Ceres seNyika Dwarf
Ceres chimwe chezvinhu zvinonakidza zvikuru muSolar System, kunyanya nekuda kwenzvimbo yayo yakasiyana uye nhoroondo refu yekuwanikwa. Iri pakati penzira dzeMars neJupiter, Ceres inogara munzvimbo inozivikanwa seAsteroid Belt. Kunyangwe ichigara muAsteroid Belt, Ceres inopfuura kungova dombo remuchadenga: ndiyo yaive puraneti yekutanga diki yakawanikwa uye ndiyo yega iri mukati meSolar System. Kuvapo kwayo kunobatsira masayendisiti kunzwisisa kuti mapuraneti anoumbwa sei, kuti mvura inogona sei kurarama muchadenga, uye kuti maitiro egeological anogona kuitika sei pazvinhu zvidiki zvemuchadenga.
Nhoroondo yekuwanikwa kweCeres
Ceres yakawanikwa musi wa1 Ndira, 1801, nenyanzvi yezvenyeredzi yekuItaly Giuseppe Piazzi. Kuwanikwa uku kwakaitika panguva iyo nyanzvi dzezvenyeredzi dzaifungidzira kuti "pasi raive risipo" pakati peMars neJupiter. Piazzi paakaona nzvimbo inofamba mudenga isingaenderane nenyeredzi dzakamira, akaona kuti yaive chinhu chitsva. Chinhu ichi chakazotumidzwa zita rekuti "Ceres" kubva kuna mwarikadzi weRoma wekurima uye chakabatana nechitsuwa cheSicily, kwaishanda Piazzi.
Zvinofadza kuti chinzvimbo cheCeres chakachinja-chinja. Pakutanga kwezana remakore rechi19, Ceres yaionekwa sepasi nekuti yaive yakakura kupfuura mamwe maasteroid aizivikanwa panguva iyoyo. Zvisinei, sezvo zvinhu zvakawanda munzvimbo imwe chete zvakawanikwa, vaongorori venyeredzi vakatanga kuiisa muchikamu cheasteroid yakakura kupfuura dzose. Zvakatozosvika muna 2006, apo International Astronomical Union (IAU) yakaunza tsananguro itsva yepasi, apo Ceres yakawana chinzvimbo chepamutemo se "pasi diki."
Sei Ceres ichinzi dhiff planet?
Zvichienderana netsananguro yeIAU, muviri wekudenga unoonekwa sepasi kana uchizadzisa zvinodiwa zvitatu: unotenderera Zuva, une huremu hwakakwana hwekuchengetedza chimiro chakaita sedenderedzwa (hydrostatic equilibrium), uye wakabvisa zvimwe zvinhu munharaunda yawo inotenderera. Ceres inosangana nezvinodiwa zviviri zvekutanga: inotenderera Zuva uye inenge yakatenderera. Zvisinei, Ceres haisviki pane zvinodiwa zvechitatu nekuti kutenderera kwayo kuri muAsteroid Belt, nzvimbo yakazadzwa nezvinhu zvidiki. Saka, Ceres inorongwa sepasi diki.
Izvi zvinoita kuti Ceres ive muboka rimwe chete naPluto, Eris, Haumea, naMakemake, kunyange zvazvo Ceres yakasiyana nekuti iri pedyo zvikuru neZuva kupfuura mamwe mapuraneti madiki, mazhinji acho ari muKuiper Belt kana kure kure.
Saizi, Huremu, uye Hunhu Hwemuviri
Ceres ine dhayamita inosvika makiromita mazana mapfumbamwe nemakumi mana, zvichiita kuti ive chinhu chikuru pane zvese zviri mubhandi re asteroid. Zvisinei, kana tichienzanisa nemapuraneti makuru, ichiri diki—kunyangwe Mwedzi wePasi une dhayamita inosvika makiromita 3.474, inova dhayamita inopeta katatu kupfuura Ceres.
