Mehlala ea Lipotso tse Buisanang ka Libopeho tsa Limolek'hule
Pengatar
Khemistri ke thuto ea boitšoaro ba taba le liphetoho tseo e li fetang. Khopolo e 'ngoe ea bohlokoa k'hemistring ke ho utloisisa sebopeho sa limolek'hule. Sebopeho sa limolek'hule se susumetsa litšobotsi tsa 'mele le tsa lik'hemik'hale tsa metsoako, joalo ka ntlha ea ho qhibiliha, ntlha ea ho belisa, le khatello ea mouoane. Sebopeho sa limolek'hule se boetse se bapala karolo ea bohlokoa ho fumaneng likarabelo tsa lik'hemik'hale tse hlahang metsoakong eo. Khopolo-taba e sebelisoang haholo ho hlalosa sebopeho sa limolek'hule ke khopolo-taba ea VSEPR (Valence Shell Electron Pair Repulsion). Sehloohong sena, re tla tšohla mathata a 'maloa a mehlala a amanang le sebopeho sa limolek'hule le kamoo khopolo-taba ea VSEPR e ka sebelisoang ho a rarolla.
Khopolo-taba ea VSEPR
Khopolo-taba ea VSEPR ke khopolo-taba e sebelisoang ho fumana sebopeho sa limolek'hule tse thehiloeng ho khelosoeng ha lipara tsa lielektrone tse potolohileng athomo e bohareng. Ho ea ka khopolo-taba ena, lipara tsa lielektrone li tla itlhophisa ka tsela eo ho khelosoeng pakeng tsa tsona ho fokotsoang. Sena se etsa hore molek'hule e nke sebopeho se itseng, se ka boleloang esale pele. Lipara tsena tsa lielektrone li kenyelletsa lipara tsa lielektrone tse tlamang (BEPs) le lipara tsa lielektrone tse le 'ngoe (LOPs).
Tse ling tsa mefuta ea limolek'hule tse hlahisoang hangata ke:
1. Mothati
2. Polane ea Trigonal
3. Tetrahedral
4. Trigonal Bipyramidal
5. Oktahedral
6. E kobehile (e kobehile)
7. Seesaw
8. E bōpehileng joaloka T
9. Polane e Sekwere
10. Piramidale e Sekwere
Ka mor'a moo, ha re shebeng mehlala e meng ea lipotso le lipuisano tsa tsona.
Mohlala oa Potso ea 1: Ho Fumana Sebopeho sa Limolek'hule tsa CH4
Potso:
Fumana sebopeho sa limolek'hule tsa methane (CH4) u sebelisa khopolo-taba ea VSEPR.
Puisano:
1. Fumana Sebopeho sa Lewis:
– Athomo e bohareng: C (khabone)
– Khabone e na le dielektrone tse 4 tsa valence.
– Haedrojene ka 'ngoe e na le elektrone e le 'ngoe ea valence.
– Lielektrone tsohle tsa valense = 4 (C) + 4 x 1 (H) = lielektrone tse 8 tsa valense.
Sebopeho sa Lewis sa CH4 se bontsha khabone bohareng bo nang le diathomo tse nne tsa haeterojene tse etsang maqhama a le mong (sigma) ho athomo ya khabone. Ha ho na dipara tse le nngwe tsa dielektrone athomong ya khabone.
2. Ho Bala Lipara tsa Elektrone:
– PEI: Ho na le dibonto tse 4, tseo kaofela e leng dipara tsa dielektrone tse kopanyang.
– PEB: Ha ho na dipara tsa dielektrone tse le nngwe.
3. Ho Khetholla Libopeho tsa Limolek'hule:
– Ka kakaretso ea 4 PEI le 0 PEB, kabo ea lielektrone ho potoloha athomo e bohareng e tla nka sebopeho se fokotsang ho kheloha.
– Sebopeho se nang le kabo e hole ka ho fetisisa ke Tetrahedral.
