Filosofi ke eng?
Filosofi, e nkiloeng mantsoeng a Segerike "philo" (lerato) le "sophia" (bohlale), ha e le hantle e bolela lerato la bohlale. Empa tšimoloho ena ea tlhaho ha e utloisise hantle seo filosofi e se akaretsang. Filosofi ke lefapha le rarahaneng la thuto le batlang ho utloisisa tlhaho ea motheo ea 'nete, boteng, tsebo, litekanyetso, mabaka, kelello le puo. Ke thuto e kopanyang mabaka a utloahalang a thata le takatso e tebileng ea ho sibolla linnete ka lefatše le sebaka sa rona ho lona.
Tšimoloho le Tsoelo-pele ea Filosofi
Metso ea filosofi e khutlela morao tsoelo-peleng ea boholo-holo. Leha ho le joalo, hangata e amahanngoa le Greece ea Boholo-holo ka batho ba kang Socrates, Plato, le Aristotle ba bapalang karolo ea bohlokoa. Bahlalefi bana ba ile ba nahana ka lipotso tse tebileng tse neng li akaretsa boitšoaro, metaphysics le epistemology, tse ileng tsa beha motheo oa nalane e ruileng ea filosofi ea Bophirimela.
Socrates, ea tummeng ka mokhoa oa hae oa Socrates, o ile a kopanela lipuisanong tse neng li phephetsa boemo ba hona joale 'me a batla kutloisiso e tebileng ka ho botsa lipotso khafetsa. Plato, seithuti sa hae, o ngotse lipuisano tse pharaletseng 'me a theha Academy, e leng setheo sa pele sa thuto e phahameng lefatšeng la Bophirimela. Aristotle, seithuti sa Plato le morupeli oa Alexander e Moholo, o entse menehelo e meholo masimong a fapaneng ho kenyeletsoa le logic, metaphysics le mahlale a tlhaho.
Meetlo ea Bochabela le eona e kentse letsoho haholo monahanong oa filosofi. Bo-rafilosofi ba kang Confucius le Laozi Chaena ba ile ba teba lipotsong tse mabapi le boitšoaro, sechaba le tlhaho ea motho. Filosofi ea Maindia, e nang le likolo tse kang Vedanta, Jainism le Bobuddha, e ile ea hlahloba bomoea, 'nete le litsela tsa ho fumana leseli.
Makala a Filosofi
Filosofi ke thuto e pharaletseng le e nang le mahlakore a mangata. Hangata e arotsoe ka makala a 'maloa,' me le leng le le leng le araba mefuta e fapaneng ea lipotso le mathata:
1. Metaphysics: Lekala lena le shebana le tlhaho ya motheo ya nnete le boteng. Dipotso mabapi le se teng, tlhaho ya dintho, nako, sebaka, sesosa, le kgonahalo ya matla a phahameng a welang tlasa metaphysics.
2. Thuto ea kelello: E shebane le tsebo, thuto ea kelello e hlahloba tlhaho, boholo le meeli ea kutloisiso ea motho. E hlahloba lipotso tse kang "Tsebo ke eng?", "Tsebo e fumanoa joang?", le "Ke eng e lokafatsang litumelo tsa rona?"
3. Boitšoaro: Filosofi ea boitšoaro e nahana ka boitšoaro le melao-motheo ea se nepahetseng le se fosahetseng. E hlahloba likhopolo-taba tse fapaneng tsa boitšoaro, tse kang utilitarianism, deontology, le boitšoaro ba bokhabane, 'me e li sebelisa mathateng a lefats'e la sebele.
4. Botle: Lekala lena le ithuta tlhaho ea botle, bonono le tatso. Le araba lipotso mabapi le hore na ke eng e etsang hore ntho e be ntle kapa e be ea bonono, le hore na liphihlelo tsa botle li kenya letsoho joang bophelong ba motho.
5. Logic: Logic e sebetsana le melao-motheo ea mabaka le khang e utloahalang. E thusa ho khetholla mabaka a matle ho a mabe 'me e theha motheo oa monahano o hlophisitsoeng masimong a fapaneng.
6. Filosofi ea Lipolotiki: E amehile ka lipotso tse mabapi le puso, toka, litokelo le karolo ea batho ka bomong ka har'a sechaba, filosofi ea lipolotiki e nahana ka boemo bo loketseng le mofuta oa sechaba se lokileng.
7. Filosofi ea Kelello: Lekala lena le hlahloba tlhaho ea kelello, temoho, le kamano ea tsona le 'mele oa nama. Le nahana ka lihlooho tse kang maemo a kelello, boitsebahatso, bohlale ba maiketsetso, le bothata ba temoho.
