O le ā le auiliiliga o le fesoota'iga

O le ā le Su'esu'ega o le Feso'ota'iga?

O le au'ili'iliga o fesoota'iga o se metotia fa'amaufa'ailoga e fa'aaogaina e fua ai le fesoota'iga i le va o ni fesuia'iga se lua pe sili atu. I le tulaga o fa'amaumauga ma su'esu'ega, e masani ona fiafia tagata su'esu'e e malamalama i le fesoota'iga i le va o fesuia'iga o lo'o latou su'esu'eina. Mo se fa'ata'ita'iga, atonu e mana'o se tagata su'esu'e i le tamaoaiga e malamalama i le fesoota'iga i le va o tupe maua ma tupe fa'aalu a tagata fa'atau, pe atonu e mana'o se foma'i mafaufau e su'esu'e le fesoota'iga i le va o le maualuga o le atuatuvale ma le gaosiga o galuega.

Manatu Fa'avae o le Su'esu'ega o Feso'ota'iga

O le fesoota'iga e fuaina ai le itu ma le malosi o le sootaga fa'asolosolo i le va o fesuia'iga e lua. E tolu ituaiga autu e ono mafai ona iai o sootaga fesoota'i:

1. Fesootaiga Lelei: A faʻateleina le tasi fesuiaʻiga, e foliga mai foʻi e faʻateleina le isi fesuiaʻiga.
2. Fesootaiga Leaga: A faʻateleina le tasi fesuiaʻiga, e foliga mai e faʻaitiitia le isi fesuiaʻiga.
3. Leai se Fesootaiga: E leai se mamanu manino i le sootaga i le va o fesuiaiga e lua.

I le fa'amatematika, o le malosi ma le itu e aga'i i ai se fesoota'iga e fa'aalia o se fua fa'atatau o le fesoota'iga, lea e mafai ona amata mai le -1 i le 1. O se fua fa'atatau lelei o le fesoota'iga e latalata i le 1 e fa'ailoa mai ai se mafutaga malosi ma lelei, ae o se fua fa'atatau leaga e latalata i le -1 e fa'ailoa mai ai se mafutaga malosi ma leaga. O le tau o le 0 e fa'ailoa mai ai e leai se mafutaga laina.

Ituaiga o Fuainumera Fesoota'iga

E tele ituaiga o fua fa'atatau o le fesoota'iga e masani ona fa'aaogaina, e tofu ma ona fa'aoga e fa'atatau i le ituaiga ma le natura o fa'amaumauga o lo'o su'esu'eina. O nisi o ituaiga masani o fua fa'atatau o le fesoota'iga e aofia ai:

1. Fa'atusatusaga o le Feso'ota'iga a Pearson

O le Pearson Correlation Coefficient e sili ona faʻaaogaina ma e fuaina ai le sootaga laina i le va o fesuiaʻiga faifai pea e lua. O le fua faʻatatau e faʻapea:

\[ r = \frac{n(\sum xy) – (\sum x)(\sum y)}{\sqrt{[n\sum x^2 – (\sum x)^2][n\sum y^2 – (\sum y)^2]}} \]

O fea:
– \( n \) o le aofaʻi o paga o faʻamaumauga,
– \( \sum xy \) o le aofa'i lea o fa'atelega i le va o paga fa'amaumauga,
– \( \sum x \) ma le \( \sum y \) o aofaʻiga ia o fesuiaʻiga taʻitasi,
– \( \sum x^2 \) ma le \( \sum y^2 \) o aofaʻiga ia o sikuea o fesuiaʻiga taʻitasi.

2. Fa'atusatusaga o le Feso'ota'iga a Spearman

E fa'aaogaina le Spearman correlation coefficient pe afai o fa'amaumauga o lo'o su'esu'eina e le o se laina sa'o pe afai o fa'amaumauga o se fa'asologa (fa'amaumauga e mafai ona fa'atulaga). E fuaina e Spearman le tutusa o le fa'atulagaina i le va o fesuia'iga e lua. E fuafuaina e fa'aaoga ai le fua fa'atatau:

\[ r_s = 1 – \frac{6\sum d^2}{n(n^2 – 1)} \]

O fea:
– \( d \) o le eseesega i le va o tulaga o matauga e lua,
– \( n \) o le aofaʻi o matauga.

