Taulimaina o Mataupu ADHD e ala i Fautuaga
O le ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) o se tulaga o le atina'eina o neula e fa'ailoa mai i le faigata ona taula'i atu, fa'afuase'i ona gaoioi, ma/po'o le soona gaoioi. E mafai e le ADHD ona a'afia ai tamaiti, talavou, ma tagata matutua, fa'atasi ai ma le eseese o le ogaoga. I le olaga i aso faisoo, e masani ona a'afia e le ADHD le ausia o a'oa'oga, mafutaga fa'aagafesootai, pulega o lagona, ma le pulea o le tagata lava ia. Ona o lona natura lavelave, o le togafitiga o le ADHD e sili ona atoatoa. O se tasi o auala taua e masani ona i ai se aafiaga tele o le fautuaga, pe o le fesoasoani muamua pe o se fa'aopoopoga i isi togafitiga.
Malamalama Atili i le ADHD
A'o le'i talanoaina le fautuaga, e taua le fa'amamafa o le ADHD e lē na'o le leai o se amio pulea po'o le lē mafai ona taula'i. E a'afia e le ADHD le auala e galue ai le fai'ai, e aofia ai galuega fa'atino e pei o le fuafuaina, puleaina o le taimi, puleaina o lagona fa'afuase'i, ma le manatua o galuega. O le to'atele o tagata e iai le ADHD e iai moni lava lo latou gafatia fa'alemafaufau lelei, fatufatuga, ma le malosi, ae o lo'o tauivi e fa'atino pea lava pea lena malosi.
E masani ona vaevaeina fa'ailoga o le ADHD i ni fa'aaliga se tolu: e tele lava ina le mataala (e sili atu ona faigata ona taula'i ma faigofie ona fa'alavelaveina), e tele lava ina soona gaoioi-fa'afuase'i (e sili atu ona fe'avea'i, faigata ona tumau, ma faia fa'afuase'i), ma se tu'ufa'atasiga o ia mea e lua. I le fa'atinoina, e mafai ona suia fa'ailoga i le matutua. Atonu e foliga mai e soona gaoioi tamaiti, ae i le matutua, e mafai e le soona gaoioi ona liua i le le mapu i totonu, faigata ona fa'ato'afilemu le mafaufau, po'o le le mafai ona "tape" le mana'o e sui pea gaoioiga.
O le Matafaioi a le Fautuaga i Togafitiga o le ADHD
O le fautuaga e lē na o se nofoaga e faʻaalia ai lagona, ae o se faiga faʻatulagaina mo le malamalama i mamanu o amioga, atiina ae o tomai, ma le atinaʻeina o auala e feagai ai ma luʻitau. I le tulaga o le ADHD, e fesoasoani le fautuaga i tagata taʻitoʻatasi ma aiga e malamalama i o latou tulaga, faʻaitiitia le faʻailogaina o tagata, ma faʻaleleia atili ai tomai e pulea ai le tagata lava ia.
E mafai ona faia le fautuaga i ni nai tulaga:
1. Fautuaga ta'ito'atasi mo tamaiti, talavou, po'o tagata matutua e iai le ADHD.
2. Fautuaga faaleaiga e faamalosia ai mamanu faamatua, fesootaiga, ma le lagolago i le siosiomaga o le aiga.
3. Fautuaga i le a'oga (galulue fa'atasi ma faia'oga/faufautua a'oga) ina ia ogatasi auala fa'aa'oa'oga ma amioga i totonu o le potuaoga.
E masani ona tu'ufa'atasia le fautuaga ma le iloiloga fa'alemafaufau, lagolago fa'alemafaufau (mo se fa'ata'ita'iga, pe a mana'omia ni vaila'au), ma a'oa'oga fa'apitoa i tomai. Peita'i, e tusa lava pe leai ni vaila'au, e mafai e le fautuaga ona o'o atu ai i ni suiga tetele, aemaise lava i amioga, lagona, ma fegalegaleaiga fa'aagafesootai.
Laasaga Muamua: Iloiloga ma le A'oa'oga Fa'alemafaufau
O togafitiga lelei e masani ona amata i se iloiloga: suʻesuʻeina o talaʻaga o le atinaʻe, mamanu o faʻailoga, tulaga e mafua ai, ma le aʻafiaga i galuega i aso taʻitasi. O le a faʻailoa mai e le faufautua pe tulaʻi mai faʻafitauli autu i le aʻoga, fale, galuega, poʻo fegalegaleaiga faʻaagafesootai. I le tele o tulaga, o tagata taʻitoʻatasi e iai le ADHD e iai foʻi ni faʻafitauli e pei o le popole, atuatuvale, faʻaletonu o le aʻoaʻoina, poʻo faʻafitauli o le faʻatonutonuina o lagona. O le malamalama i lenei ata atoa e fuafua ai le fesoasoani talafeagai.
