Auala e Fuafua ai Kuatilesi, Tekilesi, ma Pasenetiles i Fa'amaumauga Fa'amaufa'ailoga
I fuainumera, e masani ona tatou manaʻomia le fuafuaina o le tulaga o se tau i totonu o se seti o faʻamaumauga. O le na o le fuafuaina o le averesi poʻo le ogatotonu e le lava, aua o nei fua e le mafai ona faʻamatalaina pe faʻapefea ona tufatufaina atu faʻamaumauga ma pe faʻapefea ona faʻatusatusa se matauga i isi. O iinei e aʻafia ai kuata, tesile, ma pasene. O nei fua e tolu o tulaga ia e vaevaeina ai faʻamaumauga ua faʻavasegaina i ni vaega tutusa. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai faʻamatalaga, laʻasaga lautele, ma le auala e fuafua ai kuata, tesile, ma pasene mo seti faʻamaumauga taʻitasi ma faʻamaumauga faʻaputuina.
-
1. Manatu Faavae: E Tatau Ona Faavasega Faamaumauga
A'o le'i fuafuaina kuata, tesile, po'o pasene, o le la'asaga e sili ona taua o le fa'avasega lea o fa'amaumauga mai le la'ititi i le tele. A mae'a ona fa'avasega fa'amaumauga, e mafai ona tatou fuafuaina le nofoaga o kuata, tesile, po'o pasene e fa'atatau i o latou tulaga fa'asino.
Faalaua'itele:
– E vaevaeina e kuata le faʻamaumauga i vaega e 4.
– E vaevaeina e tesile fa'amaumauga i vaega e 10.
– E vaevaeina e pasene le faʻamaumauga i vaega e 100.
I le faʻatinoga, o kuata, tesile, ma pasene e masani ona faʻaaogaina mo le suʻesuʻeina o togi o suega, faʻamaumauga o tupe maua, fua faʻatatau o le anthropometric (maualuga/mamafa), ma le iloiloga o le faʻatinoga.
-
2. Auala e Fuafua ai Kuatilesi (Q1, Q2, Q3)
A. Kuatale i Fa'amaumauga Tasi (E Le'i Fa'aputuina)
O kuata e aofia ai:
– Q1: kuata maualalo (25% o faʻamaumauga o loʻo i lalo ifo)
– Q2 : ogatotonu (50%)
– Q3 : kuata pito i luga (75%)
Laasaga e fuafua ai kuata o faʻamatalaga taʻitasi:
1. Fa'avasega fa'amaumauga.
2. Fuafua le tulaga o le kuata e faʻaaoga ai le fua faʻatatau o le tulaga:
– Tulaga Q1 = \((n+1)/4\)
– Tulaga Q2 = \(2(n+1)/4\) poʻo le \((n+1)/2\)
– Tulaga Q3 = \(3(n+1)/4\)
Afai o le tulaga o se numera atoa, ia ave le tau i lena tulaga. Afai o le tulaga o se vaega, fa'afeso'ota'i (ia ave le tau i le va o fa'amaumauga e lua e sili ona lata ane).
O se faʻataʻitaʻiga vave:
Fa'amaumauga ua fa'avasegaina: 4, 6, 7, 8, 10, 12, 13, 15 (n = 8)
O le tulaga Q1 = (8+1)/4 = 2,25 → o loʻo i le va o le faʻamaumauga lona 2 ma le lona 3.
O lea la o le Q1 e i le va o le 6 ma le 7. Fa'aopoopoga:
Q1 = 6 + 0,25(7−6) = 6,25.
-
B. Kuatale i Fa'amaumauga Fa'aputu (Tufatufaina o Taimi)
Mo faʻamaumauga ua faʻaputuina (e.g. va o vasega), e fuafuaina kuata e faʻaaoga ai le fua faʻatatau:
\[
Q_k = L + \left( \frac{\left(\frac{k}{4}n – F\right)}{f} \right) \times c
\]
Fa'amatalaga:
– \(Q_k\): kuata lona k (k = 1,2,3)
– \(L\): pito i lalo o le vasega kuata
– \(n\): aofaʻi o faʻamaumauga (aofaʻi o taimi)
– \(F\): fa'aputuga o taimi a'o le'i amataina le vasega kuata
– \(f\): taimi masani i le vasega kuata
– \(c\): umi o le vasega
Laasaga lautele:
1. Fausia se taimi fa'aopoopo.
2. Fuafua le tulaga o le kuata: \(k/4 \times n\).
3. Saili le vasega o loʻo iai lea tulaga.
4. Ulufale i totonu o le fua fa'atatau.
-
3. Auala e Fuafua ai Tesile (D1 i le D9)
E vaevaeina e tesile faʻamaumauga i vaega e 10, ina ia:
– O le \(D_1\) e faʻaalia ai le tapulaʻa pito i lalo e 10% o faʻamaumauga,
– e tutusa le \(D_5\) ma le ogatotonu,
– O le \(D_9\) e fa'ailoa mai ai le tapula'a o fa'amaumauga e 90%.
