O le talafaasolopito atoa o le faalavelave matautia o le Holocaust

O le Talafaasolopito Atoa o le Faalavelave Faafuaseʻi o le Holocaust

O le Holocaust o se tasi o mea sili ona pogisa na tutupu i le talafaasolopito o tagata i le seneturi lona 20. O le upu "Holocaust" e sau mai le upu Eleni anamua "holokeleston," o lona uiga "o se tagata ua mu atoa." O le faaupuga lea e faasino i le fasiotiga tagata na faia e le pulega Nasi a Siamani ma ana uo faasaga i le tusa ma le ono miliona tagata Iutaia Europa i le va o le 1941 ma le 1945. Peitai, o tagata na aafia i le Holocaust e le gata i tagata Iutaia; o le faitau miliona o isi, e aofia ai Roma (Gypsies), tagata faatauatane, tagata e iai manaoga faapitoa, tagata tetee faaupufai, Molimau a Ieova, ma isi vaega toaitiiti, na aafia foi i lenei mea mata'utia. O lenei tusiga o le a otootoina ai le talafaasolopito atoa o lenei faalavelave matautia, mai lona talaaga, faatinoga, ma le aafiaga tumau.

Latar Belakang
E mafai ona toe su'esu'eina a'a o le Holocaust i tua i le taimi a'o le'i oo i le Taua Lona Lua a le Lalolagi. E le'i fa'afuase'i ona alia'e mai le talitonuga fa'asaga i tagata Iutaia i le vaitaimi o le pulega a Nasi; sa i ai le feitaga'i i tagata Iutaia i Europa mo le tele o seneturi. I le faaiuga o le seneturi lona 19 ma le amataga o le seneturi lona 20, na amata ai ona olaola a'oa'oga fa'a-fa'asaienisi sese ma le fa'ale-atunu'u matuia. Na talia ma fa'asesēina e Adolf Hitler ma le Nazi Party nei manatu mo a latou fa'amoemoega fa'apolokiki.

I lana tusi, “Mein Kampf” (Lo’u Tauiviga), na tusia i le va o le 1925–1926, na faamatala ai e Hitler ona manatu tetee i tagata Iutaia ma ana faasalalauga faaleatunuu. Na lauiloa Hitler ma le Vaega Nasi i le faaiuga o le 1920 ma le amataga o le 1930, ma faaaoga ai lagona faaleatunuu ma faailogalanu i le lotolotoi o le faigata tele o le tamaoaiga o le Pa’ū Tele o le Tamaoaiga ma le mafatiaga o le Taua Muamua a le Lalolagi.

I le 1933, na tofia ai Adolf Hitler e avea ma Chancellor o Siamani. Ina ua latou tulaʻi mai i le pule, na faʻatino loa e le ʻau Nasi se faiga faʻavae o le faʻailoga tagata ma le sauāina faʻasolosolo o tagata Iutaia, e taʻua o le “Judenpolitik.” O le laʻasaga muamua o le faʻateʻaina lea o tagata Iutaia mai le olaga faitele e ala i tulafono faʻailoga tagata e pei o Tulafono a Nuremberg o le 1935, lea na aveʻese ai le tagatanuu o tagata Iutaia ma faʻasa ai le faaipoipoga i le va o tagata Iutaia ma tagata e lē o ni Iutaia.

FAITAU FOI  Talafaasolopito o le atinaʻeina o tusitusiga o le lalolagi

Pulega a Nasi ma le Fa'aputuga o Sauāga
Ina ua pa le Taua Lona Lua a le Lalolagi i le 1939, na suia ai e le au Nasi a latou faiga faʻavae faʻasaga i tagata Iutaia mai le faʻailoga tagata i le faʻaumatiaga faʻasolosolo. O le osofaʻiga a Siamani i Polani o se suiga taua tele. Na vave ona tuʻufaʻatasia e Siamani Polani i totonu o le Reich ma amata ona faʻatinoina se faiga faʻavae o le "Judenfrei," poʻo le "saʻoloto mai tagata Iutaia."

Na faʻatuina e le au Nasi ni ghetto i aai Polani e pei o Warsaw, Lodz, ma Krakow, lea na faʻamalosia ai tagata Iutaia e nonofo i ni tulaga le alofa. Sa latou onosaia le matelaina, faʻamaʻi, ma le sauāga lautele. I le taimi lava e tasi, i teritori na nofoia e le Soviet ina ua maeʻa le Operation Barbarossa i le 1941, na amata ai e le Einsatzgruppen, poʻo vaega fasioti tagata a le Nasi, le faʻasalaga tele o tagata Iutaia, komunisi, ma isi tagata lautele e ala i fanafanaga tetele.

Tali Fa'ai'u
Ia Ianuari 1942, na faia ai le Konafesi a Wannsee i Perelini, lea na talanoaina ma filifili ai e taitai maualuluga o le Nasi le faatinoina o le “Fofo Mulimuli i le Fesili a Iutaia” (Endlösung der Judenfrage). O se faaupuga faigofie lea mo le fuafuaga e faatamaia atoa ai tagata Iutaia i Europa. O lenei faatamaiaga na faatinoina i auala eseese, e aofia ai le faaaunuua tele i nofoaga e fasiotia ai tagata Iutaia ma le faʻaaogaina o kasa.

O Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibor, ma Belzec o nisi ia o nofoaga sili ona lauiloa mo le faʻaumatia o tagata. I nei nofoaga, o tagata Iutaia ma isi vaega mai Europa atoa na felauaʻiina i nofoaafi uta, e masani lava i tulaga tumutumu ma e aunoa ma se vai po o se meaʻai mo ni aso.

FAITAU FOI  O talitonuga e uiga i vaitaimi o le aisa ma suiga o le tau

Ina ua taunuu i le tolauapiga, sa vave ona vavaeeseina tagata na aafia; e toatele na aveina sa’o i potu kesi lea na fasiotia ai i latou i le afa B, o se ituaiga kesi cyanide. O i latou e le’i vave fasiotia sa masani ona faamalosia e galulue i lalo o tulaga faigata o le tolauapiga pe faia foi ni “faata’ita’iga faafomai” le alofa na faia e fomai Nasi e pei o Dr. Josef Mengele.

Tetee i le Fa'anoanoa
E ui i tulaga mata'utia, ae sa i ai tagata na faia le tetee i le taimi o le Holocaust. I totonu o ghettos, na fa'atulagaina ai e vaega tete'e ni fouvalega fa'aauupegaina, e ui lava i le fa'atapula'aina o punaoa. O se tasi o fouvalega sili ona lauiloa o le Warsaw Ghetto Uprising ia Aperila 1943, lea na tete'e ai le faitau aofa'i Iutaia na totoe o Warsaw i 'autau a le SS mo le toeitiiti atoa le masina e ui lava ina matua'i to'atele ma le le lava o auupega.

Sa i ai fo‘i ni fouvalega i nofoaga o fa‘aumatiaga. O se tasi o fa‘ata‘ita‘iga o le fouvalega i le nofoaga o fa‘aumatiaga i Sobibor ia Oketopa 1943, lea na mafai ai e ni nai pagota ona sosola ese ina ua uma ona fasiotia ni leoleo SS ma susunuina se vaega o le nofoaga.

Saolotoga ma Mea na Tutupu Mai
A o agai atu i le faaiuga o le Taua Lona Lua a le Lalolagi, a o agai atu autau a le Aufaatasi i Siamani mai sasae ma sisifo, sa faasaolotoina taitoatasi nofoaga o faasalaga ma nofoaga o faasalaga. Sa faateia fitafita Amerika, Soviet, ma Peretania i le tele ma le sauā o nei nofoaga. O le toatele o pagota na sao mai sa foliga mai ua matua vaivai lava i le matelaina ma le sauaga.

FAITAU FOI  O le uiga ma le talafaasolopito i tua atu o le viiga faaleatunuu a Initonesia

O le mataʻutia o le Holocaust na mafua ai ona tautino le lalolagi e le toe faatagaina se mea faapena e tupu. O le faavaeina o Malo Aufaatasi (UN) i le 1945 ma le Tautinoga Lautele o Aia Tatau a Tagata i le 1948 o taumafaiga ia a le lalolagi atoa e taofia ai se isi fasiotiga tagata i le lumanai.

Ina ua maeʻa le taua, sa faia ai Faamasinoga a Nuremberg e faamasinoina ai taitai o Nasi mo solitulafono taua, solitulafono faasaga i tagata soifua, ma le fasiotiga tagata. Na faailoa mai e faamasinoga o le Holocaust o se solitulafono mataʻutia i le talafaasolopito, ae ui i lea, e masani ona faigata ona maua le faamasinoga tonu mo tagata na aafia ma Nasi laiti.

Aafiaga Fa'aauau
Ua tuua e le Holocaust ni maʻila loloto i le mafaufau o tagata uma. O le mafatiaga faalemafaufau na oo i ai i latou na sao mai o loo faaauau pea i augatupulaga, ma faaalia ai le taua o le malamalama i lenei talafaasolopito ina ia puipuia ai le toe tupu. O le Aso Faavaomalo o le Faamanatuga o le Holocaust, e faamanatuina i Ianuari 27 uma, ma falemataaga o le Holocaust i le lalolagi atoa, e pei o le Yad Vashem i Isaraelu ma le Falemataaga o le Holocaust a le Iunaite Setete i Uosigitone, D.C., e avea o ni faamanatuga o nei mea leaga ma o se mea e faamalosia ai le faalauiloaina o le faapalepale, aoaoga, ma aia tatau a tagata.

O le malamalama i le talafaasolopito atoa o le faalavelave matautia o le Holocaust, ua faamanatu mai ai ia i tatou le taua o le mataala i taimi uma faasaga i talitonuga matuia ma le inoino e mafai ona faaleagaina ai o tatou tulaga faatauaina faaletagata. O le Holocaust e le gata o se mataupu pogisa i le taimi ua tuanai, ae o se lesona foi mo le lumanai, e fausia ai se lalolagi e mafai ona faatumauina ai pea le faamasinotonu, tagata soifua, ma le filemu.

Taofi faamatalaga