Maitiro Ekuverenga GDP
Chigadzirwa Chenyika Chose (GDP) chimwe chezviratidzo zvakakosha zvehupfumi mukuona hutano hwehupfumi hwenyika. GDP inoyera kukosha kwese kwezvinhu nemasevhisi anogadzirwa mukati memiganhu yenyika panguva yakatarwa, inowanzo verengerwa gore rega rega kana kota yega yega. GDP inopa mufananidzo wakazara wekushanda kwehupfumi hwenyika uye inowanzoshandiswa nevanogadzira mitemo, vanoongorora hupfumi, uye vanoisa mari kuti vape ruzivo nezvekuita sarudzo.
Chinyorwa chino chichakurukura maverengerwo eGDP uchishandisa nzira dzakasiyana-siyana dzinowanzoshandiswa mumabasa ehupfumi.
1. Tsananguro yeGDP
GDP inoverengerwa zvichienderana nemutengo wemusika, zvichireva kuti inoshandisa mitengo yemusika yezvinhu nemasevhisi ekupedzisira. Zvinhu nemasevhisi ekupedzisira ndeaya asvika padanho rekupedzisira rekugadzirwa uye agadzirira kudyiwa nevatengi, vangave vari mudzimba, mabhizinesi, hurumende, kana vatengi vekune dzimwe nyika. Zvinhu zvinoshandiswa mukugadzirwa, kana zvinhu zvepakati, hazvibatanidzwi muhuwandu hweGDP kudzivirira kuverengerwa kaviri.
2. Nzira yekuverenga GDP
Kune nzira nhatu huru dzekuverenga GDP:
- Nzira Yokugadzira (Nzira Yokubuda)
- Maitiro Ekushandisa Mari
- Nzira yekuwana mari (Nzira yekuwana mari)
A. Maitiro Ekugadzira
Maitiro aya anoverenga GDP nekupfupisa kukosha kwakawedzerwa kubva muzvikamu zvese zvehupfumi munyika. Kukosha kwakawedzerwa mutsauko uripo pakati pekukosha kwezvinobuda nekukosha kwezvinoiswa pakati nepakati mukugadzirwa kwezvinhu.
Matanho ekugadzira:
1. Kuziva zvikamu zvehupfumi: Semuenzaniso, kurima, maindasitiri, mabasa, nezvimwewo.
2. Wedzera kukosha kwechikamu chimwe nechimwe: Kukosha kwekuwedzera kunowanikwa kubva mukugadzirwa kwese uchishandisa mari yepakati yekupinda.
3. Wedzerai zvese zvakawedzerwa kubva muzvikamu zvese zvehupfumi.
Fomura:
\[ GDP = \sum_{i=1}^{n} (Kubuda_{i} – Kupinda_{i}) \]
B. Maitiro Ekushandisa Mari
Nzira yekushandisa ndiyo inonyanya kushandiswa uye inoverenga GDP nekubatanidza mari yese inoshandiswa nezvikamu zvakasiyana-siyana zvehupfumi pazvinhu zvekupedzisira nemasevhisi. Kune zvikamu zvina zvikuru zvenzira iyi:
- Kushandiswa Kwemhuri (C)
- Kudyara Mari muBhizinesi (I)
- Mashandisirwo Emari neHurumende (G)
– Mari Inotengeswa Kunze Kwenyika (X – M)
Kutengeswa kwezvinhu kunze kwenyika (Net exports) ndiko musiyano uripo pakati pezvinhu zvinotengeswa kunze kwenyika (X) nezvinotengeswa kunze kwenyika (M).
Fomura:
\[GDP = C + I + G + (X – M) \]
Tsananguro yechikamu chimwe nechimwe:
1. Kushandiswa Kwemhuri (C): Kunosanganisira mari yese inoshandiswa nemhuri pazvinhu nemasevhisi, zvakaita sechikafu, mbatya, zvekufambisa, uye mabasa ehutano.
2. Mari Yekudyara Mubhizinesi (I): Mari inoshandiswa pakutenga zvinhu, kusanganisira zvivakwa, michina, nemidziyo, pamwe nekuchinja kwezvinhu zviri mudura.
3. Mari Inoshandiswa neHurumende (G): Mari yose inoshandiswa nehurumende yepakati neyemunharaunda pazvinhu nemasevhisi, kusasanganisa mari dzinobhadharwa dzakadai semari yepensheni nerubatsiro.
