Fa'aaogāina o Fuainumera Fa'amatalaina i Su'esu'ega Lautele

Fa'aaogāina o Fuainumera Fa'amatalaina i Su'esu'ega Lautele

O fuainumera fa'amatala o se tasi lea o fa'avae sili ona taua i su'esu'ega lautele. A'o le'i fa'aauauina e le au su'esu'e le au'ili'iliga fa'ai'u—e pei o le su'eina o manatu, fa'asolosolo, po'o le fa'ata'ita'iina o sootaga i le va o fesuia'iga—e mana'omia ona latou malamalama i le "foliga" o fa'amaumauga na aoina. O iinei e amata ai ona fa'atino fuainumera fa'amatala: fa'apu'upu'uina fa'asolosolo, tu'uina atu, ma fa'amatalaina uiga o fa'amaumauga mo se malamalamaga faigofie. I le tulaga o su'esu'ega lautele, lea e masani ona aofia ai amioga, uiga, manatu, ma tulaga fa'aagafesootai, e fesoasoani fuainumera fa'amatala i le au su'esu'e e pu'eina mamanu lautele fa'apea fo'i ma suiga i totonu o se faitau aofa'i po'o se fa'ata'ita'iga.

Fa'amatalaga ma le Fa'amoemoega o Fuainumera Fa'amatalaina

I se faaupuga faigofie, o fuainumera fa'amatala o se seti o metotia mo le fa'agasoloina o fa'amaumauga i ni fa'amatalaga pu'upu'u ma anoa. O le sini e le o le faia o ni fa'ai'uga lautele mo se faitau aofa'i lautele, ae o le fa'amatalaina o fa'amaumauga o lo'o maua. I su'esu'ega lautele, e taua tele lenei sini aua e masani ona lavelave fa'amaumauga: e eseese tagata tali mai, e mafai ona fefiloi ni fesuia'iga (nominal, ordinal, interval, ratio), ma e fesuisuia'i le tulaga lautele.

Faatasi ai ma fuainumera faamatala, e mafai e tagata suesue ona taliina fesili faavae e pei o: O ai i latou na tali mai i lenei suesuega? O le a le tele o latou tausaga, aoga, po o tupe maua? O le a le tulaga o le faamaoniga mo se faiga faavae? E fia le eseesega o manatu o loo i ai i le va o vaega? O nei tali e fesoasoani i tagata suesue e fausia ai se tala malosi ma maua ai se faavae mo nisi auiliiliga.

Ituaiga o Faʻamaumauga i Suʻesuʻega Lautele

O le faʻaaogaina o fuainumera faʻamatalaina e faʻalagolago i le ituaiga o faʻamaumauga na aoina. O suʻesuʻega lautele e masani ona faʻaaogaina:

1. Fa'amaumauga fa'apitoa, e pei o le itupa, tulaga faigaluega, nofoaga e nofo ai, po'o le mafutaga fa'alapotopotoga. O nei fa'amaumauga ua na'o ni vaega e aunoa ma se fa'asologa.
2. Fa'amaumauga fa'asolosolo, mo se fa'ata'ita'iga, tulaga o a'oa'oga po'o le fua o uiga (malilie tele i le lē malie tele). E iai se fa'asologa, ae e lē tutusa i taimi uma le va o vaega.
3. Fa'amaumauga o le vaeluaga, mo se fa'ata'ita'iga o togi o le fa'asinomaga o le faamalieina po'o togi o suega. O le mamao i le va o tau e manatu e tutusa, ae leai se zero atoatoa.
4. Fa'amaumauga o le fua fa'atatau, mo se fa'ata'ita'iga o tupe maua, aofa'i o fanau, po'o le umi o le tautua, lea e iai le sero atoatoa ma e mafai ai ona fa'atusatusa fua fa'atatau.

O le malamalama i le fua o faʻamaumauga e fesoasoani i tagata suʻesuʻe e filifili ai le fua saʻo: e talafeagai le averesi mo le vaeluaga/fua faatatau, ae o le median poʻo le mode e masani ona sili atu ona talafeagai mo le faʻasologa, ma o le tele e sili ona taatele mo le nominal.

Fuataga o le Fa'atulagaina Tutotonu: Averesi, Vaeluaga, ma le Faiga

O fua o le tendency tutotonu e faʻaaogaina e faʻamatala ai tau "masani" o faʻamaumauga.

