O le Taua o le Atamai Fa'aleaganuu i se Lalolagi Fa'alelalolagi
I le vaitaimi o le lalolagi atoa, ua lagona le lalolagi ua faʻateleina le "laʻititi." E faʻavavevaveina e le tekinolosi le tafe mai o faʻamatalaga, faʻateleina le feoaʻiga o tagata, ma avea ai le galulue faʻatasi i le va o tuaoi ma vaega o le olaga i aso faisoo—pe i pisinisi, aʻoaʻoga, poʻo fegalegaleaiga faʻaagafesootai. Peitaʻi, o le vavalalata faʻafanua ma numera e le otometi lava ona liua i le malamalama lelei. O eseesega i mafaufauga, tulaga faatauaina, masaniga, ma e oʻo lava i sitaili o fesootaiga e masani ona oʻo atu ai i le le malamalama, feeseeseaiga, poʻo le le manuia o galulue faʻatasi. O iinei e avea ai le atamai faʻaleaganuu (CQ) ma se tomai taua i se lalolagi faʻavaomalo.
Malamalama i le manatu o le atamai fa'aleaganuu
O le atamai fa'aleaganuu o le mafai lea e se tagata ona malamalama, fa'amatala, ma fetu'una'i lelei pe a fegalegaleai ma tagata mai tala'aga fa'aleaganuu eseese. O lenei atamai e sili atu nai lo le na o le iloaina o tū ma agaifanua po'o amioga a se atunu'u; e aofia ai fo'i le mafai ona faitau i le tala'aga, pulea o manatu sese, ma fausia ni mafutaga lelei i totonu o eseesega.
I le faʻatinoina, o le atamai faʻaleaganuu e fesoasoani ia i tatou e iloa ai o le auala tatou te faʻamasino ai le "amio lelei," "faʻamaoni," "faʻamaoni," poʻo le "faʻapolofesa" e matua aʻafia lava e le aganuʻu. O le mea e manatu masani i se tasi nofoaga e ono manatu i ai e le migao pe fenumiai i se isi. Mo se faʻataʻitaʻiga, i nisi aganuʻu, o fesootaiga tuusaʻo e manatu e aoga, ae i isi, o se auala e le tuusaʻo e taua mo le tausia o le fealofani.
Aiseā ua fa’ateleina ai le taua o le atamai fa’aleaganu’u?
E tele māfuaaga e manaʻomia ai le atamai faʻaleaganuʻu.
Muamua, o le galulue faʻatasi faʻaleaganuu eseese ua avea ma mea masani, ae le o se tuusaunoaga. O kamupani faavaomalo e pulea ni 'au e salalau solo i le tele o atunuu; o kamupani fou faʻalotoifale e auauna atu i tagata faʻatau i le lalolagi atoa; ma o tagata faigaluega tutoʻatasi e galulue faʻatasi ma tagata faʻatau mai konetineta eseese. I nei siosiomaga, e le lava tomai faʻapitoa. O le le malamalama i aganuʻu faigaluega e mafai ona faʻavaivaia ai fesoʻotaʻiga, faʻagesegese ai galuega faatino, ma faʻaitiitia ai le faʻatuatuaga.
Lua, o loʻo faʻateleina le feoaʻiga i le lalolagi atoa. E auai tamaiti aʻoga i polokalame fefaʻatauaʻiga, e malaga atu tagata tomai faapitoa, ma e manuia nuʻu i fafo. A nofo se tasi i se siosiomaga fou, e fesoasoani le atamai faʻaleaganuu i le faagasologa o le fetuʻunaʻi, faʻaitiitia le teʻi faʻaleaganuu, ma faʻafaileleina ai se lagona saogalemu ma le faaaloalo i fegalegaleaiga faʻaagafesootai.
Tolu, o ala o faasalalauga faaagafesootai e vave ona aumaia faatasi ai eseesega, ae a aunoa ma le faamamaina lelei o talaaga. O anotusi e salalau solo i se aganuʻu e ono manatu e maaleale pe faatiga i se isi aganuʻu. O le atamai faaleaganuu e atamai ai se tasi: e le faigofie ona faaita, e mafai ona iloiloina le uiga o le gagana, ma malamalama o tagata maimoa i le lalolagi atoa e eseese tulaga faatonuina.
