O le Sootaga i le va o le Atamai ma le Foafoaga
O le atamai ma le fatufatuga o ni vaega se lua o le mafaufau e masani ona sese le malamalama i ai pe faʻaaogaina tutusa i talanoaga i aso faisoo. E ui e fesoʻotaʻi, ae o loʻo i ai moni lava ni eseesega taua ma e iai ni matafaioi tulaga ese i le olaga o le tagata. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina ai le sootaga i le va o le atamai ma le fatufatuga, pe faʻapefea ona aʻafia i latou e nisi o mea, ma le tele o lo la fesoʻotaʻiga.
Fa'amatalaga o le Atamai ma le Foafoaga
O le atamai o le gafatia faalemafaufau lea o se tagata e aʻoaʻo ai, malamalama, ma feagai ai ma tulaga fou. E aofia ai le mafai ona mafaufau faʻafuafua, foia faʻafitauli, ma faʻaaoga le malamalama ua iai. E masani ona fuaina le atamai e faʻaaoga ai le suega IQ (Intelligence Quotient), lea e iloilo ai tomai faʻapitoa, faʻafuafua, ma le foia o faʻafitauli.
I le isi itu, o le fatufatuaʻi o le gafatia lea e faʻatupu ai ni manatu fou ma tulaga ese ma maua ni fofo fou i faʻafitauli. O le fatufatuaʻi e aofia ai mafaufauga eseese, poʻo le gafatia e vaʻai ai i le tele o fofo e ono mafai ona faia i se faʻafitauli, e masani ona faʻaitiitia ai mamanu masani o mafaufauga.
O le Eseesega Autu i le va o le Atamai ma le Foafoaga
O se tasi o eseesega autū i le va o le atamai ma le fatufatuga, o le atamai e sili atu ona sa'o ma tutusa, ae o le fatufatuga e sili atu ona lē sa'o ma eseese. O suega o le atamai e masani ona fuaina ai le mafai e se tagata ona maua se tali sa'o e tasi e ala i mafaufauga fa'alogika ma fa'ata'ita'i. I se fa'atusatusaga, o le fatufatuga e mana'omia ai se tagata e alu i tua atu o tuaoi o mafaufauga fa'alogika ma va'ai i avanoa e le'i mafaufauina muamua.
Peita’i, e ui i nei eseesega autū, ae talitonu fo’i le au su’esu’e e iai se sootaga i le va o le atamai ma le fatufatua’i. O nisi su’esu’ega o lo’o fautua mai ai e mana’omia se tulaga patino o le atamai e ausia ai tulaga maualuluga o le fatufatua’i, ae o le atamai maualuga tele e le o lona uiga e mautinoa ai le maualuga o le fatufatua’i.
Teori o le Fa'atapula'a
O le talitonuga o le tulaga fa'atapula'a e fa'apea o le atamai ma le fatufatuga e iai se sootaga fa'asolosolo e o'o atu i se tulaga patino. Ua fa'aalia e su'esu'ega o tagata ta'ito'atasi e maualalo le tulaga o le fatufatuga o tagata ta'ito'atasi. Peita'i, a mae'a ona o'o atu i se tulaga patino o le IQ (e masani lava pe tusa ma le 120), o le sootaga i le va o le atamai ma le fatufatuga e le toe fa'asolosolo ma e foliga mai e le toe feso'ota'i. O lona uiga o le taimi lava e o'o atu ai i se tulaga patino o le atamai, o le a le toe iai se aafiaga tele o le atamai fa'aopoopo i le fatufatuga o se tagata.
O lenei talitonuga e lagolagoina e ni suʻesuʻega se tele ua maua ai e faapea, o tagata e matuā fatufatuaʻi e lē o taimi uma e maualuga tele o latou IQ. Mo se faʻataʻitaʻiga, o tusiata, tusitala, ma musika e masani ona faʻaalia le fatufatuaʻi mataʻina e aunoa ma le i ai o ni IQ maualuluga faapitoa. I se isi itu, o le toʻatele o tagata e maualuga le IQ e lē faʻaalia ni tulaga tutusa o le fatufatuaʻi.
Mea e A'afia ai le Atamai ma le Foafoaga
E a'afia uma le atamai ma le fatufatuga e le tele o mea, e aofia ai tupu'aga, siosiomaga, a'oa'oga, ma aafiaga o le olaga.
