Faatufugaga ma Matagofie e tusa ai ma Filosofia
O faatufugaga ma le matagofie o ni manatu e lua ua fesoʻotaʻi ma ua avea ma taulaʻiga o suʻesuʻega faʻafilosofia mo le tele o seneturi. O le fatu o nei suʻesuʻega o loʻo taoto ai fesili e le gata i le uiga o le faatufugaga ae faʻapea foʻi i le auala tatou te vaʻai ai ma iloilo ai le matagofie ma faʻaaliga faʻatusiata. O lenei tusiga e suʻesuʻe loloto i faavae faʻafilosofia o faatufugaga ma le matagofie, suʻesuʻeina o aʻoaʻoga eseese ma manatu ua faʻamauoa ai lo tatou malamalama i nei vaega taua o le poto masani o le tagata.
Fa'avae Fa'asolopito
Filosofia Anamua
O le mafaufau loloto fa'afilosofia i faatufugaga ma mea matagofie e mafai ona toe fo'i i tua i Eleni Anamua. O Plato, o se tasi o tagata paionia, sa i ai sona uiga fa'alualua'i e uiga i faatufugaga. I ana talanoaga, aemaise lava i le "The Republic," na ia fa'aalia ai popolega ne'i fa'asesēina ma fa'aleagaina e faatufugaga, aua o se fa'ata'ita'iga o le mea moni—o lea e fa'atolu ona ese mai le mea moni. Na ia fa'ailoa mai e na'o le mafaufau loloto ma le poto masani e mafai ona maua ai le malamalama moni nai lo le poto masani fa'alogona.
O Aristotle, le tamaitiiti aʻoga a Plato, na taumafai e faʻaleleia le tulaga o faatufugaga e ala i le faʻamamafaina o lona natura faʻataʻitaʻi i lana galuega "Poetics." E tusa ai ma Aristotle, o faatufugaga, aemaise lava o tala faʻanoanoa, na faia se galuega faʻamalieina e ala i le faʻatagaina o tagata taʻitoʻatasi e faʻamamā o latou lagona. E le pei o Plato, na talisapaia e Aristotle le gafatia o faatufugaga e faʻaalia ai upumoni lautele e uiga i le natura ma le poto masani o le tagata.
Mafaufauga o le Vaitaimi Tutotonu i le Toe Fa'afouina
I le vaitaimi o le Medieval, sa matuā faatosinaina lava le matagofie e aʻoaʻoga faalelotu. Sa faʻafetaui e Sagato Aukusitino ma Sagato Toma Akuina filosofia masani ma aʻoaʻoga faʻa-Kerisiano, ma vaʻavaʻai muamua i faatufugaga o se auala e siʻitia ai le agaga agai i le matagofie paia. Sa vaʻaia faatufugaga o se meafaigaluega e viia ai le Atua ma aʻoaʻoina ai le toatele e uiga i tala faalelotu ma amioga mama.
Na aumaia e le Renaissance se toe fa'aolaolaina o mataupu silisili Eleni ma Roma, fa'atasi ai ma le tuputupu a'e o le tagata. Sa taumafai tusiata e pei o Leonardo da Vinci ma Michelangelo e fa'afetaui le agaga ma le lalolagi, ma su'esu'eina le loloto o le gafatia o le tagata ma le tulaga ta'ito'atasi. O lenei vaitau na fa'ailogaina ai se suiga agai i se talisapaia sili atu ona fa'alelalolagi o le matagofie ma le fatufatuga.
Filosofia Fa'aonaponei
Malamalamaaga ma Matagofie
Na amataina e le Enlightenment se talitonuga fa'atulagaina o le matagofie. O le "Critique of Judgment" a Immanuel Kant o lo'o tumau pea o se tasi o galuega sili ona tāua i lenei matā'upu. Na fautuaina e Kant e fa'apea, o le fa'amasinoga matagofie e leai se fa'aitu'au, o lona uiga e leai se fa'aitu'au fa'apitoa po'o ni fa'amoemoega e fa'aosofia e le aoga. Na ia fa'alauiloa mai manatu o le "sili" ma le "matagofie," ma fa'amatalaina pe fa'apefea ona fa'aosofia e nei aafiaga ituaiga eseese o tali fa'alagona. Mo Kant, o le aafiaga matagofie o se fegalegaleaiga tulaga ese i le va o tomai o le malamalama ma le mafaufau.
O le isi tagata tāua, o David Hume, e faʻalatalata atu i le matagofie mai se tulaga faʻatino. I le tusi “Of the Standard of Taste,” na finau ai Hume e ui o le matagofie e i ai i mata o le tagata vaʻai, ae o nisi o mataupu faavae lautele e mafai ona taʻitaʻia a tatou faʻamasinoga matagofie. Na ia faʻamaonia le uiga faʻapitoa o le tofo ae na ia talitonu o le maliliega i le va o tagata faitio agavaa e mafai ona faʻatuina ai tulaga faʻatonuina mo le iloiloina o faatufugaga.
