Dzidziso yaMax Weber yeKuita Kwemagariro Evanhu
Max Weber (1864–1920) mumwe wevanhu vane simba guru mumagariro evanhu emazuva ano. Mipiro yake haisi muzvidzidzo zvake zvehurumende, chitendero, uye hupfumi chete, asiwo mukunzwisisa kwake zviito zvevanhu muhupenyu hwevanhu. Imwe yepfungwa huru dzaWeber idzidziso yezviito zvevanhu, hurongwa hwekutsanangura maitiro evanhu nekufunga nezvezvinoreva ivo pachavo uye maitiro avo kune vamwe. Kuburikidza nedzidziso iyi, Weber akabatsira sociology kupfuura kungotsanangura maumbirwo evanhu kusvika pakunzwisisa zvinangwa nezvinorehwa nezviito zvevanhu.
Maitiro evanhu: chinhu chikuru chekufunga kwaWeber
Sekureva kwaWeber, hazvisi zvese zviito zvevanhu zvinogona kunzi "chiito chemagariro evanhu." Chiito chinongove chiito chemagariro evanhu kana chiine zvinoreva munhu pachake kumutambi uye chakanangidzirwa—chaicho kana chekufungidzira—kune vamwe. Izvi zvinoreva kuti Weber akasimbisa kuti chiito chemagariro evanhu hachisi kungofamba kwemuviri, tsika inongoerekana yaitika, kana kuti maitiro echisikigo. Chinokosha ndechekuti mutambi anopa sei zvinoreva zviito zvake uye kuti anofunga sei nezvezviito kana zvinotarisirwa nevamwe.
Semuenzaniso, munhu anovhura amburera mumvura angangova chiito chinoshanda kudzivirira kunyorova—chinogona kuva chiito chemunhu wega. Zvisinei, kana vakavhura amburera nekuti vanoda kutaridzika zvakanaka kune vamwe vavo kana kuti kuita sevanoziva vakuru vavo, ipapo chiito chavo chine magariro akajeka. Saka, chinangwa chaWeber hachisi chekuti "chii chaitwa," asi kuti "chii chaitwa uye kuti chiito chacho chaitirwa ani."
Verstehen: kunzwisisa zvinoreva kubva mukati
Maitiro aWeber anowanzo batanidzwa nepfungwa yeVerstehen (chiGerman: "kunzwisisa"). Verstehen inzira yekududzira yekunzwisisa chiito chemagariro evanhu nekuedza kubata zvinorehwa nevatambi. Weber akataura kuti sociology haina kukwana kungounganidza data rehuwandu kana kutsanangura maitiro evanhu kuburikidza nemitemo yakafanana nesainzi yechisikigo. Sociology inofanirwa kukwanisa kududzira zvinangwa, zvinangwa, uye nzira idzo vanhu vanonzwisisa nadzo nyika yavo yemagariro evanhu.
Zvisinei, kunzwisisa kwaWeber hakusi kungofungidzira chete. Akasimbisa kudiwa kwetsananguro dzine musoro uye dzinonzwisisika, semuenzaniso kuburikidza nekuvakazve zvinangwa zvichibva pane zvakajairika, magwaro, kubvunzurudza, uye hukama hunogona kufungidzirwa hwechikonzero nemigumisiro. Saka, Verstehen anosanganisa kududzirwa kwezvazvinoreva uye ongororo yesainzi.
Kusiyana pakati paWeber, Durkheim naMarx
Kuti tinzwisise maonero aWeber, zvakakosha kutarisa kusiyana kwake nevamwe vanhu. Émile Durkheim ainyanya kusimbisa "chokwadi chemagariro evanhu" chiri kunze uye chinodzvinyirira vanhu (semitemo, mitemo, nemasangano). Karl Marx akasimbisa kusawirirana kwemapoka evanhu uye chimiro chehupfumi sezvinhu zvikuru zvinokonzera shanduko munharaunda. Weber haana kuramba chimiro, asi akataura kuti chimiro chemagariro evanhu hachigone kunzwisiswa pasina kufunga nezvezviito zvemunhu mumwe nemumwe uye zvinorehwa nevanhu pazviito izvozvo.
