Maumbirwo emukati mepasi repasi
Pasi rinowanzoonekwa se "riri nyore" kubva pamusoro: makondinendi, makungwa, makomo, uye mhepo yakafukidza. Zvisinei, pasi petsoka dzedu pane chimiro chemukati chakaoma kunzwisisa, chakaiswa zvidimbu uye chinogara chichichinja nekuda kwemaitiro epasi kwemamiriyoni emakore. Kunzwisisa chimiro chemukati mePasi kwakakosha kwete chete kune geology, asiwo pakutsanangura chikonzero nei kudengenyeka kwenyika kuchiitika, kuti makomo anoputika anoumbwa sei, kuti makondinendi anofamba sei, uye nei Pasi rine simba remagineti rinodzivirira hupenyu kubva kumwaranzi inokuvadza.
Kazhinji, chimiro chemukati meNyika chakakamurwa kuita zvikamu zvitatu zvikuru: goko, mantle, uye core. Kupatsanurwa uku kwakavakirwa pakugadzirwa kwemakemikari uye hunhu hwepanyama hwematombo. Masayendisiti anosiyanisawo zvikamu zvichibva pamaitiro emuchina wezvinhu, zvakaita serigid lithosphere uye asthenosphere yepurasitiki yakawanda. Ruzivo nezvemukati meNyika runowanikwa kuburikidza nenzira dzakasiyana-siyana, kunyanya kuongorora mafungu ekudengenyeka kwenyika, kuyedza kwemurabhoritari ane simba guru, uye kucherechedza simba regiravhiti nemagineti.
1. Goko repasi: ganda rekunze rakatetepa asi rinoshanduka
Goko iri ndiro divi rekunze kweNyika, iro ratinorarama pariri. Kana tichienzanisa nehukuru hweNyika, goko iri rakatetepa zvikuru—seganda reapuro. Goko iri rinosiyana pakukora: goko regungwa rinowanzova makiromita mashanu kusvika gumi, nepo goko repasi rose rinowanzova makiromita makumi matatu kusvika makumi manomwe uye rinogona kuva gobvu pasi pemakomo makuru seHimalayas.
Goko regungwa rinonyanya kuumbwa nematombo ebasaltic akapfuma musimbi nemagnesium uye rakakora. Goko regungwa reContinental rinowanzova "rakareruka" nekuti rine matombo akawanda egranitic akapfuma mu silica ne aruminiyamu. Musiyano uyu mukuumbwa uye kuwanda kwakakosha mu plate tectonics: goko regungwa rakakora rinonyanya kuderedzwa (richitsvedza pasi) kupfuura goko re continental.
Kunyangwe iri diki, goko ndiro ratinogona kuona zviri nyore. Kudonha kwemvura, kudonha kwevhu, kudonha kwevhu, uye mashandiro e tectonic zvinogara zvichichinja chimiro chegoko. Goko iri rinochengetedzawo nhoroondo ye geology yePasi muchimiro chezvisaririra, zvidimbu zve sedimentary, uye zvivakwa zvematombo.
2. Lithosphere neAsthenosphere: hwaro hwekufamba kweplate
Pasi peganda, kupatsanurwa kwakavakirwa pahunhu hwemakanika kunobatsira zvikuru. Goko, pamwe chete nechikamu chepamusoro che mantle, zvinoumba lithosphere—gwaro rakasimba rinopwanyika kuita maplate e tectonic. Iyi lithosphere inofamba zvishoma nezvishoma pamusoro pegwaro repurasitiki, asthenosphere.
Asthenosphere iri pakadzika kweinenge 100–350 km (inosiyana zvichienderana nenzvimbo). Kunyangwe ichiramba yakasimba, matombo ari muasthenosphere anogona kuyerera zvishoma nezvishoma pamusoro penguva ye geological nekuda kwekupisa kwakanyanya uye mamiriro chaiwo ekumanikidzwa. Kuyerera uku kunononoka kunobvumira ma tectonic plates kufamba, kuroverana, kupatsanuka, kana kutsvedza kupfuura mumwe nemumwe. Mhedzisiro yacho inoonekwa pamusoro pekuumbwa kwemakomo, migero yegungwa, mikwidza yepakati pegungwa, uye kudengenyeka kwenyika.