– E masani ona faʻaaogaina le averesi mo faʻamaumauga o le vaeluaga ma le fua faatatau, e pei o le averesi o tupe maua a le aiga poʻo le averesi o itula faigaluega i le vaiaso. Peitaʻi, e maaleale le averesi i tulaga ogaoga. I suʻesuʻega faʻaagafesootai, o mea e le o aofia ai e pei o tupe maua maualuluga tele e mafai ona faʻaseseina ai le averesi ma fatuina ai se ata e le o faʻatusalia.
– O le ogatotonu o le tau ogatotonu pe a uma ona fa'avasega fa'amaumauga. E sili atu le tete'e o le ogatotonu i mea e le o aofia ai, o lea e masani ona fa'aaogaina mo fesuia'iga e pei o tupe maua po'o tupe fa'aalu e masani ona i ai ni tufatufaga fa'api'opi'o.
– O le mode o le tau e sili ona aliali mai i taimi uma. E aoga tele mo faʻamatalaga faʻapitoa, e pei o le vaega o galuega e sili ona umia e tagata tali.

O le tuufaatasia o mea e tolu, e mafai ai e le au suʻesuʻe ona faʻamatalaina faʻamaumauga i se auala paleni ma lē pipii ai i le naʻo le tasi le fua.

Fua o le Fa'asalalauina: Eseesega, Fa'aletonu Fa'atulagaina, ma le Vaeluaga

E manaʻomia e suʻesuʻega faʻaagafesootai faʻamatalaga e le gata e uiga i le averesi, ae faʻapea foʻi i le tele o le eseesega o tagata tali. E mafai e vaega e lua ona tutusa le averesi o le faamalieina, ae eseese tulaga o le eseesega—e tutusa le tasi, ae matua eseese lava le isi.

– O le vaega e faʻaalia ai le eseesega i le va o tau tetele ma tau laiti. O se fua faigofie ae e faigofie ona aʻafia i mea e le o aofia ai.
– O le eseesega ma le tulaga fa'asolosolo e fuaina ai le salalau o fa'amaumauga i le averesi. E masani ona fa'aaogaina le tulaga fa'asolosolo ona e tutusa ona iunite ma fa'amaumauga muamua, ma faigofie ai ona fa'amatalaina.
– O le va o le interquartile range (IQR), o le mamao lea i le va o le kuata lona tolu ma le kuata muamua, e masani ona faʻaaogaina pe a le o tufatufaina masani faʻamaumauga pe o loʻo i ai ni outliers.

I suʻesuʻega faʻaagafesootai, o se tulaga faʻatusatusa tele i luga o se fua faʻatatau o uiga e ono faʻaalia ai le fevaevaeaʻiga o manatu i totonu o le sosaiete, ae o se tulaga faʻatusatusa laʻititi e ono faʻaalia ai le maliliega autasi.

Pepa o le Tufatufaina ma le Tufatufaina o Fa'amaumauga

E iloilo foʻi e fuainumera faʻamatalaina le tufatufaina o faʻamaumauga. E lua manatu e masani ona talanoaina:

– Fa'aletonu: o se tufatufaga e fa'aletonu i le taumatau po'o le agavale. Mo se fa'ata'ita'iga, o tupe maua e masani ona fa'aletonu i le taumatau ona o se pasene la'ititi o tagata e maualuga tele a latou tupe maua.
– Kurtosis: o loʻo faʻamatalaina ai le "maʻai" o tumutumu o le tufatufaina ma le mafiafia o ona siʻusiʻu. I se tulaga faʻaagafesootai, e mafai e le kurtosis ona fesoasoani e malamalama pe o faʻapitoa faʻamaumauga i ni tau patino pe salalau atu i ni tulaga ogaoga.

O le malamalama i tufatufaga e fesoasoani e filifili ai metotia talafeagai o le auʻiliʻiliga ma le vaʻaia ma puipuia ai le faʻauigaga sese.

Fa'aaliga o Fa'amaumauga: Laulau ma Ata Va'aia

O le mana o fuainumera fa'amatala e lē gata o lo'o i totonu o fuafuaga, ae fa'apea fo'i i le auala e tu'uina atu ai fa'amaumauga. O se fa'aaliga lelei e faigofie ai ona malamalama i fa'ai'uga o su'esu'ega lautele mo le au faitau, tagata faia tulafono, ma tagata lautele.

