O le aafiaga o le tau ma le tau i faigafaiva

O le Aafiaga o le Tau ma le Tau i Faigafaiva

O faigafaiva o se vaega taua tele mo le saogalemu o meaʻai, faʻaleleia atili ai tamaoaiga o le talafatai, ma le sauniaina o mea e ola ai le faitau miliona o tagata. Peitaʻi, o le gaosiga o faigafaiva e le gata ina fuafua e tekinolosi faigafaiva, le maua o tupe faavae, poʻo faiga faʻavae tau pulega; e matua aʻafia foʻi e tulaga masani. O se tasi o mea taua faalenatura o le tau ma le tau. E ui o nei mea e lua e masani ona faʻaaogaina faʻafesagai, ae e iai o latou eseesega taua: o le tau e faʻatatau i tulaga pupuu o le ea (itula i aso), ae o le tau e faʻatatau i mamanu o le tau i le taimi umi (vaitau i le tele o tausaga). O suiga i mea uma e lua e mafai ona aʻafia tuusaʻo ai galuega fagota, faʻapea foʻi ma le lē tuusaʻo e ala i suiga i siosiomaga o le sami ma le vai i totonu o le atunuʻu.

O le Eseesega i le va o le Tau ma le Tau i le Mataupu o Faigafaiva

I galuega fagota, e taua tele le sao o le tau i vaega tau galuega: saogalemu o faifaiva, faasologa o faiga faiva, ma le lelei o faiga faiva. Mo se faataitaiga, o matagi malolosi ma galu tetele e mafai ona taofia ai vaa laiti mai le alu ese, faaitiitia ai aso fagota ma faaitiitia ai tupe maua. I le taimi nei, o le tau e aafia ai le maua o punaoa o iʻa i ni taimi umi, e pei o suiga i vaitau timuga ma mago, tulaga ese o le vevela o le sami, ma suiga i le tufatufaina o iʻa ona o le vevela o le lalolagi.

E tāua le malamalama i nei eseesega auā e eseese foʻi auala e fetuʻunaʻi ai. E manaʻomia e le tau ni tali vave, e pei o lapataʻiga vave ma le toe faʻatulagaina o galuega. E manaʻomia e le tau ni suiga faʻataʻatitia mo se taimi umi, e pei o le puleaina o oloa, faʻalauteleina o mea fagota, poʻo le suia o nofoaga e fagota ai.

A'afiaga o le Tau i Gaoioiga Fagota

O le tau leaga o se tasi lea o lamatiaga sili ona tele mo faifaiva. O le matagi, galu, timuga mamafa, uila, ma le puao e mafai ona faʻatapulaʻaina ai galuega fagota, aemaise lava mo vaʻa laiti e faʻaaogaina vaʻa e leai ni fogafale poʻo ni afi e le lava le malosi. I nisi tulaga, e faʻamalosia faifaiva e nonofo i uta mo ni aso poʻo ni vaiaso. O le aafiaga vave o le faʻaitiitia lea o le sapalai o iʻa i le maketi, siʻitia o tau, ma le maualalo o tupe maua mo faifaiva.

E le gata i le saogalemu, ae e aʻafia foʻi e le tau le aogā o mea fagota. E eseese le faatinoga o upega, upega siʻi, matau, ma laina uumi i lalo o nisi o tulaga o galu ma le tafe o le vai. E mafai e tafe malolosi ona taofia le upega mai le tatalaina atoa pe faigata ai ona toso ese. E mafai foʻi e le timu ma le matagi ona faʻaitiitia ai le vaʻaia ma faʻalavelave i folauga, ma faigata ai i faifaiva ona oʻo atu i nofoaga e masani ona fua mai ai fagotaga.

O le Aafiaga o Vaitau i le Mauaina o I'a ma Faiga o Femalagaaiga

I le tele o itulagi o le teropika, o faiga fagota e matuā faalagolago lava i vaitau. Mo se faataitaiga, o timuga i sisifo ma sasae e mafai ona suia ai le tafe o le vai, le vevela, ma le gaosiga o le vai. O nei suiga e aafia ai le maua o le plankton o se punaoa autu o meaai, lea e aafia ai foi le tele o i'a o le sami e pei o le tuna, mackerel, scad, ma sardines. Afai e lagolagoina e tulaga o le sami le siitia o le sami (le oso a'e o le vai o le sami e tele ai mea'ai mai le pito i lalo), e faateleina le gaosiga ma e masani ona faapotopoto i'a, ma faigofie ai ona fagota. I se isi itu, i nisi vaitau, e mafai e i'a ona salalau solo pe sui nofoaga, ma iu ai ina faaitiitia le maua o i'a.

