Fesuiaiga o le Tau ma Lona Aafiaga i Siosiomaga
O le fesuia'iga o le tau e faasino i le auala e fesuisuia'i ai elemene o le tau e pei o le vevela, timuga, ma mamanu o le matagi i vaitaimi eseese, mai masina i le miliona o tausaga. O se vaega masani lea o le faiga o le Lalolagi, ae o le tele ma le uiga o nei fesuia'iga e mafai ona suia tele e mea e mafua mai i tagata. O nei suiga e i ai ni aafiaga tetele mo siosiomaga i le lalolagi atoa, e a'afia ai lo latou fausaga, galuega, ma le tele o auaunaga latou te tu'uina atu.
O le Natura o le Fesuiaiga o le Tau
O le fesuiaʻiga o le tau e aofia ai fesuiaʻiga pupuu ma suiga tetele i le tele o seneturi. O nei fesuiaʻiga e mafai ona mafua mai i faiga masani e pei o le mu o mauga mu, fesuiaʻiga o le malosiaga o le la, ma suiga o le faataamilosaga o le Lalolagi, faapea foi ma gaoioiga a tagata e siitia ai le tele o kasa e mafua ai le vevela o le lalolagi. O le mea mulimuli e matua taua lava i tausaga talu ai nei, ma tuleia ai faiga o le tau i tua atu o latou tuaoi faasolopito.
El Niño ma La Niña Phenomena
O se tasi o faʻataʻitaʻiga sili ona iloga o le fesuiaʻiga o le tau i se taimi puʻupuʻu o le El Niño ma le La Niña, o se vaega o le El Niño-Southern Oscillation (ENSO). O nei mea tutupu e taʻitasi e tusa ma le iva masina i le tausaga ae e mafai ona aʻafia tele ai mamanu o le tau i le lalolagi atoa. E masani ona mafua mai le El Niño i le faʻavevela o le vevela o le sami i le ogatotonu ma sasaʻe o le Vasa Pasefika, ma aumaia ai tulaga mafanafana ma susū i nisi o itulagi ma lamala i isi. I se isi itu, o le La Niña e faʻailogaina i le malulu tele o le sami, faʻatasi ai ma aafiaga faʻafeagai o le tau.
Fesuiaiga mo se Taimi Umi
O fesuia'iga umi o le tau e ono aofia ai vaega e pei o le Little Ice Age (pe tusa o le 1300 i le 1850) ma le Medieval Warm Period (pe tusa o le 900 i le 1300). O nei vaitaimi e mafua mai i mea faanatura ae ofoina atu ai se vaaiga i le auala e mafai ai e suiga faifai pea o le tau ona aafia ai le siosiomaga.
A'afiaga i Fa'alapotopotoga Fa'anatura Terrestrial
vaomatua
E faigofie ona a'afia vaomatua i suiga o le tau. O le si'itia o le vevela ma le suia o mamanu o timuga e mafai ona fa'apopoleina ai la'au, ma fa'afaigofie ai ona a'afia i manu fa'alafua ma fa'ama'i. Mo se fa'ata'ita'iga, o vaomatua paina i Amerika i Matu ua va'aia le fa'ateleina o le fa'alavelaveina o namu ona o taumalulu mālūlū e le mafai ona fasiotia iniseti.
E le gata i lea, o suiga i le tau e mafai ona suia ai le talafeagai o nofoaga e nonofo ai, ma faamalosia ai ituaiga e feoaʻi. E masani ona iʻu ai i le vaeluaina o vaomatua ma le leiloa o le tele o meaola eseese. E le gata i lea, o vaitaimi mago umi ma ogaoga e faateleina ai le lamatiaga o afi tetele, lea e mafai ona faaleagaina ai vaega tetele o vaomatua.
Vaomatua ma Toafa
E mafai fo'i ona matuā a'afia laufanua mutia, e fa'alagolago tele i ni mamanu fa'apitoa o timuga. O le umi o lāmala e feso'ota'i ma le fesuia'iga o le tau e mafai ona fa'aitiitia ai le ufiufi o la'au, e o'o atu ai i le soloia o le eleele ma le leiloa o nofoaga mo manu 'ai manu. I se isi itu, o le fa'ateleina o timuga e mafai ona o'o atu ai i le fa'ateleina o la'au e le o ni la'au moni, lea e sili atu nai lo la'au moni ma suia ai le paleni o le si'osi'omaga.
I toafa, e oo lava i ni nai suiga laiti i timuga e mafai ona i ai ni aafiaga tetele. O laau o le toafa e matua fetuutuunai lava i o latou siosiomaga, ma e itiiti le onosaia o suiga i le maua o le vai. O se taunuuga, o suiga i mamanu o timuga e mafai ona oo atu ai i le oti o laau, ma aafia ai manu e faalagolago i ai mo meaai ma fale.
A'afiaga i Aquatic Ecosystems
Ecosystems o le vai malolo
O si'osi'omaga o vai mamā e pei o vaituloto, vaitafe, ma fanua susu e matuā a'afia fo'i e le fesuia'iga o le tau. O suiga i timuga ma le vevela e mafai ona suia ai le tele ma le lelei o le vai, ma a'afia ai meaola e fa'alagolago i nei siosiomaga. O le vevela o le vai e mafai ona fa'aitiitia ai le maualuga o le okesene ua liu suavai, ma a'afia ai i'a ma isi meaola o le vai. E le gata i lea, o suiga o mamanu o lologa e mafai ona a'afia ai fanua susu, lea e fa'alagolago i le tafe mai o le vai i lea taimi ma lea taimi e fa'atumauina ai a latou galuega fa'alesiosiomaga.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le siʻitia o le vevela ma le suia o mamanu o timuga e aʻafia ai le tafe o vaitafe ma le maualuga o le vai i vaituloto. O ia suiga e mafai ona faʻalavelaveina ai le taamilosaga o le fanafanau o iʻa, amphibians, ma manu felelei, o le tele o ia mea e matua ogatasi ma mamanu faʻasolopito o le maua o le vai.
