O le Sootaga i le va o Lotu ma Sosaiete
Pendahuluan
O lotu ma sosaiete o ni vaega se lua e fegalegaleai ma e fesoʻotaʻi vavalalata i totonu o le sosaiete. E masani ona manatu lotu o se faavae mo le fausiaina o tulaga faatauaina ma tu ma aga masani, ae o sosaiete e vaai i lotu o se elemene e aafia ai le fausaga ma le gaioiga faaleagafesootai.
I le vaitaimi faʻaonaponei, o le matafaioi a lotu i se tulaga faʻaagafesootai ma lona sao i le sosaiete ua avea ma autu e matua manaia ma talafeagai mo talanoaga. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina atili ai le auala e fegalegaleai ai lotu ma sosaiete, faʻaosofia ai le tasi ma le isi, ma lo laʻua aʻafiaga i fegalegaleaiga faʻaagafesootai.
Lotu i le Va'aiga Fa'aagafesootai
O le sosaiete o le saienisi e suʻesuʻeina le sosaiete, fausaga faʻaagafesootai, ma fegalegaleaiga i le va o tagata taʻitoʻatasi i totonu o se sosaiete. Mai se vaaiga faʻaagafesootai, e mafai ona vaʻaia lotu o se faiga talitonuga e iai sona sao taua i le faʻatulagaina o amioga faʻaagafesootai.
Sa eseese manatu o tagata suʻesuʻe i sosaiete masani e pei o Emile Durkheim, Max Weber, ma Karl Marx i le sootaga i le va o lotu ma sosaiete:
1. Emile Durkheim: Sa vaʻaia e Durkheim le lotu o se meafaigaluega e faʻateleina ai le lotogatasi faʻaagafesootai. Sa ia talitonu o sauniga ma tū ma aga faʻalelotu e fai ma fusi e faʻamalosia ai fusi i totonu o se vaega faʻaagafesootai e ala i le tuʻuina atu o se faasinomaga faʻatasi.
2. Max Weber: Sa taula’i atu Weber i le sootaga i le va o lotu ma le tamaoaiga. I lana galuega “The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism,” na finau ai Weber o le amio fa’atauva’a ma le galue malosi a le lotu Porotesano na fanau mai ai le faiga fa’akapitalisi fa’aonaponei.
3. Karl Marx: Sa vaai Marx i lotu o le “opium a tagata,” o se meafaigaluega e faʻaaogaina e le vasega pule e faʻaleagaina ai le vasega faigaluega e ala i le tuʻuina atu ia i latou o le faʻamoemoe sese ma faʻalavelaveina ai i latou mai le iloaina o lo latou sauāina.
Galuega Fa'aagafesootai a le Lotu
E tele matafaioi taua a lotu i totonu o le sosaiete, e aofia ai:
1. Tuufaatasiga Lautele: E mafai e lotu ona tuufaatasia tagata taʻitoʻatasi i totonu o se nuʻu e ala i le sauniaina o se faasinomaga faʻatasi.
2. Vaavaaiga Lautele: O tu ma aga masani faalelotu e masani ona faaaogaina o se faavae mo le faatuina o tulafono o amioga lautele.
3. Fausiaina o Tulaga Taua: E aʻafia e lotu tulaga taua ma tu ma aga masani ua faʻaaogaina i se aganuʻu poʻo se sosaiete.
4. Tuuina Atu o le Uiga: E maua mai i lotu tali i fesili o le olaga e faigata ona faamatalaina e le saienisi po o le mafaufau lelei.
5. Pulea Lautele: E mafai e lotu ona galue o se auala e pulea ai lautele, e puipuia ai amioga sese e ala i mataupu faavae tau amio ma amioga tatau.
Lotu o se Fa'alapotopotoga Lautele
E vaaia foʻi le lotu o se faʻalapotopotoga faʻaagafesootai e iai sona sao i le fausaga o le sosaiete. O lenei faʻalapotopotoga e iai se faʻatulagaga faʻavae, tulafono, ma tu ma aga masani e pulea ai amioga a tagata o lona nuʻu. Mo se faʻataʻitaʻiga, i le faa-Kerisiano, e iai se fausaga faʻauluuluga e aofia ai faitaulaga, faifeau, epikopo, ma isi mea faʻapena. O lenei fausaga e galue e pulea ma tausia aʻoaʻoga faʻalelotu ma faʻatino galuega faʻalelotu eseese.
O fa'alapotopotoga fa'alelotu o se vaega fo'i o se feso'ota'iga o isi fa'alapotopotoga fa'aagafesootai, e pei o le aiga, a'oa'oga, ma faiga fa'apolokiki. I le tele o sosaiete, mo se fa'ata'ita'iga, e masani ona faia sauniga fa'alelotu i totonu o le fa'alapotopotoga fa'aleaiga, ma e masani ona tu'ufa'atasia a'oa'oga ma tulaga fa'alelotu.
