Pfungwa yeNguva muDzidziso yeKuwirirana uye Astronomy
Nguva chinhu chakakosha chemuchadenga, chakadzama uye chakaoma kunzwisisa. Kunzwisisa kwedu nguva kwashanduka kubva papfungwa dziri nyore kusvika padzidziso dzakaoma dzinobatanidza hukama hwezvinhu uye nyeredzi. Muchinyorwa chino, tichaongorora pfungwa yenguva sezvakatsanangurwa nedzidziso yaEinstein yehukama hwezvinhu uye kuti inoshandiswa sei mukuongorora nyeredzi kunzwisisa denga.
Dzidziso yaEinstein yeKuwirirana
Kuwirirana Kwakakosha
Muna 1905, Albert Einstein akatanga dzidziso yeSpecial Theory of Relativity, iyo yakaratidza kuti nguva nenzvimbo hazvisi zvinhu zvakakwana sezvaifungidzirwa nefizikisi yekare yeNewtonian. Zvichienderana nepfungwa yeSpecial Relativity, nguva nenzvimbo chikamu chechimiro chine mativi mana chinonzi spacetime. Dzidziso iyi ine pfungwa mbiri huru:
1. Mitemo yefizikisi yakafanana mune zvese zvinoonekwa zvisina simba.
2. Kumhanya kwechiedza muvacuum kwakafanana kune vese vanocherechedza, zvisinei nekufamba kwechiedza kana kuti mucherechedzi iye pachake.
Zvairehwa nedzidziso iyi zvaive zvitsva. Chimwe chazvo chiitiko chinozivikanwa sekuwedzerwa kwenguva. Izvi zvinoratidza kuti nguva inogona kupfuura zvishoma nezvishoma kune zvinhu zvinofamba nekukurumidza zvichienzaniswa nezvinhu zvakamira kana kufamba zvishoma nezvishoma. Semuenzaniso, mutyairi wendege anofamba muchikepe chemuchadenga nekumhanya kwechiedza angaona nguva ichipfuura zvishoma nezvishoma kupfuura munhu anogara paNyika. Izvi zvinotsanangurwa neLorentz equation.
Kuwirirana Kwakazara
Dzidziso yaEinstein yeGeneral Relativity, yakatangwa muna 1915, yakawedzera pfungwa iyi kuti isanganisire simba rinokwevera pasi. Mukutaura kwerelativity, simba rinokwevera pasi harisi simba chete, asi mugumisiro wekukombama kwenzvimbo nenguva kunokonzerwa nehuremu nesimba. Huremu hukuru hunokonzera kuti nzvimbo nenguva ikotama, uye zvinhu zvinofamba nepakati penzvimbo nenguva zvinotevera nzira dzakatarwa nekukombama uku.
Mhedzisiro ye general relativity panguva inozivikanwa se gravitational time dilation. Muchiitiko ichi, nguva inofamba zvishoma nezvishoma pedyo nezvinhu zvine gravitational yakasimba. Semuenzaniso, nguva inopfuura zvishoma nezvishoma pamusoro peNyika kupfuura muchadenga nekuda kwegravita yeNyika. Mhedzisiro iyi inofanira kufungwa nezvayo muGPS technology, uko GPS satellites dziri mu high orbits (dzine gravitational isina simba) dzinofanira kuenzaniswa kuti ive nechokwadi chekuti nguva chaiyo iri kuiswa pamusoro peNyika.
Pfungwa yeNguva muAstronomy
Kuongorora nyeredzi isayenzi inonyanya kuvimba nekunzwisisa nguva. Nguva inobvumira vaongorori venyeredzi kuti vatevedzere mafambiro enyeredzi nemapuraneti, vaone zera rezvinhu zvose, uye vanzwisise zvimwe zviitiko zvenyeredzi. Kune pfungwa dzinoverengeka dzakakosha mukuongorora nyeredzi dzine chekuita nenguva:
Makore eChiedza
Imwe yenzira huru dzinoshandiswa nenyanzvi dzenyeredzi kuyera daro ndeyekushandisa pfungwa yegore rechiedza, iro riri daro rinofambwa nechiedza mugore rimwe chete. Kumhanya kwechiedza kunosvika makiromita 299.792 pasekondi, saka gore rechiedza rinosvika makiromita 9,46 tiririyoni. Nekunzwisisa daro renyeredzi nemagalaksi mumakore echiedza, nyanzvi dzenyeredzi dzinogona kunzwisisa hukuru nehukuru hwechisiko chose.
Nguva yekuongorora nyeredzi
Mukuongorora nyeredzi, nzira dzakasiyana-siyana dzenguva dzinoshandiswa kuyera nekunyora zviitiko. Zvimwe zvacho ndeizvi:
– Nguva Yese (UT): Iyi sisitimu yenguva yakavakirwa pakutenderera kwePasi uye inoshandiswa sechiyero chenguva pasi rose.