Huremu hwaCeres hunenge chikamu chimwe muzvitatu chehuremu hwese hweAsteroid Belt, zvichiratidza kuti ine simba guru munharaunda iyi. Chimiro chayo chakaita sedenderedzwa chinoratidza kuti simba rayo remukati rakasimba zvakakwana kuti "rikweve" zvinhu kuita sedenderedzwa, kusiyana nemaasteroid mazhinji, ayo asina chimiro chakasiyana.
Pamusoro peCeres panoita sepakasviba kana tichienzanisa nezvimwe zvinhu. Izvi zvinofungidzirwa kuti zvinokonzerwa nekuumbwa kwayo pamusoro, uko kuri musanganiswa wemaminerari, munyu, nezvinhu zvakapfuma mucarbon. Tembiricha paCeres yakaderera zvikuru, uye nekuda kwedaro rayo guru kubva kuZuva, chiedza chezuva ikoko hachina kusimba kupfuura paPasi.
Maumbirwo Emukati Uye Zvinogona Kuitika Mumvura
Chimwe chezvinhu zvinonyanya kufadza nezveCeres chiratidzo chakasimba chekuti ine mvura. Tsvagiridzo inoratidza kuti Ceres inogona kunge ine chando pasi pemvura, uye inogona kunge yakambova nemvura ine munyu mukati mayo kana kuti ichiri nayo. Kufungidzira uku kunotsigirwa nedata rinoratidza kuvapo kwezvicherwa zvinoumbwa mumvura, zvakaita semamwe mamineral evhu.
Kana Ceres iine mvura yakawanda—kunyangwe iri chando kana munyu—zvino inova chinhu chakakosha pakunzwisisa kupararira kwemvura muSolar System. Izvi zvinomutsawo mubvunzo mukuru: Ceres yakambova nenzvimbo yaitsigira maitiro akaomarara emakemikari here, kana mamiriro ezvinhu aigona kutsigira hupenyu hwehutachiona munguva yakapfuura? Kunyange zvazvo pasina humbowo hwehupenyu parizvino, kungovapo kwemvura kunoita kuti Ceres ive chinangwa chikuru chekutsvagisa.
Basa raDawn: Kuzarura Zvakavanzika zveCeres
Tinonzwisisa Ceres zviri nani nekuda kwebasa reNASA reDawn. Chikepe cheDawn chakaburitswa muna 2007 uye ndicho chaive basa rekutanga kutenderera mitumbi miviri yakasiyana yekudenga: asteroid Vesta nenyika diki Ceres. Dawn yakatanga kutenderera Ceres muna 2015 uye yakaburitsa ruzivo rwakadzama nezvepamusoro payo, simba rinokwevera pasi, uye maumbirwo ayo.
Chimwe chezvinhu zvakaonekwa naDawn zvakanyanya kwaive kuvapo kwe "nzvimbo dzakajeka" muOccator crater. Nzvimbo idzi dzakaonekwa senzvimbo chena dzinoonekwa pamusoro peCeres, zvichikonzera fungidziro huru pakutanga. Mushure mekuongorora, nzvimbo dzakajeka dzakanzwisiswa senzvimbo dzine munyu, kunyanya sodium carbonate, ingangodaro yakabva mumvura ine briny yaimbokwira pamusoro yozobva yapera, ichisiya munyu wacho wasara. Izvi zvinoratidza kuti Ceres ingangodaro yaive nebasa re geology kupfuura zvaitarisirwa kune diki kudaro.
Kuwedzera kuna Occator, Dawn akawanawo gomo rinoputika rakasiyana rinonzi Ahuna Mons, dome guru rinofungidzirwa kuti idombo guru—chando chakagadzirwa kwete nelava inopisa asi nezvinhu zvinotonhora zvakaita semvura yemunyu, chando, uye matope akaomeswa nechando. Kuvapo kwechivako chakadaro kunosimbisa pfungwa yekuti maitiro emukati meCeres achiri kuitika, kana kuti akaitika munguva pfupi yapfuura yekuongorora nyeredzi.