3. Chifukidziro chepasi: jira guru pane ose, injini huru ye geodynamics
Mantle ndiyo yakakora kwazvo, inotangira pasi peganda kusvika pakadzika kwemakiromita angangoita 2.900. Mantle iyi ndiyo inonyanya kuumba huwandu hwePasi uye inoshanda se "injini" inodzora maitiro akawanda e geological kuburikidza nekupisa. Mantle iyi inonyanya kuumbwa nemaminerari e silicate ane magnesium ne iron, akadai se peridotite. Kunyangwe ichiwanzofungidzirwa semvura, mantle yakawanda yacho yakasimba. Zvisinei, zvinhu izvi zvakasimba zvinogona kuchinja purasitiki uye kuyerera zvishoma nezvishoma.
Mantle yakakamurwa kuita mantle yepamusoro ne mantle yepasi. Mantle yepamusoro inosanganisira asthenosphere nenzvimbo yekuchinja; nepo mantle yepasi yakadzika uye ine kumanikidzwa kwakanyanya uye viscosity.
a. Nzvimbo yekuchinja: muganhu unokosha wezvicherwa
Pakadzika kubva pa410 km kusvika 660 km, pane nzvimbo yekuchinja, uko zvicherwa zvinochinja chimiro chazvo chekristaro nekuda kwekumanikidzwa kwakanyanya. Kuchinja uku muchikamu chezvicherwa kunokanganisa kumhanya kwemafungu epasi, zvichiita kuti nzvimbo iyi iziveke kuburikidza nedata repasi. Nzvimbo yekuchinja inowanzoonekwa se "muganhu" unokanganisa mafambiro echinhu chepasi kana pasi.
b. Kutenderera kweMantle uye Tectonics yeplate
Kupisa kwemukati menyika kunobva pakupisa kwasara kwekuumbwa kwepasi uye kuora kwezvinhu zvine mwaranzi. Kupisa uku kunofambisa mafungu emhepo ari mudenga: zvinhu zvinopisa zvinowanzokwira, ukuwo zvinhu zvinotonhorera zvichinyura. Kuyerera uku ndiko kunotungamira kufamba kwenguva refu kweplate ye tectonic. Mune dzimwe nzvimbo, zvinhu zvinopisa zvinokwira kuita manhuru emvura anogona kukonzera kuputika kukuru kwemakomo, senge makomo anoputika seHawaii.
4. Mhedzisiro yePasi: ndiko kunobva simba remagineti uye zvakavanzika zvekushanda kwaro kwemukati
Pasi pemachira pane musimboti wePasi, uyo wakakamurwa kuita musimboti wekunze nemusimboti wemukati. Ukobvu hwese hwemusimboti hunosvika makiromita 3.480 kubva kumuganhu wemachira kusvika pakati pePasi. Musimboti ndiwo "moyo" wepasi, uye wakasiyana zvikuru nezvikamu zviri pamusoro pawo, mukugadzirwa kwawo uye maitiro emuviri.
a. Outer core: liquid iron-nickel geodynamo jenareta
Pakati pekunze pane kudzika kwemakiromita angangoita 2.900–5.150 uye pane mvura. Muumbirwo wayo unonyanya kushandiswa nesimbi nenickel, ine zvinhu zvishoma zvakareruka (senge sarufa, okisijeni, kana silicon) zvinokanganisa huwandu hwayo uye nzvimbo yekunyunguduka kwayo. Nekuti ine mvura uye inofambisa mhepo, pakati pekunze pane simba guru re convection currents.
