Fa'ailoaina o Ituaiga Ao ma Vala'au o le Tau
O ao o le "gagana" vaaia o le ea tatou te matauina i aso uma. Mai o latou foliga, maualuga, lanu, ma suiga i minute taʻitasi, o ao o loʻo i ai ni faʻailoga taua e uiga i tulaga o le tau i le taimi nei ma tulaga o le tau e ono tulaʻi mai i nai itula o lumanaʻi. E ui o valoʻaga o le tau i aso nei e faʻalagolago i satelite, radar, ma faʻataʻitaʻiga numera, ae o le mafai ona iloa ituaiga ao e tumau pea le taua—aemaise lava mo gaoioiga i fafo e pei o le faʻatoʻaga, fagogota, savaliga i mauga, taʻaloga, ma le pueina o ata. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai le auala e iloa ai ituaiga autu o ao ma le auala e faʻafesoʻotaʻi ai i valoʻaga faigofie o le tau.
O Mea Faavae: Maualuga ma le Faiga o le Fausiaina o Ao
E faia ao pe a oso aʻe le ea susu, malūlū, ma faʻaputu le ausa vai i ni mataua vai poʻo ni tioata aisa. E taua le maualuga o le ao auā e eseese le vevela ma le matagi i vaega eseese o le ea. I se tulaga lautele, e vaevaeina ao i ni vaega:
1. Ao maualuluga (pe tusa o le 6–13 km): vevela maualalo tele, e tele tioata aisa.
2. Ao ogatotonu (pe tusa o le 2–7 km): o se fa'afefiloi o mataua o le vai ma le aisa.
3. Ao maulalo (e oo atu i le 2 km le maualuga i luga): e tele lava mataua o le vai.
4. Ao tuputupu aʻe faʻatulagaina: e oso aʻe mai vaega maulalo i vaega maualuluga, e masani ona fesootaʻi ma afā.
E le gata i le maualuga, e taua fo'i le foliga. O ao e foliga mai o ni manoa manifinifi, ni fasi manifinifi, po'o ni vaega mafolafola e masani ona fa'ailoa mai ai ni faiga eseese o le fausiaina—e amata mai i matagi mālū e o'o atu i le si'itia malosi o le lagi.
Ao Maualuga: O se Faailoga o Suiga mai le Mea Mamao
1) Li'o (Ci)
E foliga mai ao si'usi'u e pei o ni "si'usi'u solofanua" manifinifi, manifinifi, ma papa'e. E masani ona fausia mai ni tioata aisa e agi malosi mai matagi malolosi i nofoaga maualuluga.
O lona uiga mo le tau: E masani ona fa'ailoa mai e le Cirrus se suiga i le tau, aemaise lava le latalata mai o se faiga po'o se itu e maualalo le mamafa. Afai e fa'ateleina le aofa'i o ao cirrus ma mafiafia i ni nai itula, e foliga mai o le a fa'ateteleina le leaga o le tau i totonu o le 12–24 itula.
2) Cirrostratus (Cs)
I le foliga o se pa'u manifinifi pa'epa'e e mafai ona ufiufi ai le lagi ma e masani ona faia ai se pale (li'o o le malamalama) e si'omia ai le la po'o le masina.
Uiga: E masani ona fa'ailoa mai e le Cirrostratus le ea susu i vaega pito i luga; e mafai ona avea ma "tatala" a'o le'i oo mai le timu. Afai e suia i ao mafiafia, e fa'ateleina le avanoa e timu ai.
3) Li'o Fa'aputu (Cc)
E foliga mai o se laina o ni fatu laiti—e tai tutusa ma una iʻa (“mackerel sky”).
Uiga: E lē o taimi uma e aumaia ai le timu, ae e faʻaalia ai le lē mautu i vaega pito i luga. Afai e mulimuli mai ai le mafiafia o ao ogatotonu, e mafai ona iʻu ai i le tau e lē mafai ona vavaloina.
Ao Feololo: Fa'ailoga o le Fa'ateleina o le Susū
4) Altostratus (As)
O se vaega lanumoana-efuefu e ufiufi ai le lagi; e foliga mai le la e pei o se tisiketi vaivai.
O lona uiga: E masani ona fesoota'i Altostratus ma faiga tau tetele. A'o fa'ama'a'a ma fa'aitiitia lenei vaega, e masani ona i'u ai i timuga māmā i le feololo i ni nai itula mulimuli ane.
5) Altocumulus (Ac)
O faaputuga feololo e faatulaga i ni vaega, e masani ona foliga mai e pei o ni "galu" po o ni "polo vavae" e lapopoa atu nai lo le cirrocumulus.
Uiga: O ao Altocumulus e mafai ona avea ma faailoga lapatai o afa pe afai e aliali mai i le taeao ona faateleina lea. I nisi tulaga, o ao altocumulus e vave ona tuputupu ae e faailoa mai ai ua amata ona le mautu le ea.
Ao Malalo: Latalata i le Timu ma le Puao
6) Stratus (St)
O se vaega mafolafola, efuefu, o ao maulalo, e tai tutusa ma le puao "ua siitia". O nisi taimi e mafua ai ona timu timuga.
Uiga: Fa'ailoa mai ai le ea mautu ma susū. E foliga mai o le a ao le tau, e ono fa'aitiitia le va'aia, ma e ono fa'ateleina le ono timu.
7) Stratocumulus (Sc)
O faaputuga tetele e fausia ai se ie afu, e masani ona efuefu paʻepaʻe le lanu ma ni avanoa i le lagi.
Uiga: E masani ona ao ae e lē ogaoga tele. Atonu e iai ni timuga māmā i nisi taimi, ae e seasea ona iʻu ai i ni afa tetele.