A maeʻa le iloiloga, e masani ona tuʻuina atu e faufautua le aʻoaʻoga faʻapitoa, faʻamatalaina le uiga o le ADHD, le auala e aoga ai ona faʻailoga, ma le mafuaʻaga e manaʻomia ai ni fuafuaga patino. E taua tele le aʻoaʻoga faʻapitoa mo le faʻaitiitia o lagona o le tausalaina. E masani le toʻatele o tagata e maua i le ADHD i le faʻalogo i faʻailoga leaga e pei o le "paie," "le faʻatamala," poʻo le "le faʻamaoni." E fesoasoani le fautuaga e sui nei tala i ni malamalamaga moni: "E iai aʻu luʻitau i le galuega faʻatino, o lea ou te manaʻomia ai ni fuafuaga eseese."
Auala Fautua e Masani Ona Faʻaaogaina
O nisi o auala fesoasoani e masani ona aoga mo le ADHD e aofia ai:
1. Togafitiga Fa'alemafaufau (CBT)
E fesoasoani le CBT i tagata o loʻo faʻaaogaina le CBT e iloa ai ni mamanu faʻatapulaʻaina o mafaufauga (e pei o le fia atoatoa, tautala leaga ia te oe lava, poʻo le fefe i le toilalo) ona sui lea i ni mamanu e sili atu ona fetuʻunaʻi. Mo le ADHD, e taulaʻi foʻi le CBT i tomai faʻatino: puleaina o taimi, vaevaeina o galuega tetele i ni laʻasaga laiti, ma fuafuaga mo le faʻaitiitia o mea faʻalavelave. Mo se faʻataʻitaʻiga, e aʻoaʻo tagata o loʻo faʻaaogaina le fatuina o lisi faigofie o mea e faamuamua, faʻaaoga faʻamanatu, pe faʻaaoga le metotia "Pomodoro" e faʻatumauina ai le taulaʻi.
2. A'oa'oga o Tomai
E manaʻomia e le toʻatele o tagata e iai le ADHD ni aʻoaʻoga tomai patino. E mafai e le fautuaga ona aofia ai ni faiga masani i taeao, faʻatulagaina o mea, poʻo le faʻatulagaina o taimi. Atonu e foliga faigofie nei tomai, ae e mafai ona matua luʻitau mo tagata e iai le ADHD aua o le tumau pea o le ki autu, ma o le tumau pea o se tasi lea o vaega sili ona luʻitau mo le ADHD.
3. Fautuaga e Fa'avae i le Mafaufau Loloto
E fesoasoani le mafaufau loloto e faʻateleina le iloa o lagona ma mea faʻalavelave. O le sini e lē o le aveeseina o mafaufauga "fealualuaʻi", ae o le faʻaaʻoaʻoina o lou gafatia e toe foʻi ai i se galuega pe a faʻalavelaveina. O faʻamalositino pupuu e pei o le tolu minute o le manava mafaufau loloto, o se suʻesuʻega o le tino, poʻo le faʻamautuina e mafai ona fesoasoani e faʻatonutonu lagona ma faʻaitiitia ai le tali atu.
4. Fautuaga Faaleaiga ma Aoaoga a Matua
I tamaiti e iai le ADHD, e taua tele le matafaioi a mātua. E fesoasoani le fautuaga faaleaiga i mātua ia malamalama e lē "solia ma le loto i ai" e fanau tulafono, ae e masani ona tauivi ma le puleaina o lagona faafuasei. E mafai ona saunia mātua i ni fuafuaga e pei o le tuʻuina atu o faʻatonuga manino ma puʻupuʻu, faiga taui faifai pea, taunuuga e mafai ona fuaina, ma faiga masani e mafai ona vavaloina. O le sini autū e lē na o le usitaʻi, ae o le fausiaina o se siosiomaga e lagolagoina ai le atinaʻeina o le pulea o le tagata lava ia.
Fuafuaga Fautua Aogā ma Fuafuaina
Ina ia aogā le fautuaga, e tatau ona maoti ma mafai ona iloiloina le auala e faʻaaogaina. O nisi o fuafuaga e masani ona faʻaaogaina e aofia ai:
– Fausia ni sini fa'apitoa mo amioga: aua le “su'esu'e malosi atili”, ae “su'esu'e mo le 20 minute pe a uma le 'aiga o le afiafi, ona malolo lea mo le 5 minute”.
– Fa'aitiitia le feeseesea'iga: saunia mea faigaluega a le a'oga i le po a'o le'i oo i le taimi e te su'esu'e ai, tu'u ki i se nofoaga mautu, pe tape polokalama fa'alavelave i le taimi e te su'esu'e ai.
– Faiga fa'amalosiau lelei: o taui laiti mo amioga mana'omia e sili atu ona aoga nai lo fa'asalaga e le faifai pea.