E fesoʻotaʻi foʻi suiga o le vaitau ma taʻamilosaga o le fanafanau. E tele ituaiga o manu e fanafanau i vaitaimi patino pe a maua lelei le vevela, masima, ma meaʻai mo anufe. Afai e suia vaitau pe tupu soo le tau mataʻutia, e mafai ona faʻaitiitia le manuia o le fanafanau ma lamatia ai le tele o iʻa mo se taimi umi.

Suiga o le Tau ma Ona Aafiaga i Siosiomaga o le Vai

O suiga o le tau i le lalolagi atoa ua aumaia ai ni aafiaga lautele ma sili atu ona lavelave. O se tasi o faailoga taua o le siitia o le vevela o le sami. A o siitia le vevela, o nisi ituaiga o iʻa o le a siitia atu i vai malulu, pe i ni lautele maualuluga pe i ni loloto tetele. O lenei mea e mafua ai ona suia nofoaga e fagota ai: o nofoaga sa tele ai iʻa atonu e faaitiitia le gaosiga, ae o isi vaega atonu e faateleina. O lenei suiga e mafai ona taitai atu ai i feeseeseaiga i le va o faifaiva po o le va o itulagi pe afai e le fetuunaʻi le avanoa ma le pulega.

I le fa’aopoopoga i le vevela, o suiga o le tau e mafua ai fo’i le fa’a’asu o le sami ona o le fa’ateleina o le mitiia o le kaponi taiokesaita. O le fa’a’asu e taofia ai le fausiaina o le calcium carbonate i meaola e pei o ‘amu, figota, ma nisi ituaiga o plankton. Talu ai ona e tele i’a e fa’alagolago i ‘amu mo nofoaga, malutaga, ma nofoaga e ‘ai ai, o le fa’aleagaina o ‘amu e mafai ona fa’aitiitia ai le eseesega ma le gaosiga o faigafaiva ‘amu.

O le si'itia o le maualuga o le sami ma le fa'ateleina o le malosi o afa e lamatia ai fo'i nofoaga i le talafatai. E ono fa'aleagaina pe lofia fo'i vaituloto i'a, uafu fagota, ma atina'e malulu. Afai e fa'aitiitia le si'osi'omaga o magrove, o le a fa'avaivaia ai le malosi o le talafatai e tete'e atu ai i galu, ma o le a leiloa ai nofoaga fa'anatura e fa'afailele ai le tele o meaola i le vai.

Tulaga Tulaga o le Tau: El Niño ma La Niña

I Initonesia ma le Pasefika, o le mea ua tupu o le El Niño–Southern Oscillation (ENSO) e matuā aʻafia ai le gaosiga o faigafaiva. E masani ona fesootaʻi le El Niño ma tulaga mago i le tele o vaega o Initonesia, faapea foi ma suiga i tafega o le sami ma le vevela. I nisi o vaega, e mafai ona faaitiitia ai le gaosiga o iʻa i le vai ma faʻaitiitia ai nisi o iʻa, ae i isi vaega, e mafai ona mafua ai le tele o iʻa ona o suiga i le tufatufaina o le tele o vai.

I se isi itu, o le La Niña e masani ona faʻateleina ai timuga ma ono mafua ai lologa, faʻapea foʻi ma le faʻateleina o le tafe o le vaitafe, lea e feaveaʻi ai palapala ma meaʻai i le sami. E lua vaega o le aʻafiaga: e mafai e meaʻai ona faʻateleina ai le gaosiga, ae o le tele o palapala e mafai ona faʻaleagaina ai āʻau o le sami ma faʻaitiitia ai le lelei o nofoaga. Mo faigafaiva i uta, o suiga i le tafe o le vai e mafai ona aʻafia ai le fanautama o iʻa i vaitafe ma le vaituloto ma faʻateleina ai le lamatiaga o faʻamaʻi ona o le suia o le lelei o le vai.

