O le vaitaimi o le pulega faakolone i Asia ma lona aafiaga

O le Vaitaimi o le Kolone i Asia ma Ona Aafiaga

O le fa'akolone i Asia o se tasi o mataupu sili ona tāua i le talafaasolopito o le lalolagi i ona po nei. Mai le seneturi lona 16 i le ogatotonu o le seneturi lona 20, o le tele o Asia na oo i ai le osofa'iga, le pulea, ma le fa'aaogaina sese e malo tetele o Europa, sosoo ai ma Iapani i le amataga o le seneturi lona 20. O le fa'akolone e sili atu nai lo na o le nofoia e le militeri po'o le suia o pule; na toe fa'atulagaina ai tamaoaiga, fausaga lautele, a'oa'oga, aganu'u, ma e o'o lava i tuaoi o atunu'u ua tatou iloa i le asō. O le malamalama i le vaitaimi o le fa'akolone i Asia o lona uiga o le malamalama i a'a o le tele o mataupu i aso nei: le le tutusa o le tamaoaiga, fete'ena'iga i tuaoi, faiga fa'apolokiki fa'asinomaga, ma le fa'agasologa o atina'e ina ua mae'a le tuto'atasi.

Talaaga o le Tuputupu Aʻe o le Kolone i Asia

O le galu o le pulega faakolone a Europa i Asia na amata i le faalauteleina o le gataifale o Potukale ma Sipaniolo i le seneturi lona 15 ma le 16. O lona uunaiga autu e masani ona aoteleina e "G e tolu": Auro (tamaoaiga), Mamalu (mamalu), ma le Talalelei (le salalau atu o lotu). Peitai, o se mea e sili atu ona maoti o le manaoga lea o maketi a Europa mo oloa a Asia, aemaise lava mea manogi e pei o cloves, nutmeg, ma pepa, faapea foi ma silika ma lauti. A o faigata ma taugata auala fefaatauaiga i luga o le laueleele i Asia, sa sailia e tagata Europa auala tuusao i le sami e aloese ai mai tagata faatauoloa ma pulea punaoa o gaosiga.

Mulimuli ane, na tulaʻi mai ai Holani ma Peretania o ni malo faʻakolone e sili atu ona faʻatulagaina e ala i kamupani fefaʻatauaʻiga e pei o le VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie) ma le EIC (East India Company). O nei kamupani e le gata o ni tagata fefaʻatauaʻiga; sa latou tausia ni 'autau, faia ni feagaiga faʻapolokiki, aoina lafoga, ma e oʻo lava i le tauina o taua. Na alualu i luma le faʻakolone mai fefaʻatauaʻiga i le pulea faʻapolokiki faʻaitumalo.

Malo ma Teritori o Kolone

Sa oo i Asia le tele o ituaiga o pulega faakolone, e fuafua lava i le malosi faakolone ma tulaga o le lotoifale.

1. Sa pulea e Peretania Tele teritori tetele e pei o Initia (e aofia ai Pakisitana ma Bangladesh i ona po nei), Burma/Myanmar, Malaya, Hong Kong, ma sa i ai le faatosinaga malosi i le Fagaloa Peresia faapea foi ma se fesoʻotaʻiga fefaʻatauaʻiga lautele.
2. Sa pulea e le au Holani le atumotu (Initonesia i ona po nei), ma faatuina se faiga tamaoaiga tumau mo faatoaga ma le pulega faakolone.
3. Na pulea e Falani ia Indochina: Viatename, Laos, ma Kemupotia.
4. Sa i ai nofoaga taua a le au Potukale e pei o Goa (Initia), Macau (Saina), East Timor, ma Malacca (e ui ina mulimuli ane faoa faamalosi).
5. Sa pulea e Sepania ia Filipaina seia oo i le faaiuga o le seneturi lona 19 a o lei suia e le Iunaite Setete.
6. Na faalauteleina e Rusia le laueleele i Asia Tutotonu, Siberia, ma le Pasefika, ma fausia ai se mamanu o le pulega faakolone lea e ese mai le pulega faakolone i le gataifale a Europa i Sisifo.
7. O Iapani, aemaise lava talu mai le vaitaimi o Meiji, na avea ma malo malosi na pulea Korea, Taiwan, ma vaega o Saina, ona nofoia lea o Asia i Sautesasae i le taimi o le Taua Lona Lua a le Lalolagi.

FAITAU FOI  O le matafaioi a Churchill i le Taua Lona Lua a le Lalolagi

O lenei eseesega ua faaalia ai o le pulega faakolone i Asia e le o se aafiaga e tasi, ae o se fesoʻotaʻiga o aafiaga e fesoʻotaʻi e fefaʻatauaʻiga faavaomalo ma le tauvaga mo le pule.

