Kamoo Bolepi ba Linaleli bo Sebelisitsoeng Kateng ho Epolloa ha Lintho Tsa Khale
Bolepi ba linaleli le thuto ea lintho tsa khale hangata li nkoa e le masimo a mabeli a fapaneng haholo: e 'ngoe e ithuta maholimo, ha e 'ngoe e hlahloba mesaletsa ea bophelo ba motho ba nakong e fetileng. Leha ho le joalo, ha e le hantle, tsena tse peli li ka tlatsana. Ha baepolli ba lintho tsa khale ba fumana meaho ea boholo-holo e bonahalang e "supa" ntlha e itseng e haufi, kapa ha sebaka se bontša mokhoa o pheta-phetoang le linako tsa selemo, bolepi ba linaleli e ka ba senotlolo sa ho utloisisa mosebetsi, moelelo le tsebo ea batho ba li hahileng. Sena se hlahisitse tšimo ea thuto e tsejoang e le archaeoastronomy, thuto ea kamoo lichaba tsa boholo-holo li neng li bona, li hlalosa le ho sebelisa liketsahalo tsa leholimo kateng.
Bolepi ba linaleli ba lintho tsa khale: borokho bo pakeng tsa leholimo le nako e fetileng
Thuto ea lintho tsa khale e kopanya mekhoa ea bolepi ba linaleli (ho bala maemo a Letsatsi, Khoeli le linaleli) le mekhoa ea lintho tsa khale (ho epolla lintho tsa khale, ho bala maemo a setso le ho beha nako). Sepheo ha se feela ho paka hore "batho ba boholo-holo ba ne ba le bohlale," empa ho e-na le hoo ke ho araba lipotso tse tobileng haholoanyane: ke hobane'ng ha mehaho e shebane le tsela e itseng? Na tataiso ena e ne e le ea tšohanyetso, e le tlhokahalo e sebetsang, kapa karolo ea moetlo? Khalendara ea bona e hahiloe joang? Hona e bile le tšusumetso efe temong, matla le boitsebahatso ba bolumeli?
Kaha leholimo lea pheta-pheta ebile le ka boleloa esale pele, lichaba tse ngata li le sebelisa e le "oache" ea tlhaho le "khalendara." Ka ho shebella ho chaba le ho likela ha letsatsi, mekhahlelo e fetohang ea khoeli, le ponahalo ea linaleli tse itseng ka linako tse itseng, li ka tšoaea linako tsa selemo, tsa fumana linako tsa kotulo, kapa tsa khetha matsatsi a mekete. Ka linako tse ling lintlha tsa mekhoa ena li fumanoa litsong tsa meaho, meralong ea litoropo, litšoantšong tse betliloeng, esita le lipaleng tsa litšōmo.
Ho senola moaho le tataiso ea sebaka
E 'ngoe ea litsela tse tloaelehileng tseo bolepi ba linaleli bo sebelisoang ka tsona thutong ea lintho tsa khale ke ho sekaseka tsela eo meaho ea boholo-holo e shebaneng le eona: tsela eo litempele, liheke, litsela tsa ho kena, kapa mela ea majoe e shebaneng le eona. Bafuputsi ba lekanya azimuth (tataiso ea cardinal ka likhato) le bophahamo (bophahamo ba sekhutlo sa ho shebella ho ea fihla moo ho fellang teng) ho bona hore na tsela eo e tsamaisana le liketsahalo tse itseng tsa bolepi ba linaleli—mohlala, ho chaba ha letsatsi ha letsatsi le chaba, li-equinox (motšehare le bosiu ba bolelele bo lekanang), kapa liketsahalo tsa khoeli tse kang lunistices (maemo a feteletseng a Khoeli potolohong ea lilemo tse 18,6).
Mohlala o tsebahalang haholo ke liemahale tsa majoe a maholohali Europe tseo ho nahanoang hore li tsamaisana le linako tsa selemo le selemo. Haeba tsela e telele kapa sekheo se pakeng tsa majoe se lebisa khanya ea letsatsi letsatsing le itseng, se ka bontša mokete oa selemo le selemo, letšoao la sehla, kapa letšoao la bokahohle. Thutong ea lintho tsa khale, moelelo oa matlafatsoa ha tataiso ena e kopanngoa le lintho tse ling tse fumanoeng: mesaletsa ea lijo tsa mokete, masapo a liphoofolo tse hlabiloeng, kapa lintho tsa khale tsa moetlo.