3. Fa'atusatusaga o le Feso'ota'iga a Kendall

O le Kendall's Correlation Coefficient o se isi lea filifiliga mo faʻamaumauga faʻasolosolo ma e aoga i le fuaina o le sootaga monotonic i le va o fesuiaʻiga e lua. O le fua faʻatatau e faʻapea:

\[ \tau = \frac{(Numera\, o\, tutusa\, paga) – (Numera\, o\, feteenai\, paga)}{n(n-1)/2} \]

Fa'aaogāga ma Talosaga o le Su'esu'ega Fesoota'iga

E faʻaaogaina le auʻiliʻiliga o fesootaʻiga i matāʻupu eseese e pei o le tamaoaiga, mafaufau, sosaiete, paiolo, ma le tele o isi. O nisi o faʻataʻitaʻiga o faʻaoga aogā e aofia ai:

1. Tamaoaiga

I le tamaoaiga, e mafai ona faʻaaogaina le auʻiliʻiliga o fesootaʻiga e vavalo ai pe faʻapefea ona fesootaʻi se fesuiaʻiga tau tamaoaiga, e pei o le tau o le soifuaga, i se isi fesuiaʻiga, e pei o le fua faatatau o le leai o ni galuega poʻo le tuputupu aʻe o le tamaoaiga. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le fesootaʻiga i le va o pasene o tului ma tupe faʻafaigaluega faapisinisi.

2. Mafaufauga

I le mafaufau, e masani ona faʻaaogaina e le au suʻesuʻe le auʻiliʻiliga o fesootaʻiga e malamalama ai i le sootaga i le va o fesuiaʻiga faʻalemafaufau. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le sailia o se sootaga i le va o le maualuga o le atuatuvale ma le fiafia o se tagata, poʻo le va o masaniga o le moe ma le faʻatinoga o aʻoaʻoga.

3. Fa'ato'aga

I fa'ato'aga, e mafai e le au'ili'iliga o fesoota'iga ona fesoasoani i faifa'ato'aga ma saienitisi e malamalama i le sootaga i le va o mea e pei o le fa'aaogaina o fa'apalaga ma le fua o fa'ato'aga. E fesoasoani lea i le faia o fa'ai'uga sili atu e uiga i faiga fa'ato'aga.

4. Soifua Maloloina

I le saienisi o le soifua maloloina, e masani ona suʻesuʻeina le fesootaʻiga i le va o mea e lamatia ai e pei o le ulaula tapaʻa ma faʻamaʻi fatu. E fesoasoani lea i le faʻatulagaina o fautuaga ma faiga faʻavae tau soifua maloloina e faʻavae i faʻamaoniga.

Lelei ma Tapula'a o le Su'esu'ega o Fesootaiga

Ova

1. Faigofie: Faigofie lava ona malamalama i ai ma faatino.
2. Lelei: E mafai ona fa'agaoioia vave mo fa'amaumauga tetele.
3. Vavalo Muamua: Tu'uina atu ni malamalamaga muamua i sootaga i le va o fesuia'iga e mafai ona su'esu'eina atili.

Tapula'a

1. E lē o atagia mai ai se Sootaga Mafuaaga: O le fesoota’iga e lē fa’ailoa mai ai le mafua’aga. E mafai ona fesoota’i lelei ni fesuia’iga se lua e aunoa ma le mafua’aga o le tasi ma le isi.
2. Aafiaga o Fesuiaiga Natia: O le fesootaʻiga i le va o fesuiaʻiga e lua e ono aʻafia e isi fesuiaʻiga e leʻo suʻesuʻeina.
3. Tapula'a o Ituaiga Fa'amaumauga: E le o ituaiga fa'amaumauga uma e talafeagai mo ituaiga uma o fesoota'iga. Mo se fa'ata'ita'iga, e le fetaui Pearson mo fa'amaumauga fa'asolosolo.

I'uga

O le au'ili'iliga o fesoota'iga o se meafaigaluega fa'amaufa'ailoga mamana mo le malamalama i sootaga i le va o fesuia'iga i le tele o matā'upu o su'esu'ega. O se malamalama lelei i le a'oa'oga i tua atu o fua fa'atatau o fesoota'iga ma lo latou fa'aoga moni e taua tele ina ia fa'ateleina ai aogā o lenei metotia. E ui i ona tapula'a, e pei o le le fa'amautinoaina o sootaga mafua'aga, o le au'ili'iliga o fesoota'iga o lo'o avea pea ma la'asaga muamua taua i le su'esu'eina o sootaga i le va o fesuia'iga a'o le'i agai atu i au'ili'iliga e sili atu ona faigata.

Taofi faamatalaga