Suiga Lautele ma Fetuunaiga Faalelotu
O se tasi o autu mataʻina i le sosaiete o lotu o le auala e fetuutuunai ai lotu i suiga lautele. Faatasi ai ma le lalolagi atoa, faiga faʻaonaponei, ma le faʻalelalolagi, e tele lotu e feagai ma luʻitau i le faatumauina o lo latou taua.
1. Fa'avaomalo: E tau atu le fa'avaomalo i se fefa'ataua'iga vave ma lautele o aganu'u ma manatu. E tatau i lotu ona fetu'una'i i faatosinaga a isi aganu'u.
2. Fa'aonaponei: O le faagasologa o le fa'aonaponei e tu'uina atu ai le mamafa i luga o lotu e fa'afetaui ana a'oa'oga i tulaga fa'asaienisi fa'aonaponei ma le mafaufau lelei.
3. Fa'alelalolagi: O le fa'alelalolagi o le fa'agasologa lea e leiloa ai le faatosinaga a lotu i totonu o le sosaiete, i itu lautele ma tagata ta'ito'atasi. Peita'i, o lo'o i ai se mea ua tupu pea o le 'toe fa'apa'iaina', lea e sailia ai e tagata ta'ito'atasi se fa'aleagaga fou i fafo atu o le fa'avae o lotu masani.
Lotu ma Fete'ena'iga Lautele
E le gata i lea, e mafai foʻi e lotu ona avea ma puna o feeseeseaiga faʻaagafesootai. Afai e ese pe feteenai tulaga faatauaina ma tu ma aga faʻalelotu ma tulaga faatauaina ma tu ma aga a isi vaega poʻo tagata taʻitoʻatasi, e mafai ona tulaʻi mai feeseeseaiga. O faʻataʻitaʻiga manino o lenei mea o feeseeseaiga i le va o lotu poʻo vaega, poʻo le va o lotu ma talitonuga faʻalelalolagi.
Ae ui i lea, e taua le manatua o loo i ai foi le gafatia o lotu e foia ai feeseeseaiga. O le tele o aoaoga faalelotu e faamamafaina ai le filemu, le fealofani, ma le onosai, lea e mafai ona avea o se faavae mo le feutagaiga ma le foiaina o feeseeseaiga.
Su'esu'ega o Mataupu: Initonesia
O Initonesia o se faʻataʻitaʻiga mataʻina o se atunuʻu e mafai ona suʻesuʻeina ai le sootaga i le va o lotu ma agafesootai. I le avea ai ma atunuu e sili ona toʻatele tagata Musalimi i le lalolagi, e mitamita Initonesia i se eseesega tele o agafesootai, faatasi ai ma le i ai o isi lotu eseese, e pei o le faa-Kerisiano, Hindu, Buddhism, ma le Confucianism.
E lē gata i le olaga i aso faisoo e iai le sao o lotu i Initonesia ae faapea foi i faiga faapolotiki ma tulafono. O le Pancasila, o le faavae o le setete o Initonesia, o loo faatinoina ai le mataupu faavae o le Talitonuga i le Atua e Toatasi e Ona le Malosi Uma Lava, ma faaalia ai le taua o lotu i le fausaga lautele ma faiga faapolotiki o le atunuu. O le sao o lotu i le sosaiete Initonesia e manino foi i le tele o sauniga, faamanatuga, ma faiga faavae a le malo.
Peita’i, o lo’o feagai fo’i Initonesia ma lu’itau, e pei o le lē fa’apalepale fa’alelotu ma fete’ena’iga fa’alelotu. O lo’o fa’aalia ai le auala e mafai ai e lotu, e ui o se meafaigaluega mo le fa’amaopoopoina o le va fealoa’i, ae mafai fo’i ona avea ma puna o fete’ena’iga pe a lē pulea lelei.
Fa'ai'uga
E lavelave ma tele vaega o le mafutaga a lotu ma sosaiete. E aʻafia e lotu le faʻagasologa faʻaagafesootai, tu ma aga masani, tulaga faatauaina, ma fausaga faʻaagafesootai, ae o sosaiete e saunia ai se faʻavae mo le malamalama i le matafaioi ma le galuega a lotu i le soifuaga faʻaagafesootai.
E ala i se malamalamaga loloto i le sootaga i le va o lotu ma sosaiete, e mafai ona tatou malamalama atili ai i le auala e mafai ai e lotu ona avea ma meafaigaluega mo le tuufaatasia o tagata lautele ma o se punavai foi o feeseeseaiga. I le iuga, e mafai ona faaaogaina lenei malamalamaaga e faalauiloa ai le lotogatasi ma le onosai i se sosaiete ua faateleina le tele o ituaiga tagata ma le lalolagi atoa.
O le sootaga i le va o lotu ma sosaiete e lē gata o se mataupu tau aʻoaʻoga, ae o le ki foʻi lea i le malamalama ma le atiina aʻe o se sosaiete e sili atu ona aofia ai tagata uma ma galulue faʻatasi. O le faʻaauau pea ona uaʻi atu i le fegalegaleaiga i le va o nei matāʻupu e lua, e mafai ai ona tatou saunia lelei i tatou lava e faʻafetaiaʻia luʻitau faʻaagafesootai i le lumanaʻi.