A. Tesile i Fa'amaumauga Tasi
Fua fa'atatau o le tulaga o le tesile:
\[
\text{Tulaga } D_k = \frac{k(n+1)}{10}
\]
fa'atasi ai ma le \(k = 1,2,\dots,9\).
O le taimi lava e maua ai le tulaga, o le metotia mo le aveina o le tau e tutusa ma le kuata: afai e atoa, ia ave sa'o, afai e vaevaega, ia fa'afefiloi.
-
B. Tesile i Fa'amaumauga Fa'aputu
Fua fa'atatau o le tesile mo fa'amaumauga ua fa'aputuina:
\[
D_k = L + \left( \frac{\left(\frac{k}{10}n – F\right)}{f} \right) \times c
\]
E tutusa le faʻamatalaga ma le kuata, naʻo le vaevaega e 10.
Laasaga:
1. Fuafua le \(k/10 \times n\).
2. Fuafua le vasega tesile e faʻavae i luga o le faʻateleina o le taimi.
3. Suitu i le fua fa'atatau.
E masani ona fa'aaogaina tesile i au'ili'iliga tau tamaoaiga, mo se fa'ata'ita'iga, o le vaevaeina o tupe maua a tagata i ni vaega e 10 (tesile 1 o le sili ona mativa i le tesile 10 o le sili ona mauoa).
-
4. Auala e Fuafua ai Paseneti (P1 i le P99)
E sili atu ona auiliili pasene auā e vaevaeina faʻamaumauga i vaega e 100. O le tau P25 = Q1, P50 = median, ma le P75 = Q3. O lona uiga o kuata o se tulaga faʻapitoa o pasene.
A. Paseneti i Fa'amaumauga Tasi
Fua fa'atatau o le tulaga o le pasene:
\[
\text{Tulaga } P_k = \frac{k(n+1)}{100}
\]
fa'atasi ai ma le \(k = 1,2,\dots,99\).
E tutusa lava le faiga: fa'avasega fa'amaumauga, fuafua le tulaga, ona ave lea o le tau pe fa'afefiloi.
-
B. Paseneti i Fa'amaumauga Fa'aputu
Fua fa'atatau o pasene o fa'amaumauga fa'aputu:
\[
P_k = L + \left( \frac{\left(\frac{k}{100}n – F\right)}{f} \right) \times c
\]
E tutusa laasaga ma tesile/kuatale:
1. Fuafua le tulaga \(k/100 \times n\).
2. Saili le vasega pasene o le fa'aputuga fa'asolosolo.
3. Faaaoga le fua fa'atatau.
E masani ona fa'aaogaina pasene i iloiloga fa'alea'oa'oga ma le soifua maloloina. Mo se fa'ata'ita'iga, o le umi o se tamaititi i le 80 pasene o lona uiga e maualuga atu le tamaititi nai lo le 80% o tamaiti e tutusa o latou tausaga.
-
5. Fautuaga Taua ma Mea Sese Masani
1. E tatau ona fa'avasega fa'amaumauga (aemaise lava mo fa'amaumauga ta'itasi). A aunoa ma le fa'avasega, e leai se aoga o kuata/tesile/pasene.
2. Ia mautinoa e fa'aaoga pito o vasega i fa'amaumauga ua fa'aputuina (ae le o tuaoi o vasega) pe afai o lo'o e fa'aaogaina manatu fa'aauau.
3. E tatau ona sa'o le fa'aputuga o le taimi, auā o le vasega quartile/decile/percentile e fuafuaina mai le taimi fa'aputuga.
4. Ia ua'i toto'a i le umi o le vasega (c). E le tatau ona sese le umi o le vasega, aua e a'afia ai taunu'uga o le fa'atusatusaga.
5. E taua le fa'aopoopoga (interpolation) pe a le'o fa'ata'amilomiloina tulaga. E to'atele tamaiti a'oga e fa'ata'amilomiloina loa tulaga, e ui lava e mafai ona fa'aitiitia ai le sa'o.
-
6. Faaiuga
O kuata, tesile, ma pasene o ni meafaigaluega taua fa'amaumauga mo le malamalama i le tufatufaina o fa'amaumauga. E talafeagai kuata mo ni aotelega faigofie (e pei o se fa'ata'ita'iga, i totonu o se pusa fa'ata'ita'i), e aoga tesile mo ni vaega auiliili e pei o le au'ili'iliga o tupe maua, ae o pasene e fesoasoani e iloilo le tulaga o se tagata patino i totonu o le faitau aofa'i. I le malamalama i la'asaga fa'avae—fa'atulagaina o fa'amaumauga, fuafuaina o le tulaga, ma le fa'aaogaina o fua fa'atatau talafeagai mo fa'amaumauga ta'itasi po'o fa'amaumauga fa'aputu—e mafai ona e fuafuaina kuata, tesile, ma pasene ma le sa'o ma le mautinoa.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faʻaopoopoina se faʻataʻitaʻiga atoa o se laulau faʻamaumauga ua faʻavasegaina (vaitaimi, taimi, taimi faʻaputu) ona fuafua lea o le Q1, D7, ma le P85 i auiliiliga e faʻafaigofie ai ona faʻataʻitaʻi.