– Aoaoga e pulea ai lagona: iloa ai faailoga muamua o le ita, fatuina o se “fuafuaga e faatoafilemu ai,” ma faataitai fesootaiga mautinoa.
– Fausaga o le fausiaina: kalena vaaia, lisi siaki i aso taitasi, faailoilo faamanatu, ma le vaevaeina o galuega i ni laasaga laiti.
E manaʻomia foʻi e faufautua ona faʻamautinoa e talafeagai fuafuaga mo tausaga. Mo tamaiti laiti, e sili atu ona talafeagai auala vaaia ma auala taʻalo. Mo talavou, e taua le aofia ai o i latou i le faʻatulagaina o sini e faʻafailele ai le lagona o le puleaina. Mo tagata matutua, e masani ona taulaʻi le taulaʻi i le gaosiga o galuega, pulega tau tupe, ma fegalegaleaiga faʻapaʻaga.
Galulue Fa'atasi ma A'oga ma le Siosiomaga
E lē lelei atoatoa le fautuaga mo ē e iai le ADHD pe afai e na o totonu o se potu fautuaga e aunoa ma se siosiomaga lagolago e faia ai. O le mea lea, e matuā tāua tele le galulue faatasi ma le aʻoga. O nisi o filifiliga lagolago i le aʻoga e mafai ona talanoaina i le taimi o fautuaga e aofia ai: nofoa e aunoa ma se faalavelave, faatonuga tusitusia, taimi faaopoopo i le taimi o suega, malologa pupuu, po o ni fesuiaiga i metotia o le aoaoina.
E manaʻomia foʻi ona mafaufau i vaega o tupulaga ma siosiomaga faʻaagafesootai. O tagata e iai le ADHD e masani ona manatu o ni tagata "leo tele" pe "le lagona," ae e masani ona mafua lea i le faʻafuaseʻi pe faigata ona faitau i tulaga faʻaagafesootai. E mafai e faufautua ona fesoasoani e atiina ae tomai faʻaagafesootai e pei o le faʻatali mo le taimi e tautala ai, faʻalogologo lelei, ma faʻatoese pe a uma ni gaioiga faʻafuaseʻi.
Luʻitau i le Fautuaga mo le ADHD
E iai ni luʻitau tulaga ese i le fautuaga a le ADHD. Atonu e galo i tagata o loʻo aʻafia a latou sauniga ua faʻatulagaina, leiloa ni faʻamatalaga, pe tauivi ma meaaoga a le togafitiga. O le mea lea, e manaʻomia e faufautua ona fetuutuunai e aunoa ma le leiloa o le fausaga. O faʻamanatu tusitusia, faʻaaogaina o polokalama faʻatulagaina, aotelega pupuu o sauniga, ma sini moni e masani ona aoga.
E le gata i lea, e toatele tagata e maua i le ADHD ua oo i ai le toilalo faifai pea, lea e faigofie ona taitai atu ai i le leai o se uunaiga. E tatau i le fautuaga ona faamamafa le alualu i luma malie, faamanatuina o le alualu i luma laiti, ma le fausiaina o le agaalofa ia te oe lava. O le suia o masaniga e le tupu i se taimi vave, aemaise lava pe afai ua leva ona i ai luitau o neura.
I'uga
O le taulimaina o le ADHD e ala i le fautuaga o se auala taua, aemaise lava i le fesoasoani i tagata taʻitoʻatasi e atiina ae tomai i le olaga, malamalama ia i latou lava, ma pulea lagona ma amioga. E mafai e le fautuaga ona aofia ai le aʻoaʻoga faʻapitoa, CBT, mafaufau loloto, aʻoaʻoga tomai, ma fautuaga faʻaleaiga. O le mea moni, o le fautuaga e faʻamoemoe e fatuina ni fuafuaga moni ma talafeagai mo le olaga i aso faisoo, ae le na o ni fuafuaga faʻavae. Faatasi ai ma le lagolago a se faufautua, aiga, aʻoga, ma le alalafaga, e mafai e tagata taʻitoʻatasi e iai le ADHD ona tuputupu aʻe i tagata e mafai ona faʻateleina lo latou gafatia, ola i se auala sili atu ona faʻamoemoeina, ma fausia ni mafutaga maloloina ma aoga.
Afai o oe po'o se tasi e pele ia te oe o lo'o a'afia i ni fa'ailoga o le ADHD ma faigata ona pulea ana galuega i aso ta'itasi, o le sailia o se fesoasoani fa'apolofesa o se laasaga atamai. O le fautuaga e le gata ina fesoasoani e foia fa'afitauli ae e saunia ai fo'i le ala mo se malamalamaga sili atu ona atoatoa ia te oe lava ma se olaga e sili atu ona fa'amoemoeina.