1. Siata o taimi e fa'aaogā ai: o lo'o fa'aalia ai le aofa'i ma le pasene o ē na tali mai i vaega ta'itasi. Mo se fa'ata'ita'iga, o le tufatufaina atu o tulaga tau a'oa'oga po'o mana'oga fa'apolokiki.
2. Siata pa: talafeagai mo faʻamatalaga faʻavasega e pei o le ituaiga o galuega poʻo le tulaga faʻaipoipo.
3. Siata pai: e masani ona faʻaaogaina, e ui lava e tatau ona e faʻaeteete aua e faigata ona faʻatusatusa vaega tutusa.
4. Histogram: e fetaui lelei mo faʻamaumauga faʻafuainumera, mo se faʻataʻitaʻiga o le tufatufaina o tausaga poʻo le umi o le faʻaaogaina o le initaneti.
5. Boxplot: e matua aoga tele mo le faʻatusatusaina o tufatufaga i le va o vaega, mo se faʻataʻitaʻiga o tupe maua i le va o taulaga ma nuʻu i tua, faʻapea foʻi ma le iloa o mea e le o aofia ai.

O le vaaia faalemafaufau e lē na o se teuteuga; e faatelevaveina ai le malamalama i mamanu, aga masani, ma mea e lē masani ai.

Fa'aoga i Su'esu'ega Lautele: Fa'ata'ita'iga o Mataupu

Faapea o loo suʻesuʻeina e se tagata suʻesuʻe le "tulaga o le faatuatuaga o le lautele i auaunaga a le malo" i totonu o se aai. E aoina e le tagata suʻesuʻe faʻamatalaga mai tagata tali e 400 e faʻaaoga ai se fua faʻatatau mai le 1–5 (matua le talitonuina i le matua faatuatuaina), faʻapea foʻi ma faʻamatalaga faʻapitoa e pei o tausaga, aʻoaʻoga, ma galuega.

Laasaga fa'amatala e mafai ona faia:

– Tuufaatasia siata o taimi e fa'aaogā mo vaega o a'oa'oga ma galuega.
– Fuafua le averesi o le tulaga mautinoa lautele.
– Fuafua le ogatotonu e iloa ai le tau ogatotonu pe a lē tutusa le tufatufaina.
– Fuafua le tulaga fa'aletonu masani e iloa ai le tele o le eseesega o le tulaga o le talitonuga.
– Fausia se pusa fa'ata'ita'i o tulaga o le mautinoa e fa'avae i luga o vaega o a'oa'oga (a'oga maualuga, tipiloma, tamaititi a'oga muamua) e va'ai pe i ai ni eseesega i mamanu.
– Fausia se histogram e iloa ai pe o le toatele o ē tali mai o loʻo i ai i togi maualalo, feololo, pe maualuga.

Mai iʻuga faʻamatalaina, atonu e maua e le au suʻesuʻe o le averesi o le togi faʻatuatuaina o loʻo i le vaega "talafeagai", ae o le tulaga masani e tele, o loʻo faʻaalia ai le i ai o vaega e matua faʻatuatuaina ma e matua le talitonuina. O lenei sailiga e mafai ona avea ma faʻavae mo nisi suʻesuʻega: o a mea e aʻafia ai nei eseesega?

Tapula'a ma Lapata'iga

E ui ina aogā tele, ae o fuainumera fa'amatala e iai ona tapula'a. E le mafai ona fa'amaonia ni sootaga mafua'aga, e le mafai ona fa'amautinoa o eseesega i le va o vaega e taua fa'amaumauga, ma e le o ni sui o le faitau aofa'i pe afai e fa'aitu'au le fa'ata'ita'iga. E le gata i lea, o le tu'uina atu o averesi e aunoa ma se talaaga e mafai ona fa'asesēina, aemaise lava i fa'amaumauga e le tutusa pe o lo'o i ai ni mea e le o aofia ai. O le mea lea, e mana'omia e tagata su'esu'e lautele ona tu'uina atu ni fua fa'atatau se tele i le taimi e tasi, fa'amatalaina le talaaga, ma ia manino e uiga i le faiga o le aoina o fa'amaumauga.

Fa'ato'a

O le faʻaaogaina o fuainumera faʻamatalaina i suʻesuʻega lautele o se laʻasaga taua tele i le fesoasoani i tagata suʻesuʻe ia malamalama atoatoa i faʻamaumauga. I le faʻaaogaina o fua o le tendency tutotonu, fua o le dispersion, auiliiliga o le tufatufaina, ma le faʻaalia o faʻamaumauga i laulau ma kalafi, e mafai ai e tagata suʻesuʻe ona faʻamatalaina tulaga lautele i se auala sili atu ona manino ma fesoʻotaʻi. O fuainumera faʻamatalaina e le gata ina faʻafaigofieina ai le malamalama o le au faitau i le ata lautele ae fesoasoani foi i tagata suʻesuʻe e suʻe ni mamanu fou ma fesili mo nisi suʻesuʻega. I se lalolagi lautele eseese, o le mafai ona aoteleina saʻo faʻamaumauga o le ki lea i le gaosia o suʻesuʻega malosi, talafeagai, ma anoa.

Taofi faamatalaga