Leha ho le jwalo, baepolli ba dintho tsa kgale ba mehleng ena ba a lemosa: ha se tsela e nngwe le e nngwe e "tshwanang" le ketsahalo ya lehodimo e nang le moelelo ka boyona. Tlhahlobo ya dipalopalo e a hlokahala ho qoba diketsahalo tse sa tsamaelaneng, hammoho le kutlwisiso ya moelelo wa setso ho thibela ditlhaloso hore di se ke tsa fetoha tse inahanelwang.
Ho thusa ka ho beha letsatsi la khalendara le ho e tsosolosa
Bolepi ba linaleli bo boetse bo thusa bakeng sa ho beha nako le ho tsosolosa litsamaiso tsa khale tsa khalendara. Metse e mengata e thehile lik'halendara tse thehiloeng ho Letsatsi (letsatsi la letsatsi), Khoeli (khoeli ea khoeli), kapa motsoako oa tsona ka bobeli (lunisolar). Litlaleho tsa meetlo, mengolo, kapa moralo oa mehaho li ka 'na tsa ba le lintlha tsa hore na li fetotse lik'halendara tsa tsona joang ho latela linako tsa selemo.
Mohlala, haeba sebaka se tšoaea ka ho hlaka matsatsi a letsatsi, ho ka etsahala hore ebe sechaba se ne se e-na le khalendara ea sehla bakeng sa temo. Libakeng tse ling, potoloho ea khoeli e ka ba matla haholo, haholo-holo ho khetholleng matsatsi a halalelang. Tsebo ea lipotoloho tsa khoeli kapa maemo a itseng a khoeli le eona ka linako tse ling e bonahala matšoao le litokisetso tsa sebaka.
Ho phaella moo, bolepi ba linaleli bo ka ba molemo ha baepolli ba lintho tsa khale ba kopana le mengolo ea boholo-holo e buang ka liketsahalo tsa leholimo—tse kang “ho fifala ha khoeli ho etsahetse selemong sa X” kapa “naleli e itseng e ile ea hlaha ka letsatsi la mokete.” Ka software ea bolepi ba linaleli ea sejoale-joale, bafuputsi ba ka etsisa leholimo le fetileng 'me ba bapisa litlaleho tsena le matsatsi a hakanyetsoang lik'halendareng tsa sejoale-joale, leha ts'ebetso e se bonolo kamehla ka lebaka la ho fetoha ha litsamaiso tsa ho intša le litlaleho tse sa fellang.
Ho tsosolosoa ha leholimo le fetileng: precession le liphetoho maemong a linaleli
Leholimo leo batho ba le boneng lilemong tse likete tse fetileng le ne le sa tšoane hantle le leholimo la kajeno. Sena ha se bolele hore linaleli li ile tsa fetoha haholo ka bosiu bo le bong, empa ho e-na le hoo, liketsahalo tsa nako e telele tse kang ho phahama ha lefatše ho etsa hore maemo a holimo a linaleli a fetohe butle lilemong tse likete. Ka hona, haeba ho nahanoa hore moaho o shebane le naleli e itseng, bafuputsi ba tlameha ho ikarabella bakeng sa liphetoho tsena.
Mona ke moo bolepi ba linaleli ba mehleng ena bo bapalang karolo ea bohlokoa. Ka ho sebelisa mehlala ea precession, nutation, le liphetoho ho sekameng ha axial, bafuputsi ba ka etsisa leholimo sebakeng le nako e itseng. Sena se lumella litlhaloso tse nepahetseng haholoanyane: na mothapo oa moaho o ne o hlile o supa naleli e khanyang nakong ea kaho ea oona, kapa o bonahala feela o tsamaellana le pono ea sejoale-joale?
Ho hlwaya mesebetsi ea sechaba le ea lipolotiki
Bolepi ba linaleli thutong ea lintho tsa khale ha bo arabe lipotso tsa "neng" le "hokae," empa hape le "hobaneng." Meaho e amanang le ho shebella leholimo hangata e ne e e-na le bohlokoa ba sechaba le lipolotiki. Ho tseba khalendara ho ne ho bolela ho tseba meetlo le linako tsa selemo, tse neng li ka matlafatsa bonnete ba moetapele kapa moprista. Haeba sehlopha se ne se ka "bolella esale pele" ho fihla ha nako ea lipula kapa sa khetha matsatsi a halalelang a mekete, boemo ba sona sechabeng bo ne bo ka matlafatsoa.
