O mea e mafua ai lologa ma lo latou sootaga ma le tau

O Mea e Mafua ai Lologa ma lo Latou Sootaga ma le Tau

O lologa o se tasi o mala e sili ona taatele i le tau o le sami i Initonesia. O nei mea tutupu e le gata ina mafua ai ni faʻaletonu o meafaitino ae aʻafia ai foʻi le soifua maloloina o tagata, aʻoaʻoga, felauaiga, ma gaioiga tau tamaoaiga. Ina ia malamalama atili i lologa, e tatau ona tatou vaʻai i ai o se taunuuga o le fegalegaleaiga o mea eseese: tulaga o le tau ma le tau (tau o le sami), uiga faʻaitulagi (nofoaga ma le pulega o le vai), ma gaioiga a tagata (suiga o le faʻaaogaina o fanua ma le pulega o alavai). E taua tele le sao o le tau o le sami aua o le "mea autu" lea e mafua ai lologa e ala i timuga, mamanu o matagi, ma mea e tutupu i le ea e aʻafia ai le malosi ma le umi o timuga.

1. Lologa o se mea e tupu i le tau o le sami

O le faaupuga "hydrometeorology" e tuufaatasia ai vaega e lua: hydro (vai) ma le meteorology (faiga o le ea/tau). E masani ona tupu lologa pe a sili atu le tele o le vai e ulufale atu i se eria—pe mai timuga i le lotoifale pe mai le tafega o le vaitafe i luga—i le gafatia o le siosiomaga e mitiia ma faʻamamago ai. O lona uiga o lologa e le na o le timuga e mafua ai, ae ona o le le paleni i le va o le vai e ulufale mai ma le gafatia o faiga masani ma faiga faʻapitoa (alavai, vaitafe, vaituloto) e faʻafetaui pe faʻamamago ai lena vai.

I lenei tulaga, e iai le sao o le tau i le avea ai ma se mea e mafua ai. Peita’i, o le tele o aafiaga o lologa e fuafua i isi mea e pei o tulaga o le vaitafe, suiga o le fa’aaogaina o fanua, ma le vaivai o fale.

2. Timuga: o le mea e sili ona tuusaʻo i le tau

O le mafuaʻaga autū o lologa i le tau o timuga mamafa—pe o timuga malosi i se taimi puupuu (timu tele) pe o timuga umi (timu faifai pea). O nei ituaiga timuga e lua e eseese a latou aafiaga:

1. Timuga malosi (mamafa ma pu'upu'u)
E masani ona mafua ai lologa faafuaseʻi pe lologa vave i totonu o taulaga. E vave tele ona pa'ū ifo le vai ma e le mafai e faiga fa'amamago ona taulimaina, aemaise lava pe afai ua poloka alavai pe itiiti fo'i le gafatia.

2. Timuga umi (itula i aso)
E mafua ai ona fa'asūsūina le eleele, ma mafua ai ona fa'ateleina malie le tafe o le vaitafe, ona sosolo ai lea. E masani ona tupu lenei mea i vaitafe tetele, aemaise lava pe a tutusa le tufatufaina o timuga mai luga i lalo.

I le tau, o le malosi ma le umi o timuga e aʻafia i tulaga o le ea e pei o le aofaʻi o le ausa, le vevela, le mamafa o le ea, ma mamanu o matagi. A tele le ausa i le ea ma e iai auala e siʻitia ai le ea (convection poʻo le wind convergence), e sili atu ona ono tupu ai timuga mamafa.

FAITAU  Fa'amatalaga ma fa'ata'ita'iga o le mea na tupu i le El Nino

3. O mea tutupu tau e faʻamalosia ai timuga tetele

I Initonesia, o nisi o mea ofoofogia o le ea i le lotoifale ma le lalolagi atoa e mafai ona faateleina ai le ono iai o timuga mamafa:

a. Timuga (vaitau o matagi)
O Initonesia e aʻafia i le faiga o timuga o Asia ma Ausetalia. I le taimi o le timuga i sisifo (pe tusa o Novema–Mati), e aumaia e matagi ni ea susū mai le Vasa Initia ma le Sami Saina i Saute, ma faʻateleina ai le avanoa e timu mamafa ai. E tele itulagi e oʻo i le tumutumuga o le vaitau timuga i le taimi lea, ma faʻateleina ai le lamatiaga o lologa, aemaise lava i taimi sosoo o timuga mamafa.

e. La Niña ma El Niño
O le mea ua tupu i le ENSO (El Niño–Southern Oscillation) ua aʻafia ai mamanu o timuga i Initonesia:

