Uiga ma Ituaiga o le Tau Teropika
O le tau vevela, e tutusa ma le mafanafana, laau lauusiusi, ma e masani ona i ai matafaga oneone matagofie, e olaola i le itulagi i le va o le Tropic of Cancer ma le Tropic of Capricorn, e aofia ai vaega o loo siomia ai le equator. O lenei ituaiga tau e iloga i le vevela maualuga i le tausaga atoa, tele o timuga, ma le leai o ni vaitau moni o le taumalulu. O le malamalama i uiga ma ituaiga eseese o tau vevela e maua ai ni malamalamaaga taua i le siosiomaga ma le olaga i totonu o nei itulagi.
Uiga o le Tau Teropika
1. Vevela Maualuga
O se tasi o fa'ailoga o le tau vevela o le maualuga pea o le vevela i le tausaga atoa. I le tele o itulagi vevela, o le averesi o le vevela e mai le 20°C i le 30°C (68°F i le 86°F). O lenei mafanafana e mafua mai i le tulimanu tu'usa'o ma le tumau o le susulu o le la e maua e itulagi o le ekueta. O le eseesega la'ititi o le vevela e mafai ona mafua mai i le fa'api'o itiiti o le Lalolagi ma itula o le ao e toetoe lava a tumau.
2. Timuga Tele
E masani ona fesootaʻi tau vevela ma timuga tetele. Peitaʻi, o le tufatufaina atu o lenei timuga e mafai ona matuā fesuisuiaʻi e fuafua i le ituaiga patino o le tau vevela. O mamanu o timuga e mafai ona aofia ai afa malolosi ma faititili soo, timuga faifai pea i aso uma, poʻo vaitau timuga ma mago eseese. Ae ui i lea, o le aofaʻi atoa o timuga e lagolagoina ai laʻau mafiafia, mai vaomatua tetele i fanua faʻatoʻaga lafulemu.
3. Vaitau Maualalo
E ese mai i tau mālūlū, e laʻititi lava ni suiga faʻavaitaimi e aliali mai i tau vevela. E leai ni suiga tetele o le vevela i nei itulagi ma e eseese lava le maualuga o timuga e faʻamatalaina ai taimi eseese o le tausaga. O manatu e pei o le taumafanafana ma le taumalulu e masani lava ona le talafeagai; nai lo lea, e ono faasino tagata o le atunuu i vaitau "susu" ma le "mago".
4. Susū maualuga
O le maualuga o le susū e masani ona iloga i le tele o le tau i le teropika. O le ea mafanafana e taofia ai le tele o le susu, e mafua ai ona lagona le le toʻa o le vevela. O lenei ea susū e faʻaleleia atili ai le tuputupu aʻe o laʻau ma faʻatumauina ai le tele o ituaiga o meaola.
5. La'au Lauolaola
O le tu'ufa'atasiga o le vevela maualuga, le tele o timuga, ma le eleele lafulemu e fa'afailele ai le tele ma le tele o la'au. O itulagi teropika o le nofoaga lea o nisi o si'osi'omaga sili ona lavelave o le lalolagi, e aofia ai vaomatua, lea e mitamita i le tele o ituaiga eseese o la'au ma manu.
Itūaiga o le Tau Teropika
E mafai ona vaevaeina lautele le tau vevela i ni vaega autū se tolu: le tau o le vaomatua vevela, le tau o timuga vevela, ma le tau o le savanna vevela. O nei ituaiga taʻitasi e iai ona uiga tulaga ese e aʻafia i mea tau faʻafanua ma le tau.
1. Tau o le Vaomatua o le Vaomatua
uiga:
– Vevela ma Timuga: O tau o vaomatua timuga, e ta'ua fo'i o tau o le ekueta, e o'o i ai le vevela e maualuga pea. E mamafa ma tutusa le timu i le tausaga atoa, ma e masani ona sili atu le timuga i le tausaga i le 2000 mm (79 inisi). Ona o lenei timuga faifai pea, e susu pea le eleele.