Kahoo, sebopeho sa molek'hule ea CH4 ke tetrahedral ka sekhutlo sa tlamo sa likhato tse ka bang 109.5.
Mohlala oa Potso ea 2: Ho Fumana Sebopeho sa Molek'hule sa NH3
Potso:
Fumana sebopeho sa limolek'hule tsa ammonia (NH3) u sebelisa khopolo-taba ea VSEPR.
Puisano:
1. Fumana Sebopeho sa Lewis:
– Athomo e bohareng: N (naetrojene).
– Naetrojene e na le dielektrone tse 5 tsa valence.
– Haedrojene ka 'ngoe e na le elektrone e le 'ngoe ea valence.
– Lielektrone tsohle tsa valense = 5 (N) + 3 x 1 (H) = lielektrone tse 8 tsa valense.
Sebopeho sa Lewis sa NH3 se bontsha naetrojene bohareng ka diathomo tse tharo tsa haeterojene tse etsang maqhama a le mong (sigma) le athomo ya naetrojene le para e le nngwe ya dielektrone hodima naetrojene.
2. Ho Bala Lipara tsa Elektrone:
– PEI: Ho na le dibonto tse 3, tseo kaofela e leng dipara tsa dielektrone tse kopanyang.
– PEB: Ho na le para e le 'ngoe ea elektrone.
3. Ho Khetholla Libopeho tsa Limolek'hule:
– Ka kakaretso ea 3 PEI le 1 PEB, kabo ea lielektrone ho potoloha athomo e bohareng e tla nka sebopeho se fokotsang ho kheloha.
– Sebopeho se nang le kabo e loketseng ke Trigonal Pyramidal.
Kahoo, sebopeho sa molek'hule ea NH3 ke pyramidal ea trigonal ka sekhutlo sa tlamo se ka tlase ho likhato tse 109.5 ka lebaka la ho lelekoa ke para e matla ea elektrone e le 'ngoe.
Mohlala oa Potso ea 3: Ho Fumana Sebopeho sa Limolek'hule tsa H2O
Potso:
Fumana sebopeho sa molek'hule ea metsi (H2O) u sebelisa khopolo-taba ea VSEPR.
Puisano:
1. Fumana Sebopeho sa Lewis:
– Athomo e bohareng: O (oksijene).
– Oksijene e na le dielektrone tse 6 tsa valence.
– Haedrojene ka 'ngoe e na le elektrone e le 'ngoe ea valence.
– Lielektrone tsohle tsa valense = 6 (O) + 2 x 1 (H) = lielektrone tse 8 tsa valense.
Sebopeho sa Lewis sa H2O se bontsha oksijene bohareng ka diathomo tse pedi tsa haeterojene tse etsang maqhama a le mong (sigma) le athomo ya oksijene le dipara tse pedi tse le nngwe tsa dielektrone tse hodima oksijene.
2. Ho Bala Lipara tsa Elektrone:
– PEI: Ho na le dibonto tse 2, tseo kaofela e leng dipara tsa dielektrone tse kopanyang.
– PEB: Ho na le para e le 'ngoe ea elektrone.
3. Ho Khetholla Libopeho tsa Limolek'hule:
– Ka kakaretso ea 2 PEI le 2 PEB, kabo ea lielektrone ho potoloha athomo e bohareng e tla nka sebopeho se fokotsang ho kheloha.
– Sebopeho se nang le kabo e loketseng ke Bent.
Kahoo, sebopeho sa molek'hule ea H2O se kobehile ka sekhutlo sa tlamo sa likhato tse ka bang 104.5.
Mohlala oa Potso ea 4: Ho Fumana Sebopeho sa Molek'hule sa PCl5
Potso:
Fumana sebopeho sa limolek'hule sa phosphorus pentachloride (PCl5) u sebelisa khopolo-taba ea VSEPR.
Puisano:
1. Fumana Sebopeho sa Lewis:
– Athomo e bohareng: P (phosphorus).
