O le Malamalama o Europa ma ona fuainumera

O le Malamalamaaga a Europa ma Ona Fuainumera

O le Vaitaimi o le Malamalama, e taʻua foʻi o le Malamalama, o se vaitaimi tāua i le talafaasolopito o Europa lea na amata mai le faaiuga o le seneturi lona 17 i le amataga o le seneturi lona 18. O lenei vaitaimi na faailogaina i se suiga tele i le mafaufau ma le aganuu lea na faamamafaina ai le mafaufau, le poto, ma aia tatau a tagata taitoatasi. Na aumaia e le Malamalama ni suiga e le gata i filosofia ma le saienisi, ae faapea foi i faiga faapolotiki, tulafono, ma le sosaiete. O lenei tusiga o le a talanoaina ai tagata autu i tua atu o lenei gaioiga ma a latou sao taua.

O se Talafaasolopito Pupuu o le Vaitaimi o le Malamalama

Na tulaʻi mai le Vaitau o le Malamalama o se tali atu i le pule faʻalelotu ma faʻapolokiki na pulea ai Europa i seneturi na muamua atu. O le Renaissance ma le Porotesano Toe Fuataʻiga o ni amataga taua, na saunia ai le ala mo mafaufauga saoloto ma faitio. I le taimi nei, o le fouvalega faasaienisi o le seneturi lona 17, na taitaia e tagata e pei o Galileo Galilei ma Isaac Newton, na saunia ai se faavae faʻapitoa ma mafaufau lelei mo lenei vaitau fou.

Mataupu Faavae o le Malamalama

O le autū o le vaitaimi o le Malamalama o le faʻaaogaina lea o le mafaufau o le tagata e malamalama ai ma suia ai le lalolagi. O mataupu faavae autū na faʻalauiloaina i lenei vaitaimi e aofia ai:

1. Mafaufauga Loloto: O le fa'aaogaina o le mafaufau o se puna autū o le poto.
2. Fa'ata'ita'iga Fa'apitoa: O le fa'aaogaina o le poto masani ma le matauga e fai ma fa'avae o le malamalama fa'asaienisi.
3. Tulaga Faatagata Lava Ia: O le taua o aia tatau a tagata taitoatasi i le sosaiete.
4. Fa'alelalolagi: Vavae'eseina o lotu mai mataupu tau le malo ma le saienisi.
5. Alualu i Luma: O le talitonuga e mafai e tagata soifua ona atiina ae ma faaleleia atili o ia lava e ala i le malamalama ma le aoaoga.

FAITAU FOI  Le amataga ma le talafaasolopito o le atinaʻeina o le initaneti

Tagata Autū o le Vaitaimi o le Malamalama

1. Ioane Loka (1632-1704)

O John Locke o se tasi o faifilosofia sili ona tāua o ana mafaufauga na faʻavaeina ai le faʻavae o le saolotoga faʻaonaponei. O lana galuega autū, "Two Treatises of Government," na faʻalauiloa ai le manatu o aia tatau faʻalenatura e pei o le ola, saolotoga, ma meatotino. Na finau foʻi Locke e tatau ona faʻavaeina malo e ala i le maliega a tagata ma ia i ai se tiute e puipuia nei aia tatau faʻalenatura. Afai latou te le manuia, e i ai le aia tatau a tagata e aveese le malo.

2. Voltaire (1694-1778)

O Francois-Marie Arouet, e sili atu ona lauiloa i lona igoa tusitusi o Voltaire, o se tusitala, faifilosofia, ma se faitio lautele. Sa lauiloa Voltaire i lona tulaga tetee i le au faife’au ma lana faitioga ogaoga i le le faapalepale faalelotu ma le pule faapolokiki. I lana galuega lauiloa, "Candide," sa tauemu ai Voltaire i le faamoemoe faatauvaa o nisi o ana tupulaga ma faamamafaina le taua o le saolotoga o mafaufauga ma le tautala.

3. Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)

O Rousseau o se tagata mafaufau e masani ona ese mai isi tagata mafaufau o le vaitaimi o le Malamalama. I lana galuega "The Social Contract," na ia fautuaina ai le manatu o le pule silisili ese a le atunuu ma le malo e faavae i luga o le finagalo lautele. Na talitonu Rousseau ua faaleagaina e le aganuʻu le soifua manuia o tagata ma fai mai o tagata e lelei lava i latou. O ona manatu ua aafia ai le aʻoaʻoga faapolokiki ma aʻoaʻoga i aso nei.

4. Baron de Montesquieu (1689-1755)

O Charles-Louis de Secondat, o le Baron de La Brède ma le Montesquieu, ua lauiloa i lana galuega “O Le Agaga o Tulafono,” lea na ia suʻesuʻeina ai faiga eseese o le malo ma fautuaina ai le mataupu faavae o le vaevaeina o pule. Na finau Montesquieu e tatau ona vaevaeina le pule i le va o le pulega, le fono faitulafono, ma le faamasinoga e puipuia ai le pule sauā ma faamautinoa ai le saolotoga faaupufai.