– Susū: E tumau pea le maualuga o le susū ona o le faifai pea o le fa'apuna ma le susū mai le vao mafiafia.
– La'au: O lenei tau e lagolagoina ai vaomatua lauusiusi ma mafiafia. O le Amazon Basin i Amerika i Saute, le Congo Basin i Aferika, ma nisi vaega o Asia i Sautesasa'e o ni fa'ata'ita'iga sili ia.
Faʻataʻitaʻiga o Nofoaga:
– Vaomatua o le Amasone (Pasila)
– Congo Basin (Aferika Tutotonu)
– Borneo (Initonesia)
2. Tau o le Timuga Fa'atropika
uiga:
– Vevela ma Timuga: O tau timuga fa'atropika e tutusa lava le maualuga o le vevela ae e fa'amatalaina i se vaitau timuga ma mago. E feso'ota'i le vaitau timuga ma matagi timuga, e aumaia ai timuga tetele, ae o le vaitau mago e itiiti ifo le susu.
– Fesuiaiga o Vaitau: E le pei o le tau o le vaomatua e mautu le vevela ma le mamanu o timuga, o tau timuga e aʻafia i suiga o matagi faʻavaitaimi—mosunsoons—e mafua ai ona fesuisuiaʻi le timuga.
– Aafiaga i Faatoaga: O ia tau e lelei mo le totoina o faatoaga e mafai ona tatalia vaitaimi o timuga mamafa ona sosoo ai lea ma taimi mago.
Faʻataʻitaʻiga o Nofoaga:
– Asia i Saute (e aofia ai Initia ma Bangladesh)
– Aferika i Sisifo
– Vaega o Asia i Sautesasae
3. Tau o le Savanna i le Teropika
uiga:
– Vevela ma Timuga: E maualuga fo'i le vevela o le tau i le savanna i le teropika i le tausaga atoa, ae e iloga i vaitau timuga ma vaitau mago. E pu'upu'u ma itiiti le malosi o le vaitau timuga pe a fa'atusatusa i le tau timuga, ma e mafai ona umi le vaitau mago mo le tele o masina.
– La'au: O lenei tau e lagolagoina ai laufanua mutia e iai la'au e salalau solo nai lo vaomatua mafiafia. E tatau i la'au ona fetu'una'i ina ia ola i tulaga mago mo le tele o vaega o le tausaga, e o'o atu ai i uiga e pei o a'a loloto ma pa'u mafiafia.
– Fa'asologa o Manu Fe'ai Fa'avaitaimi: E tele ituaiga o manu i nei itulagi e fa'aalia amioga femalagaa'i e taulimaina ai le maua o le vai ma mea'ai fa'avaitaimi.
Faʻataʻitaʻiga o Nofoaga:
– Serengeti Plain (Tanzania ma Kenya)
– Cerrado Pasila
– Ausetalia i Matu
4. Tau Mauga o le Teropika
E ui e seasea ona taatele ma e le o fa'avasegaina lautele i lalo o ituaiga autu, o nisi o itulagi teropika e maualuga tele o latou tulaga e a'afia ai lo latou tau. E o'o lava i totonu o le teropika, e mafai e vaega maugā ona maua ai le malulu o le tau ma ni mamanu eseese o timuga ona o le maualuga.
Faʻataʻitaʻiga o Nofoaga:
– Mauga o Andes (Amerika i Saute)
– Mauga o Kilimanjaro (Tanzania)
– Mauga Maualuga o Aitiope
iʻuga
O tau vevela, faatasi ai ma o latou vevela maualuga, timuga tetele, ma mamanu tulaga ese o vaitau, e taua tele i le faatumauina o nisi o siosiomaga eseese o le lalolagi. Mai vaomatua mafiafia o le Amazon i le savannas lautele o Aferika, o ituaiga eseese o tau vevela e fesoasoani i le tele o laau ma manu. O le malamalama i nei tau e taua tele mo le malamalama i le faigata o le siosiomaga ma mo le fuafuaina o gaoioiga gafataulimaina a tagata i nei itulagi.