A'afiaga i le Fa'ato'aga i'a

E fesoʻotaʻi vavalalata foʻi le faʻatoʻaga iʻa ma aafiaga o le tau ma le siosiomaga. O le vevela o le vai e fuafua ai le tuputupu aʻe o iʻa ma ula, le fia ʻai, ma le saoasaoa o le ola. E mafai e galu vevela ona mafua ai le atuatuvale ma le tele o le oti, aemaise lava pe a o faatasi ma le faaitiitia o le okesene ua liusuavai. O timuga tetele e mafai ona faafuaseʻi ona faʻaitiitia ai le masima o le vaituloto, ma avea ai ula ma iʻa ma mea e faigofie ona aʻafia i faʻamaʻi.

E le gata i lea, e mafai e suiga o le tau ona aʻafia ai le maua o meaʻai masani, faʻaosofia ai le atinaʻeina o siama, ma faʻateleina ai le tele o faʻamaʻi pipisi. Mo faʻatoʻaga iʻa i le sami, e pei o pa upega opeopea, o afa ma galu tetele e faʻateleina ai le lamatiaga o le faʻaleagaina o le fausaga ma le sola ese o iʻa, lea e mafai ona mafua ai le leiloa o le tamaoaiga ma aʻafiaga i le siʻosiʻomaga.

Fuafuaga mo Fetuunaiga ma le Fa'aitiitia o Fa'afitauli i le Vaega o Faigafaiva

O le feagai ai ma aafiaga o le tau ma le tau e manaʻomia ai se fuafuaga faʻatulagaina mo le fetuʻunaʻiga. Muamua, faʻamalosia faʻamatalaga tau ma faiga lapataʻi vave e faigofie ona maua e le au faifaiva. O faʻamatalaga e uiga i galu, matagi, tafega, ma afa e ono fesoasoani e faʻaitiitia ai le lamatiaga o faʻalavelave ma faʻaleleia atili ai le lelei i le sami. Lua, faʻaleleia le saogalemu o vaʻa e ala i meafaigaluega saogalemu masani, fesoʻotaʻiga leitio, ma aʻoaʻoga tau folauga.

I le lumanaʻi, e manaʻomia e le pulega o faigafaiva ona sili atu ona fetuutuunai i suiga o le tau, mo se faʻataʻitaʻiga e ala i le fetuʻunaʻi o vaitau fagota, faʻatapulaʻaina o mea fagota e faʻaleagaina ai nofoaga, ma puipuia o nofoaga e faʻafanau ai iʻa ma fafaga ai iʻa. O le faʻalauteleina o galuega ma le atinaʻeina o pisinisi gaosi oloa e mafai foʻi ona faʻaitiitia ai le faʻalagolago i mea e maua i aso taʻitasi.

Mo le fa'ato'aga i'a, e mafai ona aofia ai le fetu'una'iga i le filifilia o oloa e sili atu ona onosa'i i suiga o le vevela ma le masima, pulega lelei o le lelei o le vai, fa'aaogaina o faiga e fa'aleleia ai le ea, ma mamanu o vaituloto ma pa e sili atu ona tete'e i tau leaga. O le toe fa'aleleia o togāvao ma le puipuiga o ā'au 'amu o ni fuafuaga taua fo'i aua e fa'amalosia ai le malosi o le si'osi'omaga ma lagolagoina le gaosiga o faigafaiva.

Fa'ato'a

E iai le aafiaga tele o le tau ma le tau i faigafaiva, mai le saogalemu ma gaoioiga fagota, i le maua o iʻa, i le mautu o siosiomaga ma atinae i le talafatai. E vave ma vave ona aafia le tau, ae o le tau e mafua ai ni suiga umi e mafai ona suia ai le tufatufaina o iʻa ma faateleina ai lamatiaga i siosiomaga. O le mea lea, o le malosi o le vaega o faigafaiva e manaʻomia ai se tuufaatasiga o fuafuaga: faamatalaga saʻo o le tau, faaleleia atili o le saogalemu, pulega gafataulimaina o punaoa, ma le fetuunaiga i le faatoaga iʻa ma le puipuiga o nofoaga. Faatasi ai ma lenei auala, e mafai ai e faigafaiva ona tumau le fua mai aʻo feagai ma luitau moni o le tau matautia ma suiga o le tau.

Taofi faamatalaga