Fuataga o le atamai fa'aleaganuu
E ui ina eseese ona foliga, ae e mafai ona malamalama i le atamai faaleaganuu e ala i ni nai vaega autu.
1. Malamalama (metacognitive): o le mafai lea ona toe mafaufau i ona lava mafaufauga pe a feagai ma eseesega faaleaganuu. O tagata e malamalama lelei i aganuu latou te iloa e ono faaituau o latou manatu, o lea e sili atu ai lo latou faaeteete i a latou faamasinoga.
2. Malamalama (fa'alemafaufau): malamalama i tulaga fa'atauaina, tu ma aga masani, sitaili o fesoota'iga, ma isi faiga fa'aagafesootai fa'aleaganuu. E le mana'omia ona atoatoa lenei malamalama, ae e tatau ona lava e puipuia ai mea sese fa'avae ma tatala ai avanoa mo talanoaga.
3. Uunaiga (fa'amalosiauga): o le naunauta'iga e fegalegaleai, a'oa'o, ma onosaia le le to'a. A aunoa ma le fa'amalosiauga, e tumau pea le malamalama fa'aleaganuu e na'o se a'oa'oga.
4. Amioga: o le mafai ona fetu'una'i gaioiga talafeagai, e pei o fa'afeiloa'iga, filifilia o upu, fetu'una'i o le fa'aleoga, po'o ni fuafuaga fa'afesaga'i.
O nei itu e fa e fesoasoani le tasi i le isi. Atonu e iai se malamalamaga o se tagata i se isi aganuʻu, ae a aunoa ma le uunaʻiga e malamalama ai i eseesega, e lamatia lava i latou i le faʻatiga i isi. I se isi itu, o faʻamoemoega lelei e aunoa ma ni tomai faʻale-amio e mafai ona le aoga ai fesootaʻiga.
Le a'afiaga o le atamai fa'aleaganuu i le lalolagi o galuega
I se siosiomaga fa'apolofesa, e a'afia e le atamai fa'aleaganuu le tele o itu taua:
– Fesootaiga a 'au i le va o tuaoi: I fonotaga faavaomalo, o eseesega i sitaili o le tautala e mafai ona aafia ai faaiuga. O nisi aganuu e taua le filemu o se faailoga o le faaaloalo, ae o isi e vaai i ai o se faailoga o le le lava. O le atamai faaleaganuu e fesoasoani i taitai o 'au e faitau le tulaga ma tuuina atu le auai talafeagai.
– Feutanaiga ma pisinisi: O le faagasologa o feutanaiga e lē gata i fuainumera, ae faapea foi i mafutaga, faatuatuaga, ma le auala e faailoa atu ai le teenaina. I nisi aganuu, o le fai atu "leai" sa'o e manatu e lē faaaloalo, o lea e faailoa atu ai teenaga ma le faaaloalo. A aunoa ma le atamai faaleaganuu, e mafai e se tasi ona malamalama sese i faailoilo ma faia ai se faaiuga sese.
– Pulega o feeseeseaiga: E masani ona tulaʻi mai feeseeseaiga e lē mai ni faʻamoemoega leaga, ae mai ni faʻamoemoega eseese. O le atamai faʻaleaganuu e fesoasoani i tagata taʻitoʻatasi e vavaeʻese le faʻafitauli autū mai le eseesega o le sitaili ona maua lea o fofo e faʻaaloalo i itu uma e lua.
– Taitaiga faavaomalo: O taitai e maualuga le CQ e mafai ona fausia se aganuʻu faigaluega e aofia ai tagata uma, e le faʻamalosia se tulaga faʻatonuina e tasi e pei o le "sili ona saʻo", ma e mafai ona faʻamalosia tagata o le 'au mai talaʻaga eseese.
O le matafaioi o le atamai faaleaganuu i aoaoga ma le sosaiete
I le aʻoaʻoga, e taua tele le atamai faʻaleaganuu mo le fausiaina o se siosiomaga aʻoaʻoina lelei, aemaise lava i lotoa poʻo aʻoga e iai tamaiti aʻoga mai itulagi ma atunuʻu eseese. E mafai e faiaʻoga poʻo faiaʻoga e malamalama i aganuʻu ona puipuia le faʻailoga tagata, faʻafailele talanoaga e faʻaaloalo i manatu eseese, ma fesoasoani i tamaiti aʻoga e atiina ae ni faasinomaga tatala.
