Mataupu Faavae Autu i Tausima'i o Tagata Matutua
O le tausima'i o tagata matutua o se vaega o le tausima'i e taula'i i le tu'uina atu o le tausiga i tagata matutua ina ia fa'atumauina le tulaga lelei o le soifuaga, fa'ateleina le tuto'atasi, ma puipuia ai fa'alavelave e mafua mai i le matua ma fa'ama'i tumau. E masani ona feagai tagata matutua ma suiga faigata fa'aletino, mafaufau, agafesootai, ma le fa'aleagaga. O le mea lea, e mana'omia ai tausima'i matutua e le gata ina i ai tomai fa'apitoa ae fa'apea fo'i tomai fa'afeso'ota'i, agaalofa, ma le malamalama lelei i mana'oga tulaga ese o tagata matutua. O lenei tusiga o lo'o talanoaina ai mataupu fa'avae autu o le tausima'i o tagata matutua e avea ma fa'avae mo le fa'atinoina o le tausima'i i le tu'uina atu o le tausiga saogalemu, lelei, ma le mamalu.
1. Faaaloalo i le mamalu ma le tutoʻatasi o tagata matutua
O le mataupu faavae autū o le tausimaʻi o tagata matutua o le faʻaaloalogia lea o le mamalu o tagata matutua o ni tagata taʻitoʻatasi e iai le aia tatau e fai ai a latou lava filifiliga i le olaga. E le faʻaitiitia e le matua le taua o se tagata, aia tatau, poʻo le mamalu. I le faʻatinoina, e manaʻomia e tausimaʻi ona aofia ai tagata matutua i le faia o faʻaiuga, e aofia ai le tausiga i aso taʻitasi, le faʻaaogaina o masini fesoasoani, fuafuaga togafitiga, ma filifiliga i le faʻaiʻuga o le olaga.
O le faaaloalo i le tutoatasi o lona uiga o le tuuina atu o faamatalaga manino ma malamalama i ai, ia mautinoa ua malamalama tagata matutua i faamanuiaga ma tulaga lamatia o togafitiga, ma faaaloalo i a latou faaiuga pe afai latou te le faamanualia tuusaʻo i latou lava. O lenei mataupu faavae e aofia ai foi le faaaloalo i le le faalauaiteleina ma le faalilolilo, mo se faataitaiga, i le taimi o le taele, suesuega faaletino, po o talanoaga faafomai.
2. Tausiga tausi soifua e taulaʻi i le gasegase
E fa'amamafa e le tausima'i matutua se auala e taula'i i le ma'i, nai lo le taula'i i fa'ama'i. E masani ona sili atu ma le tasi fa'afitauli tau soifua maloloina o tagata matutua (multimorbidity), o lea o le taula'i atu i se tasi fa'ama'i e mafai ona fa'aitiitia ai le aoga o togafitiga. E mana'omia e tausima'i ona iloilo mana'oga o tagata matutua i se auala atoatoa: tulaga fa'aletino, tulaga fa'alemafaufau, tomai fa'atino, lagolago a le aiga, tulaga tau tamaoaiga, ma mea tau si'osi'omaga.
O le tausiga e taulaʻi i le maʻi o lona uiga foʻi o le faʻatulagaina o le fuafuaga tausiga e tusa ai ma tulaga faatauaina, masaniga, aganuʻu, ma sini o le olaga a le tagata matua. Mo se faʻataʻitaʻiga, mo nisi tagata matutua, o le sini autū e lē na o le "faʻaitiitia o le toto maualuga," ae o le "mafai ona savali i le faletapuai," "tutoʻatasi pe a alu i le faletaele," poʻo le "lē avea ma avega mamafa i le aiga."
3. Auala atoatoa ma atoatoa
E lē na'o le tasi le tino e a'afia i suiga i tagata matutua. Toetoe lava o totoga uma e a'afia e le matua: le fatu, mama, fatuga'o, neula, musculoskeletal system, ma e o'o lava i le pa'u. E le gata i lea, o itu tau mafaufau e pei o le popole, le lotovaivai, le tu'ua to'atasi, ma le pa'u o le mafaufau e masani ona tula'i mai. O le mea lea, e mana'omia ai e tausima'i matutua ona faia se iloiloga atoatoa.
O se iloiloga atoatoa e aofia ai:
– Tulaga Fa'atino: le mafai ona faia gaoioiga i aso ta'itasi (ADL) e pei o le 'ai, tā'ele, fai lavalava, ma le gaoioi.
– Tulaga o le mafaufau: lamatiaga o le fa'aletonu o le mafaufau, le gasegase o le mafaufau, po'o le fa'aletonu o le manatua.
– Tulaga faalelagona: faailoga o le atuatuvale, atuatuvale, po o le tuua toatasi mai le va fealoai.
– Tulaga o mea'ai: le lava o le fia 'ai, faigata ona folo, pe le lava lelei o mea'ai.