8. Filosofi ea Puo: E hlahloba tlhaho, tšimoloho le tšebeliso ea puo. Lipotso tsa filosofi lefapheng lena li kenyelletsa moelelo, litšupiso, 'nete le kamano pakeng tsa puo le 'nete.
Mekhoa ea Filosofi
Patlisiso ea filosofi e khetholloa ka mekhoa ea eona ea mekhoa, e e khethollang ho mafapha a mang. Mekhoa e meng ea bohlokoa e kenyelletsa:
– Filosofi ea Tlhahlobo: E thehiloe moetlong oa Manyesemane le Maamerika, mokhoa ona o totobatsa ho hlaka, ho nepahala le tlhahlobo e utloahalang ea puo le likhopolo. Bo-rafilosofi ba kang Bertrand Russell le Ludwig Wittgenstein ke batho ba hlahelletseng moetlong ona.
– Filosofi ea Kontinente: Mokhoa ona, o simolohileng Europe e kholo, o kenyelletsa metsamao e fapaneng e kang boteng ba lefats'e, phenomenology, le ho qhaqha kaho. Batho ba ka sehloohong ba kenyelletsa Friedrich Nietzsche, Martin Heidegger, le Jean-Paul Sartre.
– Phenomenology: E qadilwe ke Edmund Husserl, phenomenology e shebana le dibopeho tsa boiphihlelo le temoho. E ikemiseditse ho hlalosa diketsahalo kamoo di lemohuwang kateng, ntle le dikgopolo tse ikgethang.
– Existentialism: Mokgatlo ona o totobatsa boteng ba motho ka mong, tokoloho le kgetho. Borafilosofi ba kang Søren Kierkegaard le Jean-Paul Sartre ba ile ba hlahloba dihlooho tsa ho ikarola, ho nyahama le boemo ba motho.
– Pragmatism: Ke moetlo wa filosofi wa Amerika o ikgethang, pragmatism e hlahloba nnete le moelelo wa mehopolo ho latela ditlamorao tsa yona tse sebetsang le thuso. Batshehetsi ba ka sehloohong ba kenyeletsa Charles Sanders Peirce le John Dewey.
Bohlokoa ba Filosofi Kajeno
Ho sa tsotellehe tšimoloho ea eona ea boholo-holo, filosofi e ntse e le ea bohlokoa haholo kajeno. E hlomella batho ka tsebo ea ho nahana ka botebo, e khothalletsa ho buleha kelellong, 'me e khothalletsa kutloisiso e tebileng ea litaba tse rarahaneng. Monahano oa filosofi o thusa ho sebetsana le liphephetso tsa sejoale-joale tse kang mathata a boitšoaro theknolojing, matšoenyeho a tikoloho le litaba tsa toka ea sechaba.
Mohlala, bioethics, karoloana ea boitšoaro, e loantšana le litlamorao tsa boitšoaro tsa mahlale le mekhoa ea bongaka, ho kenyeletsoa boenjiniere ba liphatsa tsa lefutso, ho etsa klone, le tlhokomelo ea ho qetela ha bophelo. Lipotso tsa filosofi mabapi le bohlale ba maiketsetso li sebetsana le matšoenyeho mabapi le temoho, bolokolohi ba ho ikhethela, le kalafo ea boitšoaro ea mechine e bohlale.
Ho feta moo, filosofi e khothalletsa bophelo bo nahanang le bo hlahlobiloeng. Socrates o ile a phatlalatsa ka botumo hore "bophelo bo sa hlahlobjoang ha bo na thuso ho bo phela," a hatisa bohlokoa ba ho itlhahloba le ho rata ho tseba lintho ka kelello. Ho ithuta filosofi ho khothalletsa batho ho belaella likhopolo-taba, ho nahana ka litumelo tsa bona, le ho loanela pono ea lefatše e lumellanang le e nang le moelelo.
fihlela qeto e
Filosofi ke ho feta thuto feela; ke mokhoa oa ho nahana le oa ho phela o batlang ho phutholla liphiri tsa boteng le ho ntlafatsa kutloisiso ea rona ea lefats'e. Ho tloha mehleng ea boholo-holo ho isa lits'ebetsong tsa mehleng ea kajeno, lipatlisiso tsa filosofi li bopile monahano oa batho, setso le tsoelo-pele. Ka ho sebetsana le lipotso tsa motheo le ho sebelisa mekhoa e thata, filosofi e tsoela pele ho bonesa litsela tse isang bohlaleng le kutloisisong, e leng se bontšang takatso e tšoarellang ea batho ea moelelo le 'nete.
