O le Matafaioi a Adam Smith i le Tamaoaiga Faʻaonaponei
E masani ona ta’ua Adam Smith (1723–1790) o le “Tama o Tamaoaiga Fa’aonaponei” auā o ona manatu na fa’atulaga ai le auala tatou te malamalama ai i maketi, tau, ma le matafaioi a le setete e o’o mai i le aso. I lana galuega tāua, O se Su’esu’ega i le Natura ma Mafua’aga o le Tamaoaiga o Atunu’u (1776), e ta’ua fo’i o Le Tamaoaiga o Atunu’u, na fa’atulaga ai e Smith se fa’avae fou mo le mafaufau i le auala e manuia ai sosaiete, le auala e atiina a’e ai le gaosiga ma fefa’ataua’iga, ma le auala e tatau ona fa’atulaga ai faiga fa’avae a le malo. E ui ina matuā ese le lalolagi i le seneturi lona 18 mai le tamaoaiga o le lalolagi i aso nei, ae o le tele o manatu o Smith e tumau pea lona tāua—e fai ma ta’iala ma avea ma amataga o finauga.
Talaaga o le Mafaufauga a Adam Smith
Sa soifua Adam Smith i se vaitaimi o suiga tetele: o le Industrial Revolution sa suia ai auala gaosi oloa, sa faalauteleina fefaatauaiga faavaomalo, ma o le mercantilism—lea na faamamafaina ai le faaputuputuina o auro ma le puipuiga malosi—sa pulea ai faiga faavae a le tele o atunuu Europa. Sa faitioina e Smith le mercantilism ona o le faatapulaaina o le saolotoga o maketi ma le faia o le tamaoaiga manino (teuga auro) e sili atu ona taua nai lo le manuia moni o le sosaiete (le gaosiga o oloa ma auaunaga). I lona manatu, o le manuia o se atunuu e le o fuafuaina i lona teuina o metala taua, ae i lona gafatia e gaosia ma tufatufa atu ai oloa ma auaunaga ma le lelei.
I le faaopoopo atu i le The Wealth of Nations, na tusia foi e Smith le Theory of Moral Sentiments (1759), lea e faaalia ai o lana mafaufauga e le gata i maketi, ae faapea foi i amioga mama, agaalofa, ma amioga a tagata. E taua tele lenei mea aua e masani ona faafaigofieina Adam Smith o se lagolago o "maketi saoloto e leai ni tapulaa," e ui lava na ia vaai i tagata o ni tagata lautele e aafia foi i tulaga masani ma le agaalofa.
Vaega o Galuega ma le Gaosiga
O se tasi o sao sili a Adam Smith o le manatu o le vaevaega o galuega. Na matauina e Smith o le vaevaeina o le faagasologa o le gaosiga i ni galuega laiti e mafai ona faateleina ai le gaosiga. O se faataitaiga lauiloa o le fale gaosi pine, lea na faateleina ai e le vaevaega o galuega le gaosiga i ni taimi vave e tele nai lo le faia e se tagata e toatasi o le faagasologa atoa na o ia.
I le tamaoaiga faʻaonaponei, o lenei manatu e vaʻaia i:
– Fa'apitoa o tagata faigaluega i alamanuia o gaosiga ma auaunaga.
– O le filifili sapalai i le lalolagi atoa, lea e gaosia ai vaega o oloa i atunuu eseese e tusa ai ma o latou malosiaga.
– O faʻalapotopotoga faʻaonaponei faʻapisinisi, lea e vaevaeina ai galuega i matagaluega e pei o le gaosiga, maketi, tupe, ma suʻesuʻega.
E ui ina faʻateleina le lelei o le vaevaeina o galuega, ae sa faia foʻi e Smith se matauga taua: o galuega soona fai soo e mafai ona faʻavaivaia ai le mafaufau o tagata faigaluega. O le mea lea, na ia iloa ai le manaʻomia o aʻoaʻoga ma le matafaioi a le malo i le tausia o le tulaga lelei o tagata, ae le na o le gaosiga o le tamaoaiga.
