O le aʻoaʻoga o le tele o fua i le talafaasolopito o le fisiki

O le A'oa'oga o le Tele o Fua i le Talafaasolopito o le Fisiki

E masani ona faʻaalia i tala faʻasaienisi ni manatu e uiga i atulaulau tutusa, femalagaaʻiga i le taimi, ma fua e le gata. E ui o le tele o nei manatu o ni manatu fatufatuaʻi, ae ua suʻesuʻeina ma le faʻamaoni e le fisiki le manatu o fua mo le tele o seneturi, ma faʻavaeina ai le faʻavae mo aʻoaʻoga loloto e pei o le relativity lautele ma le aʻoaʻoga manoa. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou suʻesuʻeina ai le talafaasolopito o le aʻoaʻoga o fua eseese i le fisiki, ma suʻesuʻeina ai mafaufauga fou lea na faʻatulagaina ai lo tatou malamalama i le atulaulau.

O le Manatu o le Vateatea ma le Fua i Filosofia Anamua

O le manatu o le vateatea ma le fua e lē o se mea fou. O Eleni anamua, e aofia ai Euclid, na atiina ae le geometry lea na faamatalaina ai le vateatea e tolu-fua e ala i faauigaga, postulates, ma theorem. O Aristotle, i ana galuega, na manatu ai o le vateatea o se auala e tumu i mea faitino. O lenei manatu na tumau mo le afe tausaga, ma avea ai ma faavae o mafaufauga laina ma lautele e uiga i fua.

O le Fouvalega a Copernican ma le Mafaufauga Fa'ata'atia

I le seneturi lona 16, na fautua mai ai Nicolaus Copernicus e le o le Lalolagi le totonugalemu o le atulaulau, ae o loo faataamilomilo i le La. O lenei mea na saunia ai le ala mo se auala fou e mafaufau ai i le vateatea. O le pa'ū o le vaaiga geocentric na fetaui ma galuega a Johannes Kepler ma Galileo Galilei, lea na fesoasoani e faamausali ai le suiga faasaienisi. I le taimi lea, na faalauiloa ai foi e Isaac Newton lona manatu o le vateatea ma le taimi atoatoa, lea na vaaia ai le vateatea o se mea e le suia e avea ma "tulaga" mo mea faaletino uma.

FAITAU FOI  O le mealilo o piramiti Aikupito ma a latou talitonuga

O le A'oa'oga o le Relativity ma le Taimi o le Fa'asologa Fa

I le amataga o le seneturi lona 20, na matuā suia ai lo tatou malamalama i le vateatea ma le taimi e Albert Einstein. I lana Aʻoaʻoga Faapitoa o le Fegalegaleaiga, na lolomiina i le 1905, na toe faauigaina ai e Einstein le manatu o le taimi. I totonu o le manatu o Newtonian, o le taimi ma le vateatea e matuā mavaevae ma e eseese. Peitaʻi, na tuufaatasia e Einstein le vateatea ma le taimi i se fausaga e taʻua o le vateatea-fa-dimensional (4-D). I lenei vateatea-taimi, o le fua fa o le taimi, lea e fesoʻotaʻi vavalalata ma fua e tolu o le vateatea masani.

I ni nai tausaga mulimuli ane, i lana General Theory of Relativity (1915), na faʻalauteleina ai e Einstein ona manatu e ala i le faʻamatalaina o le auala e piʻo ai le tele ma le malosi i le vateatea-taimi e fa-dimensional. O lenei manatu e le gata ina maua ai se malamalamaga loloto i le kalave ae na tatalaina ai foi ni malamalamaga fou i le fausaga o le atulaulau.

Su'esu'ega o le Lalolagi Laiti: Mekanika Kuantum

E ui o le aʻoaʻoga lautele o le relativity e faʻamatalaina ai le auala e galue ai le kalave i luga o fua tetele o le atulaulau, ae na amata ona suʻesuʻeina e le quantum mechanics le natura i se fua laʻititi tele. O Max Planck, Niels Bohr, Werner Heisenberg, ma Erwin Schrödinger o nisi ia o saienitisi na atiina ae lenei aʻoaʻoga. Peitaʻi, o le quantum mechanics—faʻatasi ai ma ona avanoa uma ma le le mautonu—e le faʻaopoopoina saʻo ai ni fua fou i le fausaga o le avanoa-taimi.