Nemamwe mashoko, Weber anoisa munhu wacho senzvimbo yekutanga yekuongorora, asi kwete munhu ari ega—asi munhu anogara akabatana muhukama hwevanhu, tsika, tsika, uye simba.
Mhando ina dzakanakira dzezviito zvevanhu
Chimwe chezvinhu zvikuru zvakaitwa naWeber kwaive kupatsanura kwake marudzi mana ezviito zvevanhu. Weber akati aya "marudzi akakodzera," mamodheru epfungwa anobatsira kutsanangura chokwadi, kunyangwe muhupenyu chaihwo, zviito zvevanhu zvinowanzova musanganiswa wemarudzi akati wandei.
1. Chiito chepfungwa chinoshandiswa nezviridzwa (Zweckrational)
Ichi chiito chakavakirwa pakuverenga zvine musoro nezvezvinangwa uye nzira inoshanda kwazvo yekuzadzisa zvinangwa. Mutambi anofunga nezvesarudzo dzakasiyana-siyana, anoverenga zvakanakira nezvakaipira, uye anosarudza nzira inoshanda zvakanyanya.
Muenzaniso: Muzvinabhizinesi anogadzira nzira yekushambadzira yakavakirwa pakutsvaga kwemusika kuti awedzere kutengesa. Anosarudza nzira yaanoona seyakanyanya purofiti uye isina njodzi.
2. Chiito chepfungwa chinotarisa kukosha (Wertrational)
Chiito ichi chinoramba chine musoro, asi chinangwa chacho hachisi chekuita nemazvo, asi kuzvipira kune tsika dzinoonekwa sedzechokwadi, dzitsvene, kana dzine zvadzinoreva. Muiti wemhosva anoita zvinhu nekuda kwekutenda, kunyangwe mhedzisiro yacho inogona kukuvadza zvakanyanya.
Muenzaniso: mumwe munhu anozvipira munzvimbo ine njodzi kwete nekuda kwezvibatsiro zvake, asi nekuti anonzwa kuti kubatsira vamwe ibasa retsika.
3. Chiito cherudo (Rudo)
Zviito zvepfungwa zvinotungamirirwa nemanzwiro kana manzwiro asingafungidzirwi, akadai sekutsamwa, rudo, kutya, kana kusuruvara. Kufunga kwakaverengerwa kunowanzova kusina simba, sezvo zviito zvinobva mukuputika kwemanzwiro.
Muenzaniso: Mumwe munhu anopopota kubasa nekuti ari pasi pekushushikana kwakanyanya. Ari kuita zvinhu nemanzwiro, kwete zvichibva pazvinangwa zvenguva refu.
4. Zviito zvechivanhu
Zviito zvechivanhu zvinoitwa netsika dzakadzika midzi. Munhu anoita zvinhu izvi anoita zvinoenderana netsika, tsika, kana tsika dzake asinganyanyi kufunga zvakanyanya.
Muenzaniso: vanhu vanoita mamwe maitiro gore rega rega nekuti "zvagara zvakadaro," kunyangwe vamwe vanhu vangasanzwisisa zvikonzero zvepakutanga.
Marudzi mana aya anotibatsira kunzwisisa maitiro evanhu zvakajeka: chiito chacho chakagadzirwa nehurongwa, chinotungamirwa netsika, chinokonzereswa nemanzwiro, kana kungotevera tsika?