Fa'a-Romantika ma Tala Atu
O le seneturi lona 19 na vaaia ai se suiga agai atu i le Romanticism, lea na faamamafaina ai le malosi o lagona, le faaalia o le tagata lava ia, ma le matagofie. O faifilosofia e pei o Friedrich Schiller ma Arthur Schopenhauer na latou vaai i faatufugaga o se malo e mafai ona taofia ai mo sina taimi le pule sauā a le loto. Aemaise lava, na talitonu Schopenhauer o faatufugaga e ofoina atu ai se solaaga mai le taumafaiga e le muta e iloga ai le olaga o le tagata, ma maua ai se malutaga o le mafaufau loloto mama.
Auala Fa'afilosofia Fa'aonaponei
Fa'ata'ita'iga o le Su'esu'ega
I le seneturi lona 20, o le tulaʻi mai o filosofia faʻataʻitaʻi na aumaia ai se itu fou i le matagofie. O tagata mafaufau e pei o Ludwig Wittgenstein ma Nelson Goodman na suʻesuʻeina fausaga faʻa-gagana ma faʻatusa o loʻo i lalo o le faatufugaga. O le "Languages of Art" a Goodman o loʻo finau mai ai o galuega faatufugaga e galulue o ni faʻailoga i totonu o se faiga o faʻatusa, e pei lava o le gagana. Na ia tuʻuina atu ni fesili e uiga i le natura o faʻaaliga faʻa-tusiata, faʻatusa, ma taʻiala mo le faʻavasegaina o faatufugaga mai mea e le o ni faatufugaga.
O Arthur Danto, o se isi tagata lauiloa i le analytical aesthetics, na ia faʻalauiloa mai le manatu o le “art world.” I lana tusiga "The Artworld," na ia fautua mai ai o se mea e avea ma faatufugaga e le o lona uiga moni e ala i ona uiga totino ae e ala i lona tulaga faʻale-aganuʻu i totonu o se faʻavae faʻaagafesootai ma faʻale-aganuʻu e iloa ai. O lenei manatu na matua aʻafia ai talanoaga faʻaonaponei i le ontology o faatufugaga.
Phenomenology ma Hermeneutics
E tutusa ma le auilii o le matagofie, sa faia foi e filosofia faa-konetineta ni sao taua i le matata. O tagata suʻesuʻe i le natura o mea e pei o Maurice Merleau-Ponty na faamatalaina le natura faaletino o le aafiaga o le matagofie. Mo i latou, o faatufugaga o se auala e faaalia ai le lalolagi i lona tamaoaiga atoatoa ma le lavelave, ma faatosina ai le tagata matamata i se talanoaga e sili atu nai lo na o le vaai vaaia.
O le Hermeneutics, aemaise lava e ala i le galuega a Hans-Georg Gadamer, na faamamafaina ai le natura faauigaga o faatufugaga. I le “Truth and Method,” na finau ai Gadamer o le malamalama i faatufugaga e aofia ai le tuufaatasia o vaaiga i le va o le faatufugaga ma le tagata matamata. O lenei faatinoga faauigaga e olaola ma faatulagaina i le talafaasolopito, e luʻitauina ai le manatu o uiga tumau i faatufugaga.
Postmodernism ma le Deconstruction
O filosofia fa'aonaponei na aumaia ai le masalosalo i tala tetele ma upu moni atoatoa, ma matuā a'afia ai foliga vaaia. O le fa'aliliuga a Jacques Derrida e fesiligia ai tete'ega fa'alua o lo'o i lalo o le a'oa'oga fa'aonaponei masani, e pei o le foliga e fa'asaga i le anotusi po'o le faatufugaga maualuga e fa'asaga i le maualalo. O foliga vaaia fa'aonaponei e fa'amanatuina ai le tele o mea, vaeluaina, ma le fa'aleagaina o tu ma aga masani ua fa'atuina.
Na fa'aalia e Jean-François Lyotard, i le “The Postmodern Condition,” le lē talitonuina o tala fa'asolopito, ma lagolagoina ai le talisapaia o mea eseese ma mea e lē taua i faatufugaga. O lenei vaaiga e ogatasi ma gaioiga fa'aonaponei o lo'o taumafai e fa'atemokalasi faatufugaga, e taliaina ai leo eseese ma aafiaga e masani ona fa'ate'aina mai tala fa'asolopito.
iʻuga
O le suʻesuʻega faʻafilosofia o faatufugaga ma le matagofie o se matāʻupu e tele ona vaega e faʻaauau pea ona alualu i luma. Mai aʻoaʻoga faʻataʻitaʻi a Eleni Anamua i suʻesuʻega faigata ma e masani ona feteenai o le postmodernism, e ofoina atu e filosofia ni malamalamaga loloto i le auala tatou te fatuina ai, faʻamatalaina, ma faʻatauaina ai faatufugaga. O nei talanoaga e le gata ina faʻaleleia atili ai lo tatou talisapaia o galuega faʻa-tusiata ae faʻalauteleina ai foʻi lo tatou malamalama i le mafaufau o le tagata, lagona, ma le aganuʻu. A o tatou agai i luma, o le talanoaga i le va o faatufugaga ma filosofia o le a faʻaauau pea ona faʻaosofia, luʻitauina, ma musuia ai.