"Lima e Le Va'aia" ma Faiga o le Maketi
O le manatu sili ona lauiloa a Smith o le "lima e le vaaia," o le manatu e faapea a tulituliloa e tagata taitoatasi o latou lava manaoga i se maketi tauva, e mafai ona latou aumaia ni faamanuiaga mo le sosaiete i se auala e le tuusao. O le faiga o tau e fai ma faailoilo: afai e siitia le manaoga, e siitia foi tau, e uunaia ai le au gaosi oloa e faateleina le gaosiga; afai e tele naua le sapalai, e pa'ū tau, ma fetuunai le gaosiga.
I le tamaoaiga faʻaonaponei, o lenei mataupu faavae o loʻo iai i:
– Maketi mo oloa ma auaunaga, lea e fesoasoani ai tau i le vaevaeina o punaoa.
– Maketi o galuega, lea e avea ai totogi ma faailoilo o manaʻoga o tomai.
– Maketi tupe faavae, lea e taiala ai tupe teufaafaigaluega mai tupe maua ma lamatiaga.
Peita’i, o lo’o fa’aalia fo’i e le tamaoaiga fa’aonaponei tapula’a o lenei manatu. E sili ona aoga le “lima e le va’aia” pe a iai se tauvaga maloloina, lava fa’amatalaga, ma leai ni fa’aletonu tetele. I le lalolagi moni, e masani ona tula’i mai fa’aletonu o maketi e pei o monopolies, externalities, ma fa’amatalaga e le tutusa—o le fa’avae lea o tulafono fa’aonaponei.
Fefa'ataua'iga Sa'oloto ma le Fa'amanuiaga Atoatoa
O Smith o se tagata e lagolagoina malosi le fefaʻatauaʻiga saoloto. Na ia finau e faapea afai e mafai e se atunuu ona gaosia se oloa faapitoa i se auala sili atu ona lelei nai lo se isi atunuu, ona tatau lea ona taulaʻi atu i lena oloa ma fesuiaʻi e ala i fefaʻatauaʻiga. O lenei manatu ua taʻua o le tulaga lelei atoatoa.
I faiga faʻaonaponei, o mafaufauga a Smith ua avea ma faavae mo:
– Fa'asa'olotoina o fefa'ataua'iga ma faiga fa'avae mo le fa'aitiitia o lafoga.
– Fa'avaeina o fa'alapotopotoga ma maliega tau fefa'ataua'iga fa'ava-o-malo.
– O le finauga e faapea o le tatala o fefaatauaiga e mafai ona faaitiitia ai tau ma faalauteleina ai filifiliga a tagata faatau.
E ui ina mulimuli ane na atiina ae e David Ricardo le manatu o le tulaga lelei faatusatusa, ae o manatu o Smith sa tumau pea o se maa faavae taua: o fefaatauaiga e le o se taaloga "manumalo-faiaina", ae e mafai ona fatuina ni faamanuiaga fefaasoai pe afai e faateleina le gaosiga.
O le Matafaioi a le Setete e tusa ai ma Adam Smith: E lē na o le "Fa'atauva'a"
E masani ona fesootaʻi Atamu Samita ma le manatu o se setete laʻititi (laissez-faire). Peitaʻi, e leʻi teena atoa e ia le setete. Na iloa e Samita le matafaioi tāua a le setete, aemaise lava i vaega autū e tolu:
1. Puipuiga ma le saogalemu: e tatau i le setete ona puipuia le sosaiete mai taufaamataʻu mai fafo.
2. Fa'amalosia o le tulafono ma le fa'amasinoga tonu: e puipuia e le setete aia tatau i meatotino, konekarate ma le mautinoa fa'aletulafono.
3. Tu'uina atu o oloa faitele: e pei o atina'e tetele (auala, alalaupapa) ma fa'alapotopotoga e le faigofie ona tu'uina atu e le maketi ona e lautele fa'amanuiaga ma e faigata ona aoina se totogi mo na mea.
O lenei faʻavae e matuā tāua tele i le tamaoaiga faʻaonaponei. Toetoe lava o faiga faʻaletamaoaiga uma o loʻo iai nei—e oʻo lava i faiga faʻapisinisi—e iloa le tāua o le faʻamalosia o tulafono, saunia o atinaʻe tetele, aʻoaʻoga, ma nisi auaunaga a le malo. O le finauga faʻaonaponei e masani lava e lē o le manaʻomia pe manaʻomia le setete, ae o le tele ma le tele o le faʻalavelave a le setete e manaʻomia.