Pamusoro, Makomba, uye Zviratidzo zveGeological Activity
Kufanana nezvinhu zvakawanda zviri muSolar System, pamusoro peCeres pakazara maburi akakonzerwa nekudonha kwemeteoroid kwemamiriyoni emakore. Zvisinei, Ceres inoratidza musiyano kubva kuma asteroids akajairika: mamwe maburi anoita se "akapfava," kana kuti asina kupinza zvakanyanya, kupfuura ari pamatombo, izvo zvinogona kutsanangurwa nekuvapo kwechando kana zvinhu zvinogona kuyerera zvishoma nezvishoma, zvichikanganisa pamusoro nekufamba kwenguva.
Zviitiko zvemukati zvakaita se cryovolcanism zvinogona kubatsira "kuvandudza" pamusoro uye kufukidza zviratidzo zvezvakamboitika kare. Izvi zvinoita kuti Ceres ive rabhoritari yechisikigo yekudzidza kuti mitumbi midiki yekudenga inoramba ichishanda sei mune zve geology, kunyangwe isina kupisa kwemukati kwemapuraneti makuru ane matombo.
Ceres uye Basa Rayo Munhoroondo yeSolar System
Ceres inofungidzirwa kuti ndiyo yasara yemapuraneti. Pakutanga kwekuumbwa kweSolar System, zvinhu zvakatenderedza Zuva zvakabatana kuti zvigadzire mapuraneti. Zvisinei, munzvimbo iri pakati peMars neJupiter, simba regiravhiti reJupiter raive rakasimba zvekuti rakadzivirira zvinhu kuti zvisabatana kuita puraneti imwe chete, hombe. Izvi zvakaita kuti pave neAsteroid Belt, uye Ceres yakava chinhu chikuru kwazvo chakakura ipapo.
Kunzwisisa Ceres zvinoreva kunzwisisa kuti sei isina kuva pasi rose rakazara. Uyezve, kana Ceres yakapfuma nechando, inotsigira dzidziso yekuti mvura iri muSolar System inochengetwa munzvimbo dzakasiyana-siyana, kwete pamapuraneti kana macomet chete, asiwo pamitumbi inoshanduka semapuraneti madiki.
Remangwana reKutsvagurudza uye Kufarira Sainzi
Ceres ichiri nemanomano akawanda. Mibvunzo yekuti ine mvura yakawanda sei, kana gungwa riri pasi pevhu raivepo kare, uye kuti munyu nezvicherwa zvakaumbwa sei zvichiri kutsvagurudzwa. Mune ramangwana, mabasa ekutevera kana kudzika kwemarobhoti zvinogona kupa ruzivo rwakadzama, semuenzaniso kuburikidza nekuongorora zvakananga pamusoro kana kucherwa kushoma kuti uone chimiro chechando.
Kufarira Ceres kune chekuitawo nekutsvaga kwevanhu kwenguva refu. Kana Ceres iine mvura inocherwa, inogona kuva chinhu chakakosha pakuenda muchadenga mune ramangwana, sezvo mvura inogona kushandiswa kunwa, kugadzira okisijeni, kana kupatsanurwa kuita hydrogen neokisijeni kuti zvive mafuta eroketi.
Mhedziso
Ceres muenzaniso wakakwana wekuti muviri mudiki wekudenga unogona sei kupa ruzivo rwakakura. Senyika diki iri muAsteroid Belt, inoshanda sechisungo chakakosha pakati penyika dzeasteroid nenyika dzepasi. Nenhoroondo yakapfuma yekuwana, mamiriro ekupatsanura anonakidza, uye humbowo hwakasimba hwemvura nebasa rezvepasi, Ceres haisi "asteroid hombe" chete asi nyika diki yakaoma. Kudzidza Ceres kunotibatsira kunzwisisa mavambo eSolar System, kushanduka kwezvepasi kwezvisikwa zvidiki zvemudenga, uye kupararira kwemvura munzvimbo dzakasiyana-siyana dzemuchadenga. Munzira dzakawanda, Ceres chiyeuchidzo chekuti zvishamiso muchadenga hazvifanirwe kunge zvakakura semapuraneti kuti zvive zvakakosha mune zvesainzi.