– Tulaga saogalemu: lamatiaga o le pa'ū, manu'a o le tino, ma le saogalemu o le fa'aaogaina o fualaau fa'asaina.
O se auala atoatoa e fesoasoani i tausisoifua e iloa ai faʻafitauli atonu e le o manino pe afai latou te taulaʻi naʻo le faʻasea autu.
4. Puipuiga ma le faʻaleleia atili o le soifua maloloina
O le isi mataupu faavae taua o le puipuiga, aua e faigofie ona aafia tagata matutua i ni faigata. E tatau i tausimaʻi ona tuʻuina atu ma le malosi aʻoaʻoga ma fesoasoani e puipuia ai le faʻateteleina o tulaga. O faʻataʻitaʻiga o taulaʻiga puipuia i le tausimaʻi o tagata matutua e aofia ai:
– Puipuia le pa'ū e ala i le siakiina o le siosiomaga, iloilo le paleni, a'oa'oina o le fa'aogaina o mea e fesoasoani i le savali, ma ia mautinoa le lava o le malamalama.
– Puipuiga o ma'i papala e ala i le sui soo o tulaga, tausiga o le pa'u, ma le mata'ituina o vaega e lamatia ai.
– Puipuiga o le lē lava o mea’ai ma le leai o se vai i le tino e ala i le mata’ituina o le taumafaina, fetu’una’i o le tulaga o mea’ai, ma a’oa’oga fa’aleaiga.
– Puipuiga o faʻalavelave faʻafuaseʻi o vailaʻau e pei o aʻafiaga poʻo fegalegaleaiga (polypharmacy), e ala i le mataʻituina o le tausisia o tulafono ma faʻailoga o loʻo aliaʻe mai.
O le fa'alauiloaina o le soifua maloloina e aofia ai fo'i le lagolagoina o gaoioiga fa'aletino e tusa ai ma le mafai, fa'atumauina o mamanu o le moe, ma le fa'amalosiauina o gaoioiga fa'aagafesootai e fa'aitiitia ai le tu'ua to'atasi.
5. Fesootaiga fa'afoma'i lelei
O le fesootaʻi ma tagata matutua e manaʻomia ai le onosaʻi, manino, ma le fetuutuunaʻi. Atonu e iai ni faʻaletonu i tagata matutua i le faʻalogo, faʻaletonu i le vaʻai, poʻo le saoasaoa o le faʻagasoloina o faʻamatalaga. E tatau i tausimaʻi ona faʻaaoga se gagana faigofie, tautala i se saoasaoa talafeagai, ia mautinoa le fesootaʻi o mata, ma faʻamaonia le malamalama o le tagata matua. Afai e iai se faʻaletonu i le mafaufau o le tagata matua, e tatau i tausimaʻi ona ʻaloʻese mai fesootaʻiga taufaʻamataʻu ma faʻaaoga se auala e faʻatoʻafilemu ai.
O fesootaiga fa'afoma'i e aofia ai fo'i tomai fa'alogologo lelei. E mana'omia e le to'atele o tagata matutua se avanoa e fa'asoa atu ai o latou popolega, le maliu o se pa'aga, popolega i le tuto'atasi, po'o lagona o le leai o se aogā. O le fa'alogologo, e mafai ai e tausima'i ona fausia le fa'atuatuaga, fa'aleleia le tausisia o togafitiga, ma fesoasoani i tagata matutua ia lagona le taua.
6. Galulue fa'atasi a le 'au e tele vaega fa'apitoa
E le mafai e le tausima'i matutua ona galue na'o ia. E masani ona mana'omia e tagata matutua auaunaga mai le tele o tagata tomai faapitoa: foma'i, tausima'i, tagata tomai faapitoa i mea'ai, tagata togafitiga faaletino, tagata togafitiga galuega, tagata togafitia mafaufau, tagata togafitiga vailaau, ma e o'o lava i tagata faigaluega lautele. O le mataupu faavae o le galulue faatasi o lona uiga e tatau i tausima'i ona mafai ona faamaopoopo, faasoa atu faamatalaga taua, ma fesoasoani i le atinaeina o fuafuaga tausiga tuufaatasi.
Mo se faʻataʻitaʻiga, i tagata matutua ua maeʻa le stroke, e galulue faʻatasi tausimaʻi ma fomaʻi faʻamalositino mo faʻamalositino faʻamalosi tino, fomaʻi meaʻai mo le puleaina o meaʻai, ma aiga e faʻamautinoa ai o loʻo faia faʻamalositino i le fale. O lenei galulue faʻatasi e fesoasoani e faʻavavevave ai le toe malosi ma puipuia ai le toe foʻi mai o le maʻi poʻo ni faʻafitauli.