Aafiaga i le Teori o le Tamaoaiga ma le Faiga Faavae a le Malo
O mafaufauga a Smith na avea ma faavae o le tamaoaiga masani, lea na mulimuli ane atiina ae i ni vaega eseese o aʻoaʻoga, e aofia ai le tamaoaiga neoclassical. Na ia faʻalauiloaina se auala o mafaufauga e faʻamamafa ai:
– Tagata taʻitoʻatasi o ni tagata faʻatino tau tamaoaiga mafaufau lelei (e ui e le o taimi uma e atoatoa ai).
– Tau e fai ma auala fa'amaopoopo.
– Gaosiga ma le faʻaputuina o tupe faavae o ni punaoa o le tuputupu aʻe.
I faiga faavae a le malo, na faatosinaina e Smith:
– Toe fuata’iga o lafoga ma le fa’alauiloaina o le lelei o tupe fa’aalu a le setete.
– Fa'amalosia o fa'alapotopotoga o maketi e ala i le puipuiga o aia tatau i meatotino.
– Teena o le puipuiga soona fai e manuia ai nisi vaega.
O faitioga ia Smith—mo se faʻataʻitaʻiga, mai tagata mafaufau e pei o Karl Marx poʻo tagata atamamai tau tamaoaiga o aso nei o loʻo faʻamamafaina le le tutusa—o loʻo faʻaalia ai foʻi lona faatosinaga loloto. O le tele o finauga tau tamaoaiga i aso nei e uiga i le tufatufaina atu o tupe maua, totogi, ma le malosiaga faʻapisinisi e mafua mai i le faʻavae o le maketi lea na fesoasoani Smith e faʻatulaga.
Talafeagai ma Luʻitau i le Vaitaimi o le Tamaoaiga Faatekinolosi
I le vaitaimi numera, o loo aoga pea manatu o Smith ae o loo feagai ma ni luʻitau fou. O fausaga numera e fausia ai ni maketi e matua lelei lava, ae e masani foi ona latou faatupuina le pule tutoatasi ma aafiaga o fesoʻotaʻiga (o le tele o tagata faʻaoga, o le tele foi lea o le malosi o le fausaga). O lenei mea e le tauva ai maketi nai lo le faʻataʻitaʻiga lelei e pei ona vaʻaia.
E le gata i lea, o le mataupu o faʻamaumauga o se aseta tau tamaoaiga o loʻo faʻatusalia ai se ituaiga fou o le "tupe faavae" e leʻi talanoaina i le taimi o Smith. Ae ui i lea, o mataupu faavae autu a Smith—le taua o le gaosiga, mea fou, ma le pulega faʻalapotopotoga—o loʻo tumau pea o se faʻavae mo le malamalama i le tamaoaiga numera. O tulafono faatonutonu e faasaga i le pulega faʻatau, puipuiga o tagata faʻatau, ma faiga faʻavae tau tauvaga e mafai ona vaʻaia o ni taumafaiga faʻaonaponei e faʻamautinoa ai o loʻo faʻaauau pea ona faʻagaoioia le "lima e le vaʻaia" e aunoa ma le tele o le faʻalavelave.
I'uga
E loloto le matafaioi a Adam Smith i le tamaoaiga faʻaonaponei: na ia faʻataʻatia le faʻavae mo le malamalama i le vaevaega o galuega, faiga o maketi, faʻamanuiaga o fefaʻatauaʻiga, ma le matafaioi a le setete i le tuʻuina atu o faʻavae faʻavae. E ui o nisi o ana manatu e manaʻomia ona fetuʻunaʻi i mea moni o aso nei—e pei o le tulaʻi mai o monopolies faʻatekinolosi, faʻafitauli tau le siosiomaga, ma le le tutusa—ae o loʻo tumau pea Smith o se tagata taua i le faʻatulagaina o le gagana, manatu, ma le itu e agai i ai le finauga tau tamaoaiga e oʻo mai i le aso. I le malamalama atoatoa i ona mafaufauga, e mafai ona tatou iloa ai o le tamaoaiga e le gata i tupe mama ma tau, ae faʻapea foʻi i faʻalapotopotoga, amioga, ma le soifua manuia o le sosaiete lautele.