– Phosphorus e na le dielektrone tse 5 tsa valence.
– Chlorine e 'ngoe le e 'ngoe e na le lielektrone tse 7 tsa valence.
– Lielektrone tsohle tsa valense = 5 (P) + 5 x 7 (Cl) = lielektrone tse 40 tsa valense.
Sebopeho sa Lewis sa PCl5 se bontsha phosphorus bohareng ka diathomo tse hlano tsa chlorine tse etsang maqhama a le mong (sigma) le athomo ya phosphorus. Ha ho na dipara tse le nngwe tsa dielektrone hodima phosphorus.
2. Ho Bala Lipara tsa Elektrone:
– PEI: Ho na le dibonto tse 5, tseo kaofela e leng dipara tsa dielektrone tse kopanyang.
– PEB: Ha ho na dipara tsa dielektrone tse le nngwe.
3. Ho Khetholla Libopeho tsa Limolek'hule:
– Ka kakaretso ea 5 PEI le 0 PEB, kabo ea lielektrone ho potoloha athomo e bohareng e tla nka sebopeho se fokotsang ho kheloha.
– Sebopeho se nang le kabo e nepahetseng ke Trigonal Bipyramidal.
Kahoo, sebopeho sa molek'hule ea PCl5 ke trigonal bipyramidal ka likhutlo tsa tlamo tsa 90° le 120°.
Mohlala oa Potso ea 5: Ho Fumana Sebopeho sa Limolek'hule tsa SF6
Potso:
Fumana sebopeho sa limolek'hule sa sulfur hexafluoride (SF6) u sebelisa khopolo-taba ea VSEPR.
Puisano:
1. Fumana Sebopeho sa Lewis:
– Athomo e bohareng: S (sebabole).
– Sebabole se na le dielektrone tse 6 tsa valence.
– Fluorine ka 'ngoe e na le lielektrone tse 7 tsa valence.
– Lielektrone tsohle tsa valense = 6 (S) + 6 x 7 (F) = lielektrone tse 48 tsa valense.
Sebopeho sa Lewis sa SF6 se bontsha sebabole bohareng ka diathomo tse tsheletseng tsa fluorine tse etsang maqhama a le mong (sigma) le athomo ya sebabole. Ha ho na dipara tse le nngwe tsa dielektrone hodima sebabole.
2. Ho Bala Lipara tsa Elektrone:
– PEI: Ho na le dibonto tse 6, tseo kaofela e leng dipara tsa dielektrone tse kopanyang.
– PEB: Ha ho na dipara tsa dielektrone tse le nngwe.
3. Ho Khetholla Libopeho tsa Limolek'hule:
– Ka kakaretso ea 6 PEI le 0 PEB, kabo ea lielektrone ho potoloha athomo e bohareng e tla nka sebopeho se fokotsang ho kheloha.
– Sebopeho se nang le kabo e nepahetseng ke Octahedral.
Kahoo, sebopeho sa molek'hule ea SF6 ke octahedral ka sekhutlo sa tlamo sa 90°.
Qetello
Ho utloisisa sebopeho sa limolek'hule ke senotlolo sa ho hlalosa boholo ba litšobotsi tsa lik'hemik'hale le tsa 'mele tsa motsoako. Khopolo-taba ea VSEPR e fana ka mokhoa o atlehang oa ho bolela esale pele jiometri ea eona ho latela lipalo tsa ho kopana le lipara tse le 'ngoe. Mehlaleng ka 'ngoe e tšohloang, ts'ebetso e kenyelletsa ho fumana sebopeho sa Lewis, ho bala lipara tsa lielektrone, le qetellong ho khetholla sebopeho se nepahetseng ka ho fetisisa sa limolek'hule. Ka ho ikoetlisa kamehla, mang kapa mang a ka ba le tsebo ea ho sebelisa khopolo-taba ea VSEPR ho fumana sebopeho sa limolek'hule.