– Nguva yeKurutivi: Kusiyana nenguva yezuva, iyo yakavakirwa panzvimbo yeZuva, nguva yeKurutivi yakavakirwa pakutenderera kweNyika zvichienzaniswa nenyeredzi dziri kure. Inoshandiswa nenyanzvi dzenyeredzi kunongedzera materesikopu pazvinhu zvakati mudenga rehusiku.
– Nguva Yenyika (TT): Iyi ndiyo nguva inoshandiswa mu ephemeris kana matafura enzvimbo dzemuviri wekudenga. Inotarisa simba regiravhiti remamwe mapuraneti kuti ione nzvimbo dzakarurama.
Nyaya yeCosmological Time
Pfungwa yenguva mu cosmology inowanzo sanganisira nguva refu kwazvo, ichiswedera pedyo nezera rezvinhu zvose. Masayendisiti anoshandisa muenzaniso weBig Bang kutsanangura mavambo ezvinhu zvose, izvo zvinofungidzirwa kuti zvakaitika makore angangoita mabhiriyoni 13,8 apfuura. Nekudzidza chiedza kubva pazvinhu zviri kure kwazvo, vaongorori venyeredzi vanogona kutarisa shure munguva uye kuongorora mamiriro ekutanga ezvinhu zvose. Chiedza chatinogamuchira kubva kumagalaxies ari kure nemabhiriyoni emakore echiedza chinotibvumira kuona magalaxies iwayo sezvaaive achiri mudiki.
Migumisiro yeKuwirirana muAstronomy
Mhedzisiro ye general relativity inoonekwawo zvakanyanya mu astronomy. Muenzaniso mumwe chete ndewekuona zvinhu zvisina kujairika muMercury's orbit izvo zvisingagoni kutsanangurwa zvizere neNewtonian gravity. General relativity inopa kuverenga kwakanyatsojeka kweMercury's orbit nekufunga nezvemhedzisiro yekukombama kwenzvimbo nenguva kweZuva.
Uyezve, simba rekuwedzera nguva yegiravhiti rinoita basa guru mukunzwisisa kwedu maburi matema. Pedyo nepanosvika gomba dema, nguva inononoka zvakanyanya kana tichienzanisa nemucherechedzi ari kure. Izvi zvinogadzira mhedzisiro apo zvinhu zvinosvika pagomba dema zvinoita sekunge zvakamira kune mucherechedzi ari kure.
Pfungwa yeNguva muExoplanets neAstrobiology
Tsvakurudzo pamusoro pemapuraneti ekunze uye mukana wekuti kune hupenyu kune mamwe mapuraneti inotsamirawo pakunzwisisa nguva. Vachishandisa nzira yekufambisa, vaongorori venyeredzi vanogona kuona mapuraneti ari kunze kwegadziriro yedu yezuva nekuyera kudzikira kwechiedza chenyeredzi kunoitika kana pasi richipfuura pamberi penyeredzi yaro. Nguva yekufambisa uku inopa ruzivo rwakakosha nezvehukuru hwepasi, kutenderera kwaro, nezvimwe zvinhu.
Mukana wekuti kune hupenyu kune mamwe mapuraneti unomutsawo mibvunzo yakawanda nezvenguva yekuongorora nyeredzi. Hupenyu hwaigona sei kushanduka-shanduka panguva yakakura kudaro? Hupenyu hwakatora mabhiriyoni emakore kuti hukure, sezvahwakaita paNyika, kana kuti hupenyu hwaigona kushanduka-shanduka nekukurumidza mumamiriro akasiyana?
Mhedziso
Kunzwisisa kwedu pfungwa yenguva kwashanduka zvakanyanya kubva pakufunga kwaNewton kusvika pakufunga kwakaomarara kuburikidza nedzidziso yaEinstein yehukama uye mashandisirwo ayo mukuongorora nyeredzi. Nguva haisisiri yakakwana, asi inopesvedzerwa nekumhanya uye simba rinokwevera pasi. Mukuongorora nyeredzi, kunzwisisa nguva chinhu chakakosha pakuyera daro, kutevedzera mafambiro ezvisikwa zvekudenga, uye kuongorora kushanduka-shanduka kwezvinhu zvose.
Mhedzisiro ye relativistic inofanirwa kufungwa nezvayo mukuongorora kwakasiyana-siyana kwemuchadenga, kusanganisira kushandiswa kweGPS paNyika uye kudzidza nezvemaburi matema. Uyezve, kuongorora exoplanet ne astrobiology zviri kuvhura mativi matsva mukunzwisisa kwedu hupenyu nenguva muchadenga chikuru.
Nekubatana kwakasimba pakati pedzidziso ye relativity ne nyeredzi, tinoona kuti nguva yakapfuma zvikuru uye yakaoma kupfuura zvatakambofungidzira. Tsvagiridzo inoramba ichiongorora zvakadzama zvakavanzika zvenguva, nzvimbo, uye zvakasikwa pachazvo.