– E masani ona faʻateleina e le La Niña le timuga i le tele o vaega o Initonesia. E faʻateleina le susū o le ea ma faʻateleina le malosi o ao timuga, ma faʻateleina ai le lamatiaga o lologa.
– E masani ona faʻaitiitia e le El Niño le timuga ma faʻateleina ai le lamatiaga o le lāmala, ae i le taimi o le fesuiaʻiga e mafai lava ona iai timuga mamafa i le lotoifale.

c. Madden–Julian Oscillation (MJO)
O le MJO o se galu convection e fealua'i mai sisifo i sasa'e i le teropika. A pasia e le vaega malosi o le MJO ia Initonesia, e fa'ateleina le fa'aputuina o ao timuga, ma fa'ateleina ai le ono mafai ona timu mamafa ma lologa.

d. Isi galu o le ea ma le fetaulaiga o matagi
O mea e pei o galu Rossby i le ekueta, galu Kelvin, po'o sone fetaulaiga (fetaulaiga o matagi) e mafai ona fa'aosofia ai le tuputupu a'e o ao cumulonimbus, lea e mafua ai timuga mamafa. I le lotoifale, o matagi o le sami ma matagi o le laueleele e mafai fo'i ona fa'aosofia ai le convection i le aoauli ma le afiafi, ma o'o atu ai i lologa i totonu o le taulaga.

e. Afa o le teropika (aafiaga lē tuusa’o)
E seasea ona aʻafia tuusaʻo Initonesia i afa ona o lona latalata i le ekueta, ae e mafai lava ona taua tele o latou aafiaga lē tuusaʻo. E mafai e afa i saute o Initonesia poʻo luga o le Vasa Initia ona tosina mai ai le ea susū, faʻamalosia ai matagi ma timuga i nisi o vaega, ma faʻateleina ai peau maualuluga e mafai ona faʻateteleina ai lologa i le talafatai.

4. Tulaga o le fogaeleele: aiseā e mafai ai e le timu e tasi ona mafua ai lologa eseese?

FAITAU  O le matafaioi o le tau i le fuafuaina o taulaga

E faamatala e le Meteorology le “tele o le vai e pa’ū mai le lagi,” ae o tulaga o le fogaeleele e faamatala ai le “mea e tupu pe a uma ona taunuu le vai i le eleele.” E mafai e vaega e lua e tutusa timuga ona i ai ni aafiaga eseese ona o mea nei:

a. Fa'afanua ma le fa'afanua
E faigofie ona lofia vaega maulalo, pesini, po'o vaega e lata ane i gutu o vaitafe ona e fa'agesegese le tafe o le vai. I se isi itu, e mafai e vaega maupu'epu'e ona o'o i lologa fa'afuase'i pe afai e tafe vave le vai ma otaota.

b. Malosiaga o le vaitafe ma tulaga o le vaitafe
E iai le gafatia patino o vaitafe e fa'afetaui ai le tafe o le vai. Afai e tele timuga e oso i luga o le vaitafe, e fa'ateleina le tafe ma e mafai ona tafe i lalo ifo o le vaitafe. O le fa'aleagaina o la'au i luga o le vaitafe, le soloia o le eleele, ma le palapala e mafai ona fa'apa'u ai vaitafe, ma fa'aitiitia ai lo latou gafatia ma fa'ateleina ai le lamatiaga o lologa.

i. Tulaga o le eleele ma le maualuga o le fa'asusuina
O le eleele ua uma ona susu i timuga ua mavae ua le mafai ona mitiia nisi vai. O le mafuaaga lea e masani ona tupu ai lologa pe a mavae ni nai aso o timuga sosoo, e ui lava e le o taimi uma e sili ona ogaoga ai timuga mulimuli.

5. Mea tau tagata: faʻateleina le lamatiaga o lologa e mafua mai i le tau

E masani ona avea lologa ma mala tetele e le gata ona o mea tau le tau, ae ona o le faateleina o le vaivai ona o gaoioiga a tagata:

a. Fa'atupuina o taulaga ma luga e le sosolo i ai le vai
O loʻo faʻatupulaʻia aʻai ona o le faʻateleina o le faʻaaogaina o sima, ʻapa, ma fale e le sosolo i ai le vai. O le iʻuga, ua faʻaitiitia ai le sosolo o vai ma faʻateleina ai le tafega o le vai i luga. O timuga sa "saogalemu" muamua e mafai ona avea ma lologa ona o loʻo tafe saʻo le vai i auala ma alavai.