1. Fa'asinomaga Fa'ale-tuputupu: E taua tele le sao o mea tau fa'asinomaga fa'ale-tuputupu i le fuafuaina o le atamai ma le fatufatuga. Ua fa'aalia e su'esu'ega a masaga o le eseesega o le IQ ma le fatufatuga e iai sona vaega tau tupuaga. Peita'i, e le na'o kenera e aofia ai; e taua tele fo'i le fegalegaleaiga i le va o kenera ma le siosiomaga.
2. Siosiomaga: O se siosiomaga tutusa ma le tele o fa'aosofiaga fa'alemafaufau e lagolagoina ai le atina'eina o le atamai ma le fatufatua'i. O le fa'aalia i le tele o gaioiga, aganu'u, ma aafiaga o le a fa'aosofia ai le fai'ai e atiina ae ni tulaga maualuluga o le atamai ma le fatufatua'i.
3. Aʻoaʻoga: O se faiga faʻaleaʻoaʻoga e faʻamalosia ai le mafaufau loloto ma le foia o faʻafitauli e mafai ona faʻateleina ai le atamai. I le taimi nei, o se aʻoaʻoga e faʻamamafa ai le faatufugaga, musika, ma isi gaioiga fatufatuaʻi e mafai ona faʻaosofia ai le fatufatuaʻi.
4. Aafiaga o le Olaga: O aafiaga eseese ma luʻitau o le olaga e mafai ona faʻaleleia atili ai le fatufatuaʻi o se tasi. O le feagai ai ma tulaga fou ma le sailia o auala fou e faatoʻilalo ai faʻafitauli o le a atiina ae ai tomai mafaufau eseese. I se isi itu, o le masani ma le leai o ni aafiaga fou e mafai ona faʻatapulaʻaina ai avanoa mo mafaufauga fatufatuaʻi.
E Mafai Ona A'oa'oina le Foafoaga?
O se tasi o fesili e masani ona fesiligia o le pe mafai ona toleniina pe faʻaleleia atili le fatufatuga. E tele suʻesuʻega ua faʻaalia ai e mafai ona atiina ae le fatufatuga e ala i aʻoaʻoga ma faʻataʻitaʻiga. O nisi o fuafuaga e mafai ona fesoasoani e faʻaleleia atili ai le fatufatuga e aofia ai:
1. Mafaufauga Fa'apitoa: Fa'aaogaina o metotia mafaufau fa'apitoa e fa'atupu ai le tele o manatu e aunoa ma le fa'amasinoina pe iloiloina muamua. E fesoasoani lea e tatala ai le tele o fofo e mafai ona maua.
2. Fa'afanua o le Mafaufau: O le fatuina o se fa'afanua o le mafaufau e va'ai ai i manatu ma sootaga i le va o manatu eseese e mafai ona fesoasoani e va'ai ai i fa'afitauli mai ni vaaiga eseese.
3. Suiga o le Siosiomaga: O le suia o le siosiomaga faigaluega, malaga i se nofoaga fou, poʻo le sailia o musumusuga mai isi aganuʻu e mafai ona faʻaosofia ai le fatufatuaʻi.
4. Galulue Fa'atasi ma Isi: O le talanoaina ma le galulue fa'atasi ma tagata ta'ito'atasi mai tala'aga ma matā'upu eseese e mafai ona fa'amauoa ai ni manatu ma ni fa'amatalaga.
5. Faaavanoa se Taimi e Mafaufau Loloto Ai: O le tuuina atu ia te oe lava o le taimi ma le avanoa e mafaufau loloto ai e mafai ona fatuina ai ni manatu fatufatua'i atonu e le oo mai ia te oe i se tulaga faanatinati pe atuatuvale.
I'uga
O le sootaga i le va o le atamai ma le fatufatuga e lavelave ma e le o taimi uma e laina sa'o. E ui o lo'o i ai se tapula'a o le atamai e mafai ona a'afia ai le fatufatuga, o isi mea e pei o kenera, siosiomaga, a'oa'oga, ma aafiaga o le olaga e iai fo'i se sao taua. E mafai ona a'oa'oina ma fa'aleleia atili le fatufatuga e ala i metotia ma ta'iala eseese.
I se sosaiete ua faʻateleina le lavelave ma le vave ona suia, o le atamai ma le fatufatuga o ni aseta taua e manaʻomia ona atiina ae ma faʻamanatuina. O le malamalama i le sootaga i le va o ia mea e lua e mafai ona fesoasoani ia i tatou e fatuina ni siosiomaga e lagolagoina ai le atinaʻeina o le mafaufau ma le gafatia fatufatuaʻi o tagata taʻitoʻatasi. O le auala lea, e mafai ai ona tatou feagai ma luʻitau o le lumanaʻi i ni auala e sili atu ona fou ma aoga.