Litsong tse ling, litsi tsa mekete li hahiloe ka tsela eo liketsahalo tsa leholimo—tse kang khanya ea letsatsi e phatsimang ka lesoba le itseng—li neng li tla bonahala li makatsa matsatsing a bohlokoa. Tšusumetso ena ea pono e ka sebetsa e le "theknoloji ea tšoantšetso" ho hatisa kamano pakeng tsa matla, bokahohle le taolo ea sechaba. Baepolli ba lintho tsa khale ba hlalosa sena hammoho le lintlha tse ling: kabo ea bolulo, maemo a sebaka, le bopaki ba mesebetsi ea meetlo.
Mekhoa: ho tloha lipatlisisong tsa tšimo ho ea ho mohlala oa dijithale
Ho hokahanya libaka tsa baepolli ba lintho tsa khale le liketsahalo tsa bolepi ba linaleli, bafuputsi ba sebelisa mekhoa e kopaneng, ho kenyeletsoa:
1. Phuputso ea tataiso le tekanyo ea pono
Ho sebelisoa sesupa-tsela, theodolite, GPS, kapa laser scanner (LiDAR) ho lekanya tataiso ea meaho le libopeho tsa sebaka seo.
2. Tlhahlobo ea sebaka le tikoloho
Hlahloba hore na tataiso e susumetsoa ke mabaka a seng a bolepi ba linaleli, joalo ka tataiso ea noka, meea e matla, matsoapo a maralla, kapa litlhoko tsa tšireletso.
3. Ho etsa mohlala oa linaleli
Ho sebelisoa software ea planetarium le lipalo tsa bolepi ba linaleli ho haha bocha maemo a Letsatsi, Khoeli le linaleli ka nako e itseng.
4. Lipalopalo le taolo ea menyetla
Ho leka hore na mekhoa ea ho shebana le meaho e mengata e bontša mokhoa o tsitsitseng, kapa hore na ke mehlala e seng mekae feela e lumellanang.
5. Tlhaloso ea setso
Amahanya liphetho tsa tekanyo le litšōmo, litšoantšo tsa batho, lingoliloeng tsa boholo-holo le meetlo ea molomo ha li fumaneha.
Ka mehato ena, thuto ea khale ea lintho tsa khale e batla ho boloka tekano lipakeng tsa lipalo tsa saense le kutloisiso ea setso.
Liphephetso le likotsi tsa tlhaloso e fosahetseng
Tšimo ena le eona e tobane le liphephetso. Ea pele, libaka tse ngata li senyehile, li fetotsoe, kapa li tsosolositsoe, e leng se ka fetolang tsela eo li neng li shebane le tsona pele. Ea bobeli, ho bile le tšekamelo ea ho khetha ntho e ntle, ho khetha ketsahalo efe kapa efe ea leholimo e lumellanang le moaho. Ea boraro, litlhaloso li ka tetebela maikutlong a sejoale-joale, tsa beha likhopolo tsa linaleli tsa hona joale lichabeng tsa boholo-holo tse neng li utloisisa leholimo ka moralo o fapaneng oa litšōmo.
Ka hona, lipolelo tse matla tsa baepolli ba lintho tsa khale hangata li fihlela litlhoko tse 'maloa: tataiso e hlakileng le e ka lekanngoang, likamano tse phetoang ho pholletsa le li-data tse ngata, tšehetso e tsoang bopaking bo bong ba baepolli ba lintho tsa khale, le litlhaloso tse lumellanang le moelelo oa setso.
Qetello
Bolepi ba linaleli bo sebelisoa haholo-holo thutong ea lintho tsa khale ho hlalosa kamano pakeng tsa meaho, libaka tsa naha le leholimo: ho senola tataiso ea sebaka, ho thusa ho tsosolosa khalendara, ho hakanya matsatsi ho sebelisa liketsahalo tsa leholimo, le ho utloisisa mesebetsi ea sechaba le lipolotiki le ea bolumeli ea tsebo ea linaleli. Ka archaeoastronomy, leholimo le fetoha "tokomane" e eketsehileng e thusang baepolli ba lintho tsa khale ho hlalosa mesaletsa ea nako e fetileng ka botlalo. Qetellong, thuto ena e bontša hore bakeng sa lichaba tse ngata tsa boholo-holo, leholimo e ne e le ho feta feela sebaka sa bosiu—e ne e le mohloli oa nako, moelelo le taolo bophelong.
