערש, טענה'ן פילע אַז עס זענען אַספּעקטן פון דער רעאַליטעט וואָס זענען אומאָפּהענגיק פון קולטור, ווי די גרונטלעכע געזעצן פון פיזיק.
– די געפאַר פון "יעדער איז די זעלבע"
רעלאַטיוויזם ווערט אָפט מיספאַרשטאַנען ווי ניהיליזם: ווי כאילו עס איז נישטאָ קיין אונטערשייד צווישן אַ גוט-באַגרינדעטער מיינונג און אַ לייכטזיניקער. אָבער, אפילו אין אַ רעלאַטיוויסטישן ראַם, קענען מיר נאָך אַלץ אָפּשאַצן צי אַ טענה איז קאָנסיסטענט מיט די סטאַנדאַרדן פון דער קהילה אָדער דעם קאָנטעקסט אין וועלכן עס ווערט גענוצט.
רעלאַטיוויזם אין מאָדערנעם לעבן
אין דער תקופה פון גלאָבאַליזאַציע און דעם אינטערנעץ, פילט זיך דער רעלאַטיוויזם פון אמת ווי באַטייַטיק. מיר שטייען קאָנפראָנטירט מיט פֿאַרשיידענע דערציילונגען וועגן געשיכטע, פּאָליטיק, רעליגיע און אידענטיטעט. סאציאלע מעדיע באַשנעלערט די דורכשניט פון פּערספּעקטיוון, אָבער עס שאַפט אויך "עקאָ קאַמערן" וואָס פֿאַרשטאַרקן די אייגענע ווערסיע פון דער אמת.
רעלאַטיוויזם קען אונדז העלפֿן זײַן מער באַשיידן: דערקענען אַז אונדזערע פּערספּעקטיוון ווערן געפֿאָרעמט דורך אונדזער סביבה. אָבער עס דאַרף אויך זײַן קאָמפּלעמענטירט מיט אַ קריטישער שטעלונג כּדי מיר זאָלן נישט פֿאַלן אין דער פֿאַל פֿון אָננעמען אַז באַווײַזן, דאַטן און לאָגיק זענען נישט וויכטיק.
קעסימפּולאַן
די רעלאַטיוויסטישע טעאָריע פון אמת אונטערשטרייכט אַז אמת איז נישט שטענדיק אַבסאָלוט, נאָר אָפט דעפּענדס אויף אַ באַזונדער קולטורעלער ראַם, שפּראַך, פּאַראַדיגם אָדער פּערספּעקטיוו. די מיינונג איז נוצלעך פֿאַר פֿאַרשטיין מענטשלעכע פֿאַרשיידנקייט און העכערן טאָלעראַנץ. אָבער, רעלאַטיוויזם שטייט פֿאַר ערנסטע קריטיק, ספּעציעל וועגן זיין זיך-קעגנזייַטיקן כאַראַקטער און די שוועריקייט פון אויפֿשטעלן געמיינזאַמע סטאַנדאַרדן פון משפט.
אין אַ פּלוראַליסטישער וועלט, קען רעלאַטיוויזם זיין אַ מיטל פֿאַר רעפֿלעקסיע: ער לאַדט אונדז אײַן צו באַטראַכטן דעם קאָנטעקסט איידער מיר משפטן. אָבער, כּדי צו בלײַבן פּראָדוקטיוו, דאַרף רעלאַטיוויזם גיין האַנט אין האַנט מיט אַ פֿאַרפֿליכטונג צו ראַציאָנעלן דיאַלאָג, אינטעלעקטועלער ערלעכקייט, און דער זוכן פֿאַר אַ געמיינזאַמען באָדן – לפּחות אין ענינים וועגן זיכערהייט, יושר, און מענטשלעכע ווירדע.
אויב איר ווילט, קען איך צולייגן קאנקרעטע פאל ביישפילן (למשל אין געזעץ, עטיק, אדער פאפולערער קולטור) אדער שאפן א מער אקאדעמישע ווערסיע פון דעם ארטיקל מיט מער פולשטענדיגע רעפערענצן צו פיגורן און פילאסאפישע טערמינען.