7. Puleaina o le tiga ma le mafanafana
E masani ona lē iloa le tiga i tagata matutua ona e lē o taimi uma latou te faʻaalia manino ai pe vaʻaia o se vaega "masani" o le matua. Peitaʻi, e mafai e le tiga ona faʻaitiitia le tulaga lelei o le olaga, faʻalavelaveina le moe, ma faʻateleina ai le lamatiaga o le atuatuvale. E manaʻomia e tausimaʻi ona faia ni iloiloga masani o le tiga e faʻaaoga ai se fua talafeagai ma tuʻuina atu ni togafitiga faʻafomaʻi ma ni togafitiga e lē faʻafomaʻi e pei o le malolo, faʻaofuofu mafanafana, tulaga faʻalelei, poʻo le faʻalavelave.
O le mafanafana e aofia ai fo'i le ua'i atu i le vevela o le potu, le tumama, le tausiga o le gutu, ma le soifua manuia fa'alemafaufau. O tagata matutua e lagona le to'a e masani ona galulue fa'atasi ma vave ona toe malolosi.
8. Saogalemu o gasegase ma le pulega o tulaga lamatia
O le saogalemu o se mataupu faavae autū i vaega uma o le tausimaʻi, ae o tulaga lamatia e sili atu ona maualuga i tagata matutua ona o le vaivai faaletino ma le faigata o vailaau. E tatau i tausimaʻi ona faamautinoa o loo faatinoina ma le saogalemu togafitiga, mataʻituina faailoga vave o le faaleagaina, ma faaitiitia le lamatiaga o faamaʻi pipisi, paʻuʻū, po o ni mea sese i vailaau.
I le puleaina o tulaga lamatia o fualaau faasaina, e manaʻomia e tausisoifua ona uaʻi atu i:
– sa'o le fua ma le fa'asologa o le taimi,
– mata'ituina o a'afiaga leaga,
– aʻoaʻoga i le auala e faʻaaoga ai vailaʻau,
– fa'afeso'ota'i ma se foma'i po'o se foma'i fa'atau vaila'au pe a masalomia se fegalegaleaiga o vaila'au.
9. Lagolago a le aiga ma le tausi
I le tele o aganu'u, e aofia ai ma Initonesia, e taua tele le sao o aiga i le tausiga o tagata matutua. O le mea lea, o mataupu faavae o le tausiga o tagata matutua e aofia ai le fa'amalosia o aiga. E mana'omia e tausima'i ona a'oa'oina ē tausi ma'i i le auala e tausia ai tagata matutua, e aofia ai metotia saogalemu mo le fa'agaoioiga, pulega o mea'ai, tausiga o manu'a, ma le iloaina o fa'ailoga lamatia e mana'omia ai le fa'asilasilaga.
E le gata i lea, e manaʻomia foʻi e tausimaʻi ona mafaufau i le avega a le tausi maʻi. O le vaivai faaletino ma le vaivai faalelagona i totonu o aiga e mafai ona faaleagaina ai le tulaga lelei o le tausiga. O le lagolago faalemafaufau ma faaleagafesootai, faasino atu i auaunaga a le nuu, po o le vaevaeina o matafaioi i totonu o le aiga e mafai ona fesoasoani e faaitiitia ai le atuatuvale o le tausi maʻi.
10. Amioga mama ma le tausiga i le faaiuga o le olaga
E masani ona feagai tagata matutua ma ma'i tumau ma faasolosolo malie. I nisi tulaga, e suia le taula'iga o le tausiga mai le fa'amalologa i le fa'aitiitia o tiga, fa'amuamua le mafanafana, fa'aitiitia le tiga, ma le lagolagoina o le tulaga lelei o le olaga. O amioga tau tausima'i matutua e fa'amamafaina ai le faaaloalo i tulaga taua ma talitonuga o gasegase, e aofia ai fa'ai'uga e uiga i le "aua le toe fa'aolaola" (DNR), tausiga fa'aitiitia tiga, ma le lagolago fa'aleagaga.
E tāua tele le sao o tausimaʻi i le tuʻuina atu o le lagolago faʻalagona, faʻafaigofieina o fesootaʻiga i le va o aiga ma le 'au fomaʻi, ma ia mautinoa o loʻo oo i tagata matutua le vaega mulimuli o le olaga ma le mamalu.
Fa'ato'a
O mataupu faavae autū o le tausimaʻi o tagata matutua e aofia ai le faaaloalo i le mamalu ma le tutoʻatasi o tagata matutua, o se auala atoatoa ma taulaʻi i le tagata maʻi, puipuiga o faʻalavelave faʻafuaseʻi, fesootaʻiga faʻafomaʻi, galulue faʻatasi a le 'au, puleaina o tiga, saogalemu o tagata maʻi, lagolago a le aiga, ma le faʻaaogaina o amioga mama i le tausiga i le faʻaiʻuga o le olaga. O le faʻaaogaina o nei mataupu faavae e fesoasoani i tausimaʻi e tuʻuina atu le tausiga e le gata ina aoga faʻafomaʻi ae faʻapea foʻi ma le agaalofa ma le anoa mo tagata matutua ma o latou aiga. O le mea lea, o le tausimaʻi o tagata matutua e iai sona sao taua i le fausiaina o se faiga soifua maloloina, saogalemu, ma maualuga le tulaga lelei.