b. Alavai e le lava ma poloka
O alavai vaapiapi, papa'u, le lelei le tausiga, pe leaga fo'i e fa'alavelaveina ai le tafe o le vai. E mafai ona vavaloina timuga tetele i le tulaga o le tau, ae afai e le lava le alavai, e mafai ona tupu lologa tusa lava pe pu'upu'u le timu.

i. Suiga o fanua ma le fa'aleagaina o vaomatua
O le fa'amamāina o vaomatua ma vaega e pu'eina ai le vai i luga o le vaitafe e fa'aitiitia ai le gafatia e teu ai le vai i le eria. E vave ona tafe atu le vai timu i luga o le fogaeleele, ma fa'ateleina ai le tele o tafega o le vaitafe ma le ono tula'i mai o lologa fa'afuase'i.

d. Fa'asolo ifo o le eleele ma lologa o le sami
I vaega i le talafatai, e mafai ona mafua ai lologa ona o le tu'ufa'atasia o timuga ma le maualuga o le tai. O le goto ifo o le eleele ona o le eliina o le vai i lalo o le eleele ma le mamafa o fale e fa'aitiitia ai le eria, ma faigofie ai ona lofia. O mea tau le tau e pei o matagi malolosi ma le maualalo o le mamafa e mafai fo'i ona si'itia ai le maualuga o le sami mo sina taimi (fa'alavelave o afa), ma fa'ateteleina ai le maualuga o le tai.

FAITAU  Le taua o le malamalama i le tau i taʻaloga i fafo

6. Le sootaga i le va o le tau ma le lapataiga vave o lologa

Talu ai ona e aʻafia e le tau timuga le suʻesuʻega o le tau, o le mataʻituina o le tau o le ki lea i le faʻaitiitia o lamatiaga o lologa. O nisi o meafaigaluega ma auala e masani ona faʻaaogaina e aofia ai:

- Radar tau e iloa ai ao timu ma le malosi o timuga i le taimi moni.
– Satelite tau e mata'ituina ai le tuputupu a'e o ao ma le tufatufaina atu o le ausa.
– O se faʻataʻitaʻiga faʻafuainumera o le tau e mafai ona vavaloina ai le ono timu i nai aso o lumanaʻi.
– Su'esu'ega o le tau fa'avaitaimi e fuafua ai le avanoa o se vaitau timuga susū (e.g. i le taimi o le La Niña).

Peita'i, o le lapata'iga vave mo lologa e mana'omia ai le tu'ufa'atasia o le tau ma le vai. E tatau ona fa'aliliuina valo'aga o timuga i valo'aga o le fa'ateleina o le tafega o vaitafe, lologa, po'o ni lologa fa'afuase'i e ono tula'i mai. I se isi faaupuga, o le mea e mana'omia e le na'o se "valo'aga o timuga," ae o se "valo'aga o a'afiaga."

7. Faaiuga

E mafua mai lologa i se fegalegaleaiga faigata i le va o mea tau le tau ma tulaga o le siosiomaga. E taua tele le sao o le tau i timuga tetele, mamanu o timuga, ma mea tutupu i le ea i le lalolagi atoa e pei o le La Niña ma le MJO. Peita'i, o le a'afiaga o lologa e fuafua i tulaga o le fogaeleele: le gafatia o le vaitafe, foliga o le eleele, le fa'atumuina o le eleele, ma le lelei o le pulega fa'aitulagi. O gaoioiga a tagata—o le fa'ateleina o taulaga, fa'aleagaina o vaomatua, le lelei o alavai, ma le fa'aitiitia o le eleele—e masani ona fa'ateleina ai le lamatiaga, ma liua ai timuga e mafai ona pulea i se fa'alavelave.

I le malamalama i le sootaga i le va o lologa ma le tau, e mafai ona faatino ni auala talafeagai e faaitiitia ai le tau: faamalosia o faiga lapatai vave e faavae i le tau, faaleleia atili o alavai ma fuafuaga o le fanua, puipuia o nofoaga e pu'eina ai vai, ma le pulea lelei o vaitafe. I le iuga, o lologa e le gata i le "tau leaga," ae faapea foi i le sauniuniga a tagata ma le siosiomaga e feagai ai ma le vai e oo mai.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fetuʻunaʻia lenei tusiga i le 1000 upu tonu (o le taimi nei e toeitiiti lava tutusa), pe sui foʻi i se lomiga mo tamaiti aʻoga maualuga/kolisi faʻatasi ai ma faʻataʻitaʻiga o mataupu o lologa i nisi o aʻai i Initonesia.

Taofi faamatalaga