FAITAU FOI  Talafaasolopito o le atinaʻeina o tusitusiga o le lalolagi

5. Denis Diderot (1713-1784)

O Diderot o se tasi o tagata autū i tua atu o le poloketi “Encyclopédie”, o se taumafaiga tele e aoina ma faʻasalalau atu le malamalama mai matāʻupu eseese. Faatasi ai ma ē na fesoasoani e aofia ai Voltaire ma Montesquieu, o le Encyclopédie na faʻamoemoe e faʻasalalau atu manatu o le Malamalama ma faʻafailele se sosaiete e sili atu ona aʻoaʻoina ma mafaufau lelei.

6. Tavita Hume (1711-1776)

O David Hume o se faifilosofia Sikotilani o ana galuega fa'atino sa matuā tāua tele. I lana galuega, "A Treatise of Human Nature," na fa'aogaina ai e Hume metotia fa'atino e malamalama ai i le mafaufau o tagata, amioga mama, ma lotu. O ona manatu masalosalo i le mafua'aga ma lotu ua avea ma fa'avae o su'esu'ega fa'afilosofia fa'aonaponei.

7. Emanuelu Kant (1724-1804)

O se tasi o tagata mafaufau sili i le agaifanua i Sisifo, na tuufaatasia e Immanuel Kant le mafaufau loloto ma le mafaufau loloto i lana galuega. I le "Critique of Pure Reason," na faamatala ai e Kant le auala e malamalama ai le mafaufau o le tagata i le lalolagi ma tapulaa o le malamalama. O lana faaupuga lauiloa, "Sapere aude" (Ia lototoa e iloa), na avea ma mantra o filosofia o le Malamalama. Ua lauiloa foi Kant i lana aʻoaʻoga tau amio e faavae i luga o le faatonuga faavasega.

O le Aafiaga ma le Aafiaga o le Vaitaimi o le Malamalama

Sa matuā lautele le aafiaga o le vaitaimi o le Malamalama ma sa aofia ai le tele o vaega. O nei manatu sa fesoasoani tele i gaioiga e pei o le American Revolution ma le French Revolution, lea na faalauiloa ai manatu o aia tatau a tagata ma le malo faatemokalasi. I le faasaienisi, na taitaia e le vaitaimi o le Malamalama le auala mafaufau ma le poto masani lea na avea ma faavae o le metotia faasaienisi faaonaponei.

FAITAU FOI  O le Taua mo le Tutoatasi o Amerika ma ona fuainumera

Sa i ai fo'i se aafiaga o le vaitaimi o le Malamalama i le atina'eina o faatufugaga ma aganu'u a Europa, ma fa'afaileleina ai le tula'i mai o sitaili neoclassical ma le tula'i mai o tusitusiga fa'alelalolagi ma fa'atauemu. I le tamaoaiga, na amata ona atia'e manatu e uiga i maketi saoloto ma le faiga fa'akapitalisi, aemaise lava e ala i galuega a Adam Smith e pei o le "The Wealth of Nations."

Faitioga o le Vaitaimi o le Malamalama

E ui i le tele o ona sao lelei, ae sa le’i aunoa le Vaitau o le Malamalama ma ana faitioga. Na fai mai nisi o faitioga o lona soona faamamafaina o le mafaufau lelei na faaitiitia ai le taua o lagona ma le faaleagaga o tagata. I le tulaga o le pulega faakolone, o le manatu o le "Enlightenment" sa faaaogaina i nisi taimi e faamaonia ai le pule a Europa i isi atunuu, ma fai mai na aumaia ai le "aganu’u" ma le "alualu i luma."

I'uga

O le vaitaimi o le Malamalama o se vaitaimi taua i le talafaasolopito o Europa, ma aumaia ai suiga tetele i le tele o vaega o le olaga. O tagata e pei o John Locke, Voltaire, Rousseau, Montesquieu, Diderot, Hume, ma Kant sa latou faia ni matafaioi taua i le atiina ae ma le faasalalauina o manatu e faamamafaina ai le mafaufau, saienisi, ma aia tatau a tagata taitoatasi. O lo latou talatuu o loo tumau pea lona taua i aso nei, ma avea ai ma faavae o le tele o mataupu faavae ma faalapotopotoga faaonaponei. E ui ina ua faitioina nisi o vaega o le Malamalama, ae o ona sao i le mafaufau saoloto, alualu i luma faasaienisi, ma saolotoga faalemalo e le mafai ona faafitia. O lenei vaitaimi ua aoaoina ai i tatou i le taua o le sailia pea o le poto ma luitauina mafaufauga faigata.

Taofi faamatalaga