I le sosaiete lautele, o le atamai faʻaleaganuu e faʻamalosia ai le onosaʻi ma le lotogatasi faʻaagafesootai. A o faʻatupuina e femalagaaʻiga ma le faʻatupulaia o taulaga ni aai e tele aganuu, o le mafai ona malamalama i eseesega e mafai ona faʻaitiitia ai le faʻailoga tagata. E itiiti le ono faʻamasinoina e tagata o se tagata "ese" pe "le migao" aʻo leʻi malamalama i lona talaʻaga. E taua tele lenei mea mo le puipuia o le fevaevaeaʻiga, tautala faʻaita, ma feeseeseaʻiga faʻalava.
Faʻataʻitaʻiga faigofie i le olaga i aso faisoo
E lē o taimi uma e tupu ai le atamai fa'aleaganuu i tulaga aloa'ia. E o'o lava i mea laiti e mafai ona fa'atinoina, e pei o:
– Ia faaaloalo i eseesega i le auala e faaalia ai e tagata o latou lagona: o nisi e faaalia o latou lagona, o nisi e sili atu ona to’afilemu.
– Ia malamalama o le fevaa’i o mata, mamao fa’aletino, po’o le faiga o le lululima e iai uiga eseese.
– Ia fa'aeteete i le fa'aaogāina o tala malie po'o fa'a'ole'ole, auā e lē tutusa uma le fa'auigaina o tala i aganu'u uma.
– Ia aoao e fai atu fesili ma le agaalofa, ae le o le faamasino atu, pe a tatou fetaiai ma ni masaniga tatou te le malamalama i ai.
O nei fa'atinoga laiti e fa'afaigofie ai ona tatou fetu'una'i pe a feagai ma ni tulaga faigata e fa'atatau i aganu'u eseese.
Auala e atiina ae ai le atamai fa'aleaganuu
O le atamai fa'aleaganuu e lē na'o se taleni e fananau mai ma ia; e mafai ona a'oa'oina o ia. O nisi o la'asaga e mafai ona faia e aofia ai:
1. Fausia le fia iloa: Ia fai ma masani le fesili, faitau, ma matamata i punaoa eseese e malamalama ai i isi manatu.
2. Fa'ata'ita'i le toe iloilo o oe lava: Ia e nofouta i ou lava fa'aitu'au, tulaga fa'atauaina, ma au masaniga. O le malamalama i lau lava aganu'u o le la'asaga muamua lea i le malamalama i isi aganu'u.
3. Atiina ae tomai faalogologo: Faalogologo ma le faamoemoe ia malamalama, ae le na o le faatali mo lou taimi e tautala ai.
4. Fegalegaleai tuusa'o: O le poto masani tuusa'o—pe ala i le galulue fa'atasi fa'avaomalo, nu'u eseese aganu'u, po'o femalagaa'iga—e fa'atulaga ai ni lagona e le masani ona maua mai a'oa'oga.
5. Talia le faasa'oga: Afai e te faia se mea sese, ta'utino i ai, faatoese, ma aoao mai ai. O le puipuia o oe lava e taofia ai le tuputupu a'e o le CQ.
Fa'ato'a
O le atamai fa'aleaganuu o se tomai taua i se lalolagi ua fa'atupula'ia le feso'ota'iga. E fesoasoani i tagata ta'ito'atasi e feso'ota'i lelei atili, galulue fa'atasi ma le aoga, ma fausia ni mafutaga faaaloalo e ui i eseesega. E sili atu nai lo le na'o le "iloaina o aganu'u," o le atamai fa'aleaganuu o le mafai lea ona malamalama i tagata i o latou tulaga—ma le sauni e fetu'una'i e aunoa ma le leiloa o lona fa'asinomaga. I le vaitaimi o le lalolagi atoa, so'o se tasi e fia ola ma manuia e mana'omia ona atiina ae lenei atamai, aua o le lumana'i e le gata mo i latou e sili ona atamamai i a'oa'oga, ae fa'apea fo'i mo i latou e sili ona mafai ona fa'aleleia eseesega.