Aafiaga Tau Tamaoaiga: Fa'amalosia o le Tuufaatasia ma le Fa'aaogaina o Mea Fa'apena

O le aafiaga sili ona manino o le pulega faakolone na vaaia i suiga tau tamaoaiga. E tele teritori o Asia na tuufaatasia i totonu o le tamaoaiga faakapitalisi o le lalolagi e avea ma sapalai o mea mata ma maketi mo oloa ua maeʻa a Europa. O lenei mamanu na mafua ai se tamaoaiga e faʻatau ai mea: na faʻatau mai le tamaoaiga mai kolone e faʻamalosia ai pisinisi ma tupe i atunuu na faʻakoloneina.

I nofoaga eseese, na tulaʻi mai ai faiga faʻatoʻaga tetele—suka, kofe, lauti, paʻu, vavae, ma le opium—ma e masani ona suia ai faʻatoʻaga e tausia ai le soifuaga. I Initonesia, mo se faʻataʻitaʻiga, o faiga faʻavae e pei o le faʻamalosia o le totoina i le seneturi lona 19 na faʻamalosia ai faifaʻatoʻaga e totoina oloa faʻatau atu i fafo. I Initia, na faʻavaivaia le faʻaleleia atili o ie i le lotoifale ona o faiga faʻavae tau fefaʻatauaʻiga faʻakolone na lagolagoina ai oloa gaosi oloa a Peretania. O le iʻuga, o nisi vaega o le itulagi na aʻafia i le le toe faʻaleleia atili o pisinisi, faʻalagolago i oloa faʻatau atu i fafo, ma le vaivai i faʻafitauli o tau o oloa i le lalolagi.

Peita’i, na aumaia fo’i e le pulega fa’akolone ni atina’e tetele e pei o uafu, ala u’amea, auala, ma laina telekalafi. E taua le maitauina o nei atina’e sa masani ona fuafuaina mo fa’amoemoega o le fa’atauina o oloa: felauaiga o oloa mai nofoaga gaosi oloa i uafu, nai lo le tufatufaina tutusa o le tamaoaiga. O lo latou a’afiaga i nu’u i le lotoifale sa le mautonu: na tupu le fa’aonaponei fa’aletino, ae o fa’amanuiaga tau tamaoaiga e masani ona o’o atu i tagata maualuluga fa’apitoa i le lotoifale po’o kamupani mai fafo.

FAITAU FOI  Tutoatasi o Initia mai Peretania

Aafiaga Lautele: Fa'avasegaga Fou ma Fe'avea'i

Na matuā suia e le pulega faakolone le fausaga faaagafesootai o Asia. E tele malo faakolone na faatinoina ni faavasegaga faalanu ma aganuu na aafia ai le avanoa i aoga, galuega, ma le tulafono. I nisi o nofoaga, sa tofia i ai ni vaega faapitoa o matafaioi tau tamaoaiga—mo se faataitaiga, o ni tagata e fesoasoani i le va fealoai—lea na mulimuli ane taitai atu ai i ni feeseeseaiga faaagafesootai mo se taimi umi.

Na faʻaosofia foʻi e le pulega faʻakolone le faʻalauteleina o taulaga: na vave ona tuputupu aʻe aai o uafu ma nofoaga tutotonu o pulega. I le taimi nei, na faʻaaogaina tagata faigaluega e ala i galuega faʻamalosi, konekarate faigaluega faʻapitoa, ma femalagaaʻiga tetele. O le tafe mai o tagata faigaluega mai Initia ma Saina i Asia i Sautesasaʻe—mo faʻatoʻaga ma le eliina o minerale—na fausia ai se faʻasologa lavelave o tagata o loʻo aʻafia ai pea faiga faʻapolokiki faʻasinomaga i aso nei.

Aafiaga Fa'apolokiki: Faiga Fa'a-Faiga Fa'aonaponei ma Fatu o le Fa'ale-Atunu'u

I le itu faapolokiki, na faʻalauiloa mai ai e le pulega faakolone le faʻataʻitaʻiga o le setete faʻaonaponei: o se faiga faʻapulega tutotonu, o se faitauga o tagata, o se faiga o lafoga, ma tulafono tusitusia. E ui e masani ona faʻasauā, ae o nei fausaga na mulimuli ane avea ma faavae o setete pe a maeʻa le pulega faakolone. I nisi itulagi, na faʻaaogaina ai e le pulega faakolone se faiga vaevaeina ma pulea e ala i taitai faʻalotoifale, malo, poʻo tagata maualuluga masani, ma faʻavaivaia ai le teteʻe faʻatasi.