4. Net Exports (X - M): Kutengeswa kunze kwenyika ndiko kukosha kwezvinhu nemasevhisi anotengeswa kunze kwenyika, nepo zvinhu zvinotengeswa kunze kwenyika ndiko kukosha kwezvinhu nemasevhisi anotengwa kubva kunze kwenyika.
C. Maitiro Ekuwana Mari
Maitiro aya anoverenga GDP nekubatanidza mari yese inowanikwa kubva mukugadzirwa kwezvinhu nemasevhisi munyika. Mari iyi inosanganisira:
- Mihoro Nemihoro (W)
- Purofiti yeKambani (P)
- Mari Yekurenda (R)
- Mari inowanikwa nemubereko (I)
– Mitero Isina Kunanga (T) kubvisa rubatsiro.
Fomura:
\[GDP = W + P + R + I + (T – Rubatsiro) \]
Tsananguro yechikamu chimwe nechimwe:
1. Mihoro neMihoro (W): Mari yese inobhadharwa vashandi.
2. Purofiti yekambani (P): Mari inowanikwa nekambani mushure mekubvisa mari yekugadzira.
3. Mari Yekurenda (R): Mari inowanikwa kubva mukushandiswa kwepfuma nezvimwe zviwanikwa.
4. Mari inowanikwa nemubereko (I): Mari inowanikwa kubva mumari inowanikwa mukudyara.
5. Mitero Isina Kunanga (T) kuderedzwa kwerubatsiro: Mitero yose inobhadharwa pakugadzirwa nekutengesa zvinhu kuderedzwa kwemari inobhadharwa nehurumende kuenda kumakambani kana vanhu.
3. Kugadziriswa muKuverengwa kweGDP
GDP chaiyo vs. GDP chaiyo:
– GDP yemutengo wepamusoro: Inoverenga GDP pamitengo iripo mugore rimwe chete (mitengo yemusika iripo). GDP yemutengo wepamusoro haibvisi migumisiro yekukwira kwemitengo.
– GDP Yechokwadi: Inoverenga GDP pamitengo isingachinji, zvichireva kuti mitengo inoiswa zvichienderana negore rakatarwa kuti ibvise kukanganisa kwekuchinja kwemitengo (inflation/deflation). Izvi zvinopa mufananidzo wakarurama wekukura kwehuwandu hwezvinobuda.
Fomura:
\[GDP Yechokwadi = \frac{GDP Yepamusoro}{Deflator \ GDP} \kawa 100 \]
Mudzikisi weGDP:
Chiyero cheGDP chinoyera mwero wemitengo yezvinhu nemasevhisi ese muhupfumi. Chinoshandiswa kushandura GDP chaiyo kuita GDP chaiyo.
4. Miganhu yekuyerwa kweGDP
GDP, kunyangwe ichibatsira zvikuru uye ichishandiswa kakawanda, ine zvipingamupinyi zvakawanda sechiyero chekubudirira kwehupfumi:
– Haifungi nezvekugoverwa kwemari: Hairatidzi kuti mari inogoverwa sei pakati pevanhu.
– Kusayera Mabasa Asiri Ehupfumi: Mabasa asina kunyorwa kana mabasa asina kunyorwa kazhinji haabatanidzwi.
– Kusateerera Zvinokanganisa Zvakatipoteredza: Kugadzira zvinhu zvinowedzera GDP kunogona kukuvadza nharaunda.
– Hazviyere Kugarika Kwevanhu: GDP haifungi nezvemufaro kana kunaka kwehupenyu hwevagari.
Mhedziso
Kuverenga GDP inzira yakaoma asi inokosha yekunzwisisa nekuyera mashandiro ehupfumi hwenyika. Nzira dzekugadzira, kushandisa, uye mari dzinopa nzira dzakasiyana dzekunzwisisa mashandiro ehupfumi kubva pamaonero akasiyana. Kunyange zvazvo GDP iine miganhu yayo, kushandiswa kwayo kuchiri kukosha pakuita sarudzo dzehupfumi uye kugadzira mitemo. Nokudaro, kunzwisisa kwakakodzera nzira dzekuverenga GDP uye zvadzinoreva kwakakosha kune vakasiyana-siyana vane chekuita nehupfumi.