Fa'avasegaga o le Tau e Fa'avae i Sone
O le Lalolagi, faatasi ai ma lona tele o eseesega, e faaalia ai le tele o ituaiga o tau, e tofu lava ma se aafiaga tulaga ese i laau, manu, ma le ola o tagata o loo nonofo ai. Ina ia malamalama ma pulea lenei eseesega, e faaaoga e saienitisi ni faiga faavasega o tau e faavasega ai le paneta i ni vaega eseese o tau. O nei vaega e fesoasoani ia i tatou e malamalama i mamanu o le tau, uiga faalesiosiomaga, ma fuafuaga fetuutuunai a tagata. O se tasi o faiga e sili ona faaaogaina lautele o le faavasegaga o le tau a Köppen, ae o loo i ai foi isi metotia. O lenei tusiga e suʻesuʻe loloto i le manatu o vaega o le tau, faamamafaina le faavasegaga a Köppen a o paʻi atu i isi faiga taua.
O le Fa'avasegaga o le Tau a Köppen
Na atiaeina e le foma'i Siamani o Wladimir Köppen i le amataga o le seneturi lona 20, o le faiga fa'avasegaga o le tau a Köppen o lo'o tumau pea le faiga e sili ona fa'aaogaina. E fa'atulaga ai tau o le lalolagi i ni vaega tetele se lima, e tofu ma se mata'itusi tulaga ese, ma vaevaeina atili e fa'atatau i tulaga fa'apitoa o le vaitau ma le vevela.
1. Tau Fa'atropika (A)
uiga:
– O le maualuga faifai pea o le vevela, e masani ona sili atu i le 18°C (64.4°F) i le tausaga atoa.
– Maualuga le timuga i le tausaga, e masani ona sili atu i le 200 cm (79 inisi).
Sone Laiti:
– Vaomatua o le Vaomatua (Af): Leai se vaitau mago; timuga mamafa faifai pea.
– Timuga Fa'atropika (Am): Vaitau pu'upu'u mago, timuga tetele.
– Savanna Fa'atropika (Aw po'o As): Vaitau eseese o timuga ma mago.
Faʻalapotopotoga:
– Le Vaitafe o le Amasone, Le Vaitafe o Congo, Asia i Sautesasae.
2. Tau Mātūtū (B)
uiga:
– Timuga fa'atapula'a, pe o le ituaiga toafa (mago) pe steppe (semi-mago).
– Maualuga le fua faatatau o le fa'a'asu'u.
Sone Laiti:
– Toafa (BWh, BWk): E matuā maualalo lava le timuga.
– Steppe (BSh, BSk): E sili atu teisi le tele o timuga nai lo toafa.
Faʻalapotopotoga:
– Toafa o Sahara, Penisula Arapi, Asia Tutotonu.
3. Tau Feoloolo (C)
uiga:
– Vevela feololo.
– La'au e laula'au ma la'au tumau.
Sone Laiti:
– Metitirani (Csa, Csb): Taumafanafana vevela ma mago; taumalulu mālū ma susū.
– Vaitau Susū i le Teropika (Cfa, Cwa): Taumafanafana vevela ma susū; taumalulu mālūlū.
– Talafatai i Sisifo o le Gataifale (Cfb, Cfc): Taumalulu ma taumafanafana e mālū ma susū.
Faʻalapotopotoga:
– Europa i Saute, Iunaite Setete i Sasaʻe, Talafatai o Chile.
4. Tau Konetineta (D)
uiga:
– Fesuiaiga tele o le vevela o le vaitau.
– O taumalulu malulu ma taumafanafana mafanafana i taumafanafana vevela.
Sone Laiti:
– Konetineta Susū (Dfa, Dfb, Dwa, Dwb): Timuga tetele i le tausaga atoa.
– Subarctic (Dfc, Dfd, Dwc, Dwd): Taumalulu uumi ma matuā malulu; taumafanafana pupuu ma mafanafana.
Faʻalapotopotoga:
– Atunu'u o Amerika i Matu, Asia i Matu.