Kufamba kwemvura dzinofambisa mhepo mukati mekunze, zvichikonzerwa nekutenderera kweNyika, kunogadzira simba remagineti rePasi kuburikidza nechinhu chinonzi geodynamo. Simba iri remagineti rinoumba magnetosphere, iyo inobatsira kudzinga zvidimbu zvine simba kubva kuZuva, nokudaro ichidzivirira mhepo nezvinhu zvipenyu. Kuchinja-chinja kwekuyerera kwesimba rekunze kunobatanidzwawo nekuchinja kwesimba remagineti, kusanganisira chiitiko chekuchinja kwesimba remagineti pamusoro penguva dzegeological.
b. Pakati penyika: nzvimbo ine simba uye inopisa zvikuru yePasi
Mbiru yemukati iri pakadzika kwemakiromita angangoita 5.150 kubva pakati peNyika (6.371 km) uye yakasimba. Kunyangwe tembiricha yayo ichifungidzirwa kuti yakanyanya kukwira (zviuru zvemadhigirii Celsius), kumanikidzwa kwakanyanya kunoita kuti iron-nickel irambe yakasimba. Mbiru yemukati inofungidzirwa kuti inoramba ichikura zvishoma nezvishoma sezvo Nyika ichitonhora, sezvo simbi ichioma kubva pakati pekunze.
Kukura kwemukati memukati kunoburitsa kupisa kwakavanzika uye kunogonawo kushandura chimiro chemukati mekunze (nekuti zvimwe zvinhu zvinosarudza kuramba zviri muchikamu chemvura). Maitiro aya anobatsira kuchengetedza convection mukati mekunze, nokudaro zvichibatsira pakugadzikana kwenguva refu kwesimba remagineti.
5. Masayendisiti "anoona" sei mukati mePasi?
Sezvo tisingakwanise kuchera kusvika pakati peNyika (gomba rakadzika kupfuura mamwe ose revanhu rinongosvika makiromita gumi nemaviri chete), sainzi inoshandisa nzira dzisina kunanga:
1. Seismology: Mafungu eP (ekutanga) nemafungu eS (echipiri) anobva mukudengenyeka kwenyika anofamba nepasi nekumhanya kwakasiyana zvichienderana nehuwandu uye mamiriro ezvinhu. Mafungu eS haagone kufamba nemumvura, saka kusavapo kwemafungu eS munzvimbo dzakati wandei kunobatsira kuratidza kuti mukati mekunze mvura.
2. Kuedza kwekumanikidzwa kwakanyanya: Zvicherwa zvinopiswa uye zvinodzvanywa mumidziyo yakakosha kuti zvitevedzere mamiriro emukati meimba, kuitira kuti masayendisiti anzwisise maitiro ezvinhu pakadzika zvakanyanya.
3. Simba rekukwevera pasi uye geodesy: Kusiyana kwesimba rekukwevera pasi kunopa zviratidzo zvekupararira kwehukuru mukati mePasi.
4. Geomagnetism: Kuongororwa kwesimba remagineti kunobatsira kuratidza mashandiro emukati mekunze.
6. Mhedziso: sisitimu yakabatana ine zvidimbu
Maumbirwo emukati menyika haasi kungova murwi wezvikamu zvisingachinji. Goko iri rinochengetedza hupenyu uye rinonyora nhoroondo ye geology, lithosphere inofamba se tectonic plates, asthenosphere inopa "hwaro" hwepurasitiki hwekufamba ikoko, mantle inodzora kuyerera kwekupisa kunotungamira dynamics yepamusoro, uye pakati - kunyanya pakati pekunze - panogadzira simba remagineti rinodzivirira. Zvikamu izvi zvese zvinopesvedzerana, zvichigadzira hurongwa hwepuraneti hunoshanda uye hunochinja.
Kunzwisisa chimiro chemukati meNyika kunotibatsira kuverenga zviratidzo zvechisikigo, kufanotaura njodzi dzemuchadenga, kuwana zviwanikwa, uye kutoongorora mamiriro ezvinhu anoita kuti Nyika igadzike. Pasi pevhu rayo rinoita serakadzikama, Nyika ipasi rinorarama mune zvemuchadenga—uye chimiro chayo chemukati ndicho chinonyanya kukonzera hupenyu ihwohwo hunoshanduka.