FAITAU FOI  O le Qing Dynasty ma le Fa'aonaponeiina o Saina

O le Teori o Mamanu ma Fua Fa'aopoopo

I le faaiuga o le seneturi lona 20, na aliaʻe mai ai le manatu o manoa, o se taumafaiga e tuufaatasia ai le mekanika kuantum ma le manatu o le kalave. E tusa ai ma lenei manatu, o vaega subatomika e le o ni vaega e tasi, ae o ni mea e tasi le itu i foliga o "manoa" e tetete i ni auala faapitoa e gaosia ai le tele ma le totogi. O se tasi o uiga mataʻina o le manatu o manoa o le manaʻomia lea o ni isi itu.

Ua fautua mai le au fisiki o loʻo galulue i totonu o le teoria o manoa, mo le tutusa o le matematika, e ono oʻo atu i le 10 pe 11 foʻi fua o le atulaulau: o fua e fa o le avanoa-taimi ua tatou iloa, ma o isi o fua faʻaopoopo o loʻo natia i ni fua laiti. O nei fua faʻaopoopo e manatu o loʻo i ai i le foliga o ni feliuliuaʻiga laiti, ma faigata ai ona matauina i tekinolosi o loʻo iai nei.

M-Theory ma le Supergravity

I le vaitau o le 1990, na amata ona tuufaatasia ai ni faʻaliliuga eseese e lima o le teoria o manoa e ala i le mauaina o le duality, lea na faʻaalia ai o le tele o teoria o manoa o ni vaega eseese o se teoria tele e faʻavae i luga, e taʻua o le M-Theory. O lenei teoria na faʻalauiloa mai ai le manatu faaopoopo o le sefulutasi itu, ma faʻaopoopoina ai se vaega o le faigata i le malamalama i le avanoa-taimi.

O le Multiverse ma le Cosmic Inflation

O le manatu o fua fa'aopoopo e taitai atu ai i ni manatu lautele e uiga i le multiverse—o se anoanoa'i o atulaulau tutusa e ono i ai fa'atasi ma o tatou lava. E tusa ai ma nisi o fa'amatalaga o le a'oa'oga o le fa'ateleina o le vateatea i le cosmology, o lo tatou atulaulau palu e mafai ona avea ma vaega o se "multiverse" tele, e tofu ma ana lava tulafono o le fisiki ma le fua fa'atatau o le vateatea-taimi.

FAITAU FOI  Talafaasolopito o le aganu'u Inca ma lona talatuu

Fua i Fa'ata'ita'iga ma Mata'ituina

E ui o nei aʻoaʻoga e mataʻina ma folafola mai ai ni malamalamaga loloto, o le faʻamaoniga faʻataʻitaʻi o le luʻitau sili lea. O le faʻataʻitaʻiga a le Large Hadron Collider (LHC) i CERN, mo se faʻataʻitaʻiga, o loʻo faʻaauau pea ona sailia ni faʻamaoniga o ni vaega e ono faʻaalia ai le i ai o ni fua faʻaopoopo. Peitaʻi, e leai se faʻamaoniga mautinoa e oʻo mai i le taimi nei, ma o le tele o manatu faʻataʻitaʻi o loʻo tumau pea ona avea ma mea o mafaufauga faʻasaienisi.

Le Lumanai o Suʻesuʻega Faʻatatau

O suʻesuʻega i fua faʻaopoopo o loʻo tumau pea i le tulaga muamua o le fisiki faʻateorē ma faʻataʻitaʻiga. O le sailiga mo faʻamaoniga mautinoa o se malaga umi e manaʻomia ai tekinolosi ma mea fou atonu tatou te leʻi mafaufauina. O meafaigaluega fou e pei o vaʻai mamao o le kalave ma faʻataʻitaʻiga sili atu ona faigata o vaega laiti e ono foia ai lenei faʻafitauli i le lumanaʻi.

I le faaiuga, mai le geometry Euclidean i le theory o manoa ma le potential multiverse, o le alualu i luma o lo tatou malamalama i fua o loʻo atagia ai le malaga umi o mafaufauga faaletagata i le atulaulau. E ui o le tele o fesili e leʻi taliina, o le malaga faasaienisi o le suʻesuʻeina o le vateatea ma le taimi e faʻamaonia ai lo tatou naunau e le gata e malamalama i le mea moni i le loloto ma le tele e mafai ai.

Taofi faamatalaga