5. Tau i le Polar (E)
uiga:
– Malulu faifai pea.
Sone Laiti:
– Tundra (ET): Taumafanafana pupuu ma mālūlū; permafrost.
– Aisa ma le kiona tumau (EF): Aisa ma le kiona tumau.
Faʻalapotopotoga:
– Anetatika, Greenland.
Isi Faiga Fa'avasegaga o le Tau
E ui e atoatoa le faiga a Köppen, ae o isi faʻavasegaga e maua ai ni manatu faaopoopo.
Faiga a Thornthwaite
Na atiaeina e le tagata suʻesuʻe Amerika o Charles Warren Thornthwaite, o lenei faiga e taulaʻi i le maua o le susu i vaega eseese, e aofia ai le vevela, timuga, ma le evapotranspiration. E aoga tele i suʻesuʻega faʻatoʻaga ma siʻosiʻomaga, e fesoasoani e vavalo le paleni o le vai i siosiomaga eseese.
Fa'asinomaga o le Susū:
– Maga: Tulaga e sili atu le vave o le ea nai lo le timuga.
– Magatia Fa'aitiiti: Fa'aitiitia le le lava o le susu.
– Susū: O tulaga e sili atu ai le timuga nai lo le evapotranspiration nai lo le evapotranspiration.
Faiga a Trewartha
Ua toe teuteuina mai le faiga a Köppen e le tagata suʻesuʻe i le lalolagi o Glenn Trewartha, o lenei faiga e faʻamoemoe e foia nisi o tapulaʻa a Köppen. Ua faʻalauiloa mai ai se vaevaega auiliili o le vevela o le tau ma aofia ai taʻiala mo laʻau ma ituaiga o eleele.
Sone Autū:
– Vaega A: Tau vevela.
– Vaega B: Tau mātūtū.
– Vaega C: Tau māfanafana, vaevaeina atili i Cs (Metitirani), Cw (Taumālūlū-mātūtū), ma Cf (Sasa).
Aafiaga o Sone Tau
O le faʻailoaina ma le malamalama i sone o le tau e lē na o ni faʻatinoga faʻaleaʻoaʻoga; ae e iai foʻi ni aafiaga loloto faʻatino:
1. Fa'ato'aga: O le iloaina o sone o le tau e fesoasoani i le filifilia o fa'ato'aga talafeagai, vavaloina o taimi seleselega, ma le puleaina o le fa'asūsūina.
2. Eseesega o Meaola: O sone o le tau e fuafua ai le ituaiga o laau ma manu e mafai ona olaola, ma taiala ai taumafaiga e faasaoina.
3. Fuafuaga o Aai: E fa'aaogā e le au fau fale ma le au fuafuaina o taulaga fa'amaumauga o le tau e mamanuina ai fale e fa'asaoina ai le malosi ma fuafua ai aai e tete'e atu i aafiaga o le tau.
4. Su'esu'ega o Suiga o le Tau: I le mata'ituina o suiga i sone o le tau, e mafai ai e saienitisi ona mata'ituina ma vavaloina aafiaga o le fa'avevela o le lalolagi.
iʻuga
O le fa'avasegaga o le tau e fa'avae i sone o se meafaigaluega taua tele i le su'esu'eina o tulaga eseese o le siosiomaga o lo tatou paneta. O le faiga fa'avasegaga o le tau a Köppen, fa'atasi ai ma lona fa'avasegaga sa'o, e ofoina atu ai se malamalamaga loloto i tau o le lalolagi, ae o faiga e pei o Thornthwaite ma Trewartha e fa'aopoopoina ai ni va'aiga fa'apitoa, aemaise lava i fa'aoga e pei o fa'ato'aga ma fuafuaga o taulaga. O le malamalama i le lavelave o nei sone e mafai ai ona tatou pulea lelei puna'oa fa'alenatura, fuafua mo tulaga o le tau i le lumana'i, ma malamalama i le upega lavelave o le olaga e feso'ota'i vavalalata ma tau eseese o le Lalolagi.