Gataifale Ecosystems
E eseese lava luʻitau o loʻo feagai ma siʻosiʻomaga o le sami. E taua tele le vevela o le sami ma le tafe o le sami i le tufatufaina ma le gaosiga o meaola o le sami. O le faʻavevela o le sami ma le faʻateleina o faʻalavelave tau leaga e mafai ona oʻo atu ai i le paʻepaʻe o le 'amu, lea e faʻateʻaina ai limu mai amu, ma faʻalavelaveina ai le mafai e 'amu ona ola.
O le isi popolega tāua o le fa'asūsūina o le sami, lea e mafua mai i le si'itia o le maualuga o le CO2. O lenei mea e suia ai le paleni o le pH o le sami, ma a'afia ai meaola e pei o 'amu, mollusks, ma nisi plankton. O nei meaola e fausia ai le fa'avae o upega mea'ai o le sami, o lona uiga o lo latou gau e mafai ona sosolo atu i le si'osi'omaga atoa.
Auaunaga Fa'a-Siosiomaga ma Aafiaga Fa'aletagata
E tuʻuina atu e faiga faʻa-siosiomaga ni auaunaga taua e pei o le taofia o le kaponi, faʻamautuina o le eleele, faʻamamāina o le vai, ma le faʻapupulaina o vao, o nei mea uma e vaivai i le fesuisuiaʻiga o le tau. O le leiloa poʻo le faʻaleagaina o nei auaunaga e mafai ona aʻafia tuusaʻo ai sosaiete o tagata, aemaise lava i itulagi o loʻo faʻalagolago tele ai tagata i punaoa faʻalenatura mo a latou olaga.
Faʻatoʻaga
E fesoʻotaʻi vavalalata faiga faʻatoʻaga ma le fesuisuiaʻiga o le tau, ona o lo latou faʻalagolago i mamanu mautu o le tau. O lāmala umi e mafai ona iʻu ai i le faʻaleagaina o faʻatoʻaga, ae o mamanu timuga e le masani ai e mafai ona oʻo atu ai i lologa e faʻaleagaina ai fanua faʻatoʻaga. O nei aʻafiaga e faʻaleagaina ai le saogalemu o meaʻai, aemaise lava i atunuʻu tau atiaʻe o loʻo feagai ma le faʻatapulaʻaina o punaoa.
Faigafaiva
E aʻafia foʻi faigafaiva i suiga o le vevela o le vai ma le oona o le sami. O le tele o ituaiga iʻa e iai ni tulaga faʻapitoa o le vevela e mafai ona latou ola ai ma toe gaosia. A suia nei tulaga, e suia foʻi le tufatufaina atu o iʻa i le itu tau laufanua, lea e mafai ona avea ma luʻitau mo nuʻu faifaiva.
Fuafuaga Fa'aitiitia ma Fetuuna'iga
O le taulimaina o aafiaga o le fesuisuiaʻiga o le tau i faiga faʻalenatura e manaʻomia ai se auala e lua o le faʻaitiitia ma le fetuʻunaʻi. O le faʻaitiitia e aofia ai taumafaiga e faʻaitiitia ai le faʻasaʻolotoina o kasa faʻavevela, ma faʻatapulaʻaina ai suiga o le tau. E aofia ai le fesuiaʻiga i punaoa o le malosiaga faʻafouina, faʻaleleia atili le lelei o le faʻaaogaina o le malosiaga, ma le puipuia o vaomatua, ia e fai ma mea e faʻaputu ai le kaponi.
O le fetuunaiga, i le isi itu, e aofia ai le faia o ni fetuunaiga i faiga faʻaagafesootai, tamaoaiga, ma le siosiomaga e faʻaitiitia ai le faʻaleagaina. E ono aofia ai le atinaʻeina o ituaiga faʻatoʻaga e teteʻe atu i le lāmala, faʻatinoina o faiga e sili atu ona lelei mo le puleaina o le vai, puipuia ma le toe faʻaleleia o nofoaga masani, ma le faʻatuina o nofoaga puipuia o le gataifale e puipuia ai meaola vaivai.
iʻuga
O le aafiaga o le fesuiaʻiga o le tau i faiga faʻalenatura o se mataupu e tele ona itu e manaʻomia ai le galulue faʻatasi a le lalolagi ma ni fofo tuʻufaʻatasi. O le malamalama i mafuaʻaga faʻalenatura ma mafuaʻaga a tagata o le fesuiaʻiga o le tau, e mafai ai ona tatou vaʻaia ma pulea lelei ona aafiaga. E iai le malosi o faiga faʻalenatura, ae o loʻo faʻataʻitaʻiina lenei mea e ala i le saoasaoa ma le tele o suiga o loʻo iai nei. O le mea lea, o gaioiga vave ma faifai pea e taua tele e faʻaitiitia ai taunuuga leaga ma lagolagoina ai le mafai e faiga faʻalenatura ona fetuʻunaʻi i se lalolagi e vave ona suia.