8) Nimbostratus (Ns)
O ao mafiafia ma pogisa e ufitia atoa ai le lagi ma mafua ai le timu po o le kiona faifai pea.
Uiga: O le “ao timu” masani lea. Afai e te vaʻaia le lagi ua liua i le efuefu pogisa e aunoa ma ni poloka manino ma o loʻo toʻulu malie mai le timu, e foliga mai o loʻo pulea e nimbostratus.
Ao Fa'atulagaina: O le Puna o Timuga Mamafa ma Afa
9) Cumulus (Cu)
O ao poloka e pei o le vavae e mafolafola lona pito i lalo, e masani ona aliali mai i le tau susulu.
O lona uiga: O ao laiti cumulus e masani ona faʻaalia ai le tau lelei. Peitaʻi, afai e vave ona latou tuputupu aʻe ma oso aʻe, e faʻaalia ai le malosi o le vevela ma le siʻitia—e mafai ona avea ma afa.
10) Cumulonimbus (Cb)
O se ao afa tele e tupu fa'alava ma tele, e masani ona fausia ai se "mea e fa'apipi'i ai luga" i lona tumutumu.
Uiga: Fa'ailoa mai ai timuga mamafa, uila, matagi malolosi, ma e o'o lava i le uato'a i nisi o tulaga. Afai e te va'aia se cumulonimbus o lo'o latalata mai, e tatau ona e saili loa se mea e saogalemu ai, e sili atu i se nofoaga matala.
Auala e Fa'aaoga ai Ao mo Vavalo Faigofie o le Tau
O nisi nei o mamanu aoga e mafai ona e faʻaaogaina:
1. Ua manino le lagi ona aliali mai lea o le limu si'usi'u ma ua mafiafia.
Tulaga e ono tula'i mai: e suia le tau i le 12–24 itula, e ono i'u i le timu pe a fa'ateleina le susū ma fa'aputu ai se ao fa'aputu.
2. Cirrostratus (talofa) → altostratus → nimbostratus
O le faasologa masani lea e tau atu i le timu faifai malie. E masani ona tutusa le timu ma e umi se taimi e tumau ai.
3. I le taeao, e aliali mai ma vave ona tuputupu aʻe le altocumulus, ma e pogisa le aoauli.
Tulaga e ono tula'i mai: ea e lē mautu; fa'ateleina le avanoa e timu ai i le lotoifale ma uila, aemaise lava i le vaitau o fesuia'iga.
4. Laʻititi le cumulus i le ao ae le tupu maualuga
Tulaga e ono tula'i mai: o le a tumau pea le la o le tau pe na'o le ao, e foliga mai e leai se timu.
5. E vave ona oso aʻe le Cumulus i totonu o se olo (cumulus maualuga) ona sosoo ai lea ma le cumulonimbus
Atonu: timuga mamafa ma faititili mo se taimi puupuu (o nisi taimi e 30–90 minute), aemaise lava pe a o faatasi ma le fesuisuia'i o matagi ma e foliga mai e susū tele le ea.
Fa'ailoga Fa'aopoopo e Va'ava'ai i ai
– Lanu o ao: O ao pogisa tele e masani ona faʻaalia ai le mafiafia tele ma le tele o le vai, o lea e faʻateleina ai le avanoa e timu mamafa.
– Fa'avae o ao: O se fa'avae maulalo ma pogisa o ao e mafai ona fa'ailoa mai ai le timu o le a o'o mai.
– Vave le gaoioi: O ao vave ona gaoioi e faʻaalia ai matagi malolosi i nofoaga maualuluga; e sili atu ona fesuisuiaʻi le tau ma e mafai ona vave suia.
– Laina uumi o ao: O nisi taimi e faʻaalia ai le i ai o tuaoi o le ea (luma) poʻo le feiloaʻiga o matagi e mafai ona mafua ai le timu.
Tapula'a o le Mata'ituina o Ao
E ui e aogā, ae o valo'aga e fa'avae i ao e iai ona tapula'a. E mafai ona fa'amautu le timu i se nofoaga, aemaise lava i itulagi o le teropika, ma mafai ai ona fausia ao o afa i le tasi nofoaga ae tumau pea le manino o isi. E le gata i lea, o le tulaga o le eleele (mauga), le vevela o le sami, ma mamanu o matagi i le itulagi e matua a'afia ai le fausiaina o ao. O le mea lea, e tatau ona tu'ufa'atasia mata'ituina o ao ma fa'amatalaga aloa'ia e pei o valo'aga a le BMKG, ata o le radar o timuga, po'o polokalama tau e mata'ituina ai le gaioiga o ao.
Fa'ato'a
O le iloa o ituaiga ao o se tomai faigofie ae aoga mo le faitauina o faailoilo o le ea. O ao maualuluga e pei o le cirrus ma le cirrostratus e masani ona faailoa mai ai suiga o le tau mai se mea mamao, o ao ogatotonu e pei o le altostratus ma le altocumulus e faailoa mai ai le faateleina o le susū ma le le mautu, ae o ao maulalo e pei o le nimbostratus e faailoa mai ai le timuga umi. O ao faatutu e pei o le cumulonimbus o se lapataiga manino lea o timuga mamafa ma afa. O le faataitaiina o le matauina o le foliga, maualuga, ma le faasologa o suiga o ao, e mafai ona e faaleleia atili ai lou iloa o le tau—ma avea ai au gaoioiga i aso taitasi ma mea e sili atu ona saogalemu ma fuafuaina.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faʻaopoopoina se taʻiala vave e faʻailoa ai (laulau) poʻo se faʻataʻitaʻiga o tulaga o ao mo le vaitau timuga/fesuiaiga i Initonesia.