O le mea e ofo ai, o le pulega faakolone na mafua ai le atunuu faʻaonaponei. O aʻoaʻoga faakolone na maua ai se vasega atamamai e masani i manatu o le saolotoga, sosaiete, ma le pulea e le tagata lava ia. Na manuia le au tusitala, faʻalapotopotoga lautele, ma pati faʻapolokiki. Na tulaʻi mai ni gaioiga eseese: le Indian National Congress, le taumafaiga mo le tutoʻatasi a Indonesia, le atunuu faʻa-Vietnamese, ma e oʻo lava i le fouvalega a Saina, lea na faʻamalosia foʻi e le mamafa o malo mai fafo. O lenei atunuu faʻa-natura na iu lava ina mafua ai se galu tele o le tutoʻatasi ina ua maeʻa le Taua Lona Lua a le Lalolagi.

FAITAU FOI  O le fouvalega lanumeamata ma lona aafiaga i faatoaga

Aafiaga Fa'aleaganuu ma Fa'alea'oa'oga: Fa'afefiloi ma le Leiloa

Na aʻafia e le pulega faakolone le gagana, aʻoaʻoga, lotu, ma vaaiga a le sosaiete. I nisi o kolone, na avea le gagana a le au faakolone ma gagana o le pulega ma aʻoaʻoga maualuluga. Na tatala ai le avanoa i le saienisi faʻaonaponei, ae i le taimi lava e tasi na taitai atu ai i le faʻaesea o gagana faʻalotoifale ma agaifanua faʻalemafaufau.

Sa masani ona filifili lelei aʻoaʻoga faʻa-kolone: ​​o le faia o ni taitai maualalo e lagolago le pulega, nai lo le fausiaina o le gafatia o le lautele o le nuʻu. I le aganuʻu, sa i ai le fefiloi—o se faʻafefiloi o sitaili fau fale, tusitusiga, ma tū ma agaifanua—ae sa i ai foʻi le faiga piʻopiʻo: o le gaoi o mea taulima, o le le amanaʻiaina o le tofi faʻalotoifale, ma le faʻamalosia o tulaga faʻatauaina faʻapitoa.

O le Aafiaga o Tuaoi Faaleatunuu ma Feteenaiga

O se tasi o talatuu sili ona lavelave o le fausiaina lea o tuaoi. O le tele o tuaoi faʻaonaponei i Asia o taunuuga ia o feutanaiga faʻakolone lea na le amanaʻia ai tulaga moni faʻale-aganuʻu, gagana, poʻo tala faasolopito. Ua fesoasoani lenei mea i feeseeseaiga o loʻo faʻaauau pea: feeseeseaiga i tuaoi, fevaevaeaʻiga, poʻo feeseeseaiga faʻasinomaga. O le vaeluaina o Initia ma Pakisitana i le 1947, mo se faʻataʻitaʻiga, o loʻo faʻaalia ai le auala e mafai ai e le suiga mai le faʻakolone i le tutoʻatasi ona mafua ai femalagaaʻiga tetele ma sauaga faʻale-nuʻu.

I'uga

O le vaitaimi o pulega faakolone i Asia na tuua ai se talatuu tele ma faigata. Na aumaia ai suiga tau tamaoaiga e ala i le faamalosia o le tuufaatasia i maketi faavaomalo, fausia ai ni fausaga fou, o nisi taimi e faigata, ma faalauiloa ai ni faalapotopotoga faaupufai faaonaponei na mulimuli ane faaaogaina e malo ina ua mavae le pulega faakolone. I le taimi lava e tasi, o le pulega faakolone na taitai atu ai i le faaaogaina sese o punaoa, le le tutusa, le faaleagaina o aganuu, ma feeseeseaiga i tuaoi, o aafiaga o loo lagonaina pea i aso nei. O le malamalama i le pulega faakolone e le faapea o le maileia i le taimi ua tuanai, ae o le malamalama i pogai o faafitauli faaonaponei a Asia ma fausia se lumanai e sili atu ona tutusa—faatasi ai ma le malamalama i talafaasolopito o se faavae.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faʻaopoopoina ni faʻataʻitaʻiga patino mo atunuʻu taʻitasi (e pei o Initonesia, Initia, Viatename, Filipaina) pe faʻaopoopo i ai se lisi puʻupuʻu o mea e faʻaaogaina e faʻaleleia atili ai le tusiga.

Taofi faamatalaga