Suiga o le Tau i le Lalolagi ma Ona Aafiaga
faʻatomuaga
O suiga o le tau ua lē o toe avea ma se vaaiga mamao pe o se mataupu o finauga; o se mea moni e vave ona tupu ma matautia. Ua suia le tau o le Lalolagi talu mai le suiga o pisinisi, ona o gaoioiga a tagata. O le faʻasaʻolotoina o kasa vevela mai le susunuina o suauʻu faʻasaina, faʻaleagaina o vaomatua, ma gaoioiga faʻapisinisi ua faʻavavevaveina ai le faʻamafanafana o le lalolagi i se saoasaoa e leʻi mafaufauina muamua. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai le mea o loʻo tupu i le lalolagi atoa o suiga o le tau, ona mafuaʻaga, ma ona aʻafiaga tetele i siosiomaga, sosaiete o tagata, ma fausaga tau tamaoaiga.
Malamalama i Suiga o le Tau
O le uiga autū o le suiga o le tau, o suiga tetele ma tumau i le tele o taimi, malosi, ma le tufatufaina o le vevela ma mamanu o le tau i se vaitaimi umi. E ui o le tau o le Lalolagi sa fesuisuiai i tala faasolopito ona o mafuaaga faalenatura e pei o le mu o mauga mu ma fesuiaiga o le ave o le la, o aga masani o loo iai nei e mafua tele lava i gaioiga a tagata. O le mafuaaga autu o le faateleina o le aafiaga o le kasa vevela, e mafua mai i le faateleina o le tele o kasa vevela e pei o le carbon dioxide (CO₂), methane (CH₄), ma le nitrous oxide (N₂O).
Molimau Faasaienisi
Ua fa'aputuina e le Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) fa'amaoniga e fa'aalia ai ua si'itia le averesi o le vevela o le fogaeleele o le Lalolagi i le tusa ma le 1.2 tikeri Celsius talu mai le fa'ai'uga o le seneturi lona 19. O le liusuavai o aisa i pole, le fa'avevela o vasa, ma le si'itia o le maualuga o le sami o lo'o tu'uina mai ai fa'amaoniga vaaia o lenei fa'avevela. E le gata i lea, o le fa'ateleina o le so'ona tutupu ma le malosi o mea mata'utia o le tau, e pei o afā, lāmala, ma lologa, e masani ona feso'ota'i ma suiga o le tau.
Aafiaga Faalesiosiomaga
1. Liusuavai o le Aisa i le Polar ma le Siitia o le Sami
O le liusuavai o aisa ma aisa i le pole o nisi ia o aafiaga tuusa'o o le fa'avevela o le lalolagi. E le gata ina fesoasoani i le si'itia o le maualuga o le sami ae fa'alavelaveina ai fo'i faiga fa'anatura o le gataifale. O lo'o fa'ateleina le lamatiaga o nu'u i le talafatai i lologa, ma mana'omia ai ni fale taugata mo ni puipuiga po'o ni toe si'itia fuafuaina.
2. Fa'a'asu o le Vasa
O le si'itia o le maualuga o le CO₂ e le gata ina fa'amafanafana ai le paneta ae ua mitiia fo'i e vasa o le lalolagi, ma i'u ai ina fa'a'aisa. O lenei mea e suia ai le fa'asologa o vaila'au o le sami, ma lamatia ai meaola o le sami, aemaise lava meaola e iai le calcium carbonate e pei o 'amu ma figota.
3. Leiloa o le Eseesega o Meaola
O suiga o le tau o se lamatiaga tele i le tele o meaola eseese. O suiga o le tau, le si'itia o le vevela, ma le suia o nofoaga e nonofo ai e mafua ai ona le fetaui le taimi e fanafanau ai ma fafagaina ai ituaiga eseese. E mafai ona i'u ai i le fa'aumatia o ituaiga vaivai e le mafai ona fetu'una'i vave.
A'afiaga i Tagata ma Agafesootai
1. Soifua Maloloina Lautele
O suiga o le tau ua faateteleina ai faafitauli tau soifua maloloina lautele, e aofia ai faamai e mafua mai i le vevela, faaletonu o le manava ona o le leaga o le tulaga lelei o le ea, ma le salalau o faamai pipisi e pei o le malaria ma le fiva dengue. O tagata vaivai, e aofia ai tagata matutua, tamaiti, ma i latou ua iai ni faaletonu tau soifua maloloina, e sili ona lamatia.
2. Fa'ato'aga ma le Saogalemu o Mea'ai
E matuā maaleale lava faiga fa'ato'aga i suiga o le tau. O le si'itia o le vevela, suiga o mamanu o timuga, ma tulaga mata'utia o le tau e fa'alavelaveina ai le fua o fa'ato'aga ma le gaosiga o lafumanu. O lenei mea e lamatia ai le saogalemu o mea'ai i le lalolagi atoa ma e mafai ona fa'ateleina ai le tau o mea'ai, ma i'u ai i le le mautu o le tamaoaiga ma le va fealoa'i.