Kunzwisisa uye zvemazuva ano
Dzidziso yaWeber yezviito zvevanhu yakabatana zvikuru nepfungwa yake yekufunga zvinhu nenzira yekunzwisisa munharaunda yanhasi. Weber akaona zvemazuva ano senzira yekuwedzera kutonga kwezviito zvine musoro-zvinoshandiswa muzvikamu zvakasiyana-siyana: zvehupfumi, mutemo, hutongi, dzidzo, uye kunyange hupenyu hwezuva nezuva. Kuvandudzwa kwehutongi hwemari, hutungamiriri, nesainzi kwakakurudzira vanhu kuongorora nyika maererano nekushanda zvakanaka, kufanotaura, uye kutonga.
Zvisinei, Weber akanyeverawo nezve "keji yesimbi" yemazuva ano: kana kunzwisisa kwezvishandiso kukava kukuru, hupenyu hwevanhu hunogona kuva panjodzi yekuoma, kubatwa nemitemo, maitiro, uye zvinodiwa kuti munhu ashande zvakanaka zvinoderedza rusununguko uye zvinoreva. Muchirevo ichi, dzidziso yezviito zvevanhu inotsanangura kuti mafambiro ezviito zvevanhu anogona sei kuchinja kubva patsika netsika kuenda pakuverenga kwehunyanzvi.
Kukosha kwedzidziso yezvemagariro evanhu muhupenyu hwanhasi
Dzidziso yaWeber ichiri kukosha pakunzwisisa zviitiko zvemazuva ano. Semuenzaniso, munzvimbo dzebasa dzemazuva ano, zviito zvakawanda zvinotungamirirwa nezvinangwa, zviratidzo zvekushanda, uye masisitimu ekuongorora—muenzaniso wakasimba wekunzwisisa kwezvishandiso. Kusiyana neizvi, mafambiro emagariro evanhu, kushingaira kwezvakatipoteredza, uye chiito chekubatsira vanhu zvinoratidza chiito chinotarisa kukosha. Nhepfenyuro yemagariro evanhu inoratidzawo musanganiswa wemhando dzakasiyana dzezviito: vanhu vanogona kutumira senzira yekuzvizivisa (yezviridzwa), nekuda kwekutenda kwetsika (kukosha), nekuda kwemanzwiro echinguvana (affective), kana kungotevera mafambiro (tsika dzechinyakare dzedhijitari).
Dzidziso iyi inobatsirawo pakunzwisisa kusawirirana kwevanhu: kusiyana kunowanzova kwete nekuda kwezvinhu chete, asiwo kusawirirana kwezvinoreva, tsika, uye nzira dzekuona nyika. Nekunzwisisa zvinangwa zvechiito, hurukuro dzemagariro evanhu dzinogona kuva netsitsi uye mhinduro dzive dzechokwadi.
Penutup
Dzidziso yaMax Weber yezviito zvevanhu inoisa zvinoreva munhu pachake uye kurongeka kwevanhu sechinhu chakakosha pakunzwisisa nzanga. Achishandisa nzira yaVerstehen, Weber akakurudzira zvemagariro evanhu kuti atsanangure zviito zvevanhu kubva pamaonero emutambi asingasiye ongororo yesainzi. Kupatsanura kwake marudzi mana ezviito zvevanhu—kunzwisisa zviridzwa, kunzwisisa kunotarisisa kukosha, kunzwisisa kwemanzwiro, uye kunzwisisa kwechinyakare—zvinopa chishandiso chine simba chekutsanangura maitiro evanhu mumamiriro akasiyana-siyana.
Munyika yanhasi iri kuwedzera kuva nepfungwa dzakanaka uye dzakayerwa, kufunga kwaWeber kunoshanda sechiyeuchidzo chekuti chiito chevanhu hachimbofi chakafanana: shure kwezvisarudzo, tsika, uye maitiro, pane zvinorehwa zvinoumba mararamiro edu pamwe chete. Dzidziso yezviito zvevanhu haisi pfungwa yedzidzo chete, asiwo lenzi yekuzvinzwisisa sevanhu vanogara vachitaurirana zvinangwa, tsika, manzwiro, uye tsika muhupenyu hwezuva nezuva.