3. Punaoa o le Vai
O suiga i timuga ma le faʻateleina o le saoasaoa o le faʻamamago o loʻo aʻafia ai le maua o vai fou. O le tele o itulagi o loʻo feagai ma lāmala umi aʻo isi o loʻo feagai ma lologa tetele. O nei tulaga ogaoga uma e lua e faʻalavelaveina ai nofoaga o tagata ma siʻosiʻomaga faʻalenatura, ma faigata ai taumafaiga e pulea lelei punaoa o vai fou.
Aafiaga tau Tamaoaiga
1. Fa'aleagaina o Atina'e
O fa'alavelave tau leaga e mafua ai le tele o fa'aleagaina o atina'e tetele e pei o auala, alalaupapa, ma fale, ma i'u ai i avega tau tupe tetele mo malo ma kamupani inisiua. O le faiga o le toe fausiaina e mafai ona taugata ma tele ai le taimi, ma fa'aliliu ese ai punaoa mai isi vaega taua.
2. Inisiua ma le Pulega o Lamatiaga
O le faʻateleina o le soʻona tutupu ma le ogaoga o faʻalavelave faʻalenatura e faigata ai faʻataʻitaʻiga o iloiloga o tulaga lamatia e faʻaaogaina e kamupani inisiua. Aʻo faʻatupulaʻia tulaga lamatia, e faʻapea foʻi ona faʻatupulaʻia pili o inisiua, ma e ono faigata ai ona gafatia le totogiina o inisiua mo le tele o tagata taʻitoʻatasi ma pisinisi. O lenei mea e avea ma luʻitau tele mo le mautu ma le maufetuunaʻi o le tamaoaiga.
3. Fefaatauaiga ma Maketi Faavaomalo
E faʻalavelaveina e suiga o le tau fefaʻatauaʻiga a le lalolagi e ala i le aʻafia ai o sapalai. E mafai e le tau leaga ona faʻaleagaina faʻatoʻaga ma punaoa faanatura, ma mafua ai ona le lava ma siʻitia ai tau. E le gata i lea, e mafai ona aʻafia uafu ma fesoʻotaʻiga felauaiga i le siʻitia o le sami ma le tau leaga, ma faʻalavelaveina ai fefaʻatauaʻiga ma gaioiga tau tamaoaiga.
Femalaga'iga o le Tau
A o faasolo ina lē toe mafai ona nonofo ai nisi o vaega ona o mea e fesoʻotaʻi ma le tau, ua faʻateleina ai le femalagaʻiga o tagata i le tau. Ua faʻamalosia tagata e tuʻua o latou fale e saili ni tulaga mautu o le soifuaga. O lenei femalagaʻiga e faʻaopoopoina ai ni faʻalavelave i totonu o taulaga ma e masani ona oʻo atu ai i feeseeseaʻiga faʻaagafesootai ma tamaoaiga.
Faiga Faavae ma le Faaitiitia o Faafitauli
O le fa'aitiitia lelei o suiga o le tau e mana'omia ai se taumafaiga fa'alelalolagi fa'atasi. O lo'o taula'i atu le au faia tulafono i le fa'aitiitia o kasa fa'avevela e ala i le suiga i punaoa o le malosiaga fa'afouina, fa'aleleia atili le lelei o le fa'aaogaina o le malosiaga, ma le puipuia o vaomatua e fai ma mea e fa'aputu ai le kaponi. O le Maliega a Pale, lea na sainia e le silia ma le 190 atunuu, e fa'amoemoe e fa'atapula'a le fa'avevela o le lalolagi i lalo ifo o le 2 tikeri Celsius i luga atu o tulaga a'o le'i i ai ni alamanuia, fa'atasi ai ma taumafaiga fa'amoemoe e fa'atapula'a le fa'ateleina i le 1.5 tikeri Celsius.
iʻuga
O suiga o le tau i le lalolagi atoa o se taufaamataʻu e manaʻomia ai le galulue faʻatasi ma gaioiga e leʻi mafaufauina i vaega uma o le sosaiete. Pe ala i le faʻaitiitia o kasa faʻavevela, faʻafouga i tekinolosi e puʻeina ai le kaponi, poʻo ni fuafuaga faʻafetaui e puipuia ai tagata vaivai, o le avanoa mo gaioiga lelei ua vave ona tapunia. O aʻafiaga i siosiomaga, soifua maloloina o tagata, faʻatoʻaga, ma tamaoaiga o loʻo faʻamamafaina ai le manaʻomia vave o taumafaiga atoatoa ma faifai pea e faʻaitiitia ma fetuʻunaʻi ai i lenei luʻitau tele. O filifiliga tatou te faia i le asō o le a fuafua ai le lumanaʻi o lo tatou paneta mo tupulaga o lumanaʻi.