Eseesega i le va o le Vasa ma le Sami
E ufitia e vai o le lalolagi ni vaega tetele ma e eseese foʻi foliga ma lapopoʻa. O upu e lua e masani ona faʻaaogaina e faʻamatala ai vai tetele o le "vasega" ma le "sami." E ui e foliga tutusa ma fesoʻotaʻi lelei ia mea e lua, ae e iai ni eseesega taua. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou suʻesuʻeina ai eseesega i le va o vasa ma sami mai itu eseese, e aofia ai o latou faʻamatalaga, lapopoʻa, loloto, matafaioi faʻale-siosiomaga, ma isi mea.
1. Fa'amatalaga
O vasa o ni vai masima tetele e ufitia ai vaega tetele o le lalolagi. E lima vasa tetele i le lalolagi: o le Vasa Pasefika, le Vasa Atalani, le Vasa Initia, le Vasa i Saute, ma le Vasa Atika. E ufitia e vasa le tusa ma le 71% o le fogaeleele o le Lalolagi ma e aofia ai le tusa ma le 97% o vai uma o le paneta.
O le sami o se vai e laʻititi ifo nai lo le vasa ma e masani ona fesoʻotaʻi ma se isi vasa. E masani ona taoto sami i le pito o se konetineta ma e siʻomia e le laueleele. O faʻataʻitaʻiga o sami e aofia ai le Sami Metitirani, le Sami Caspian, ma le Sami Caribbean. E mafai foʻi ona faʻavasegaina sami o se vaega o se vasa, ae i le tulaga faʻafanua, e laiti.
2. Tele
O le telē o se tasi lea o eseesega sili ona mataʻina i le va o vasa ma sami. E sili atu le telē o vasa nai lo sami. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le Vasa Pasefika o le vasa aupito tele lea i le lalolagi, e tusa ma le 168.723.000 kilomita faatafafa lona lautele, ae o le Sami Metitirani e tusa ma le 2.500.000 kilomita faatafafa lona lautele. O le mea lea, e masani ona laiti ma faʻatapulaʻaina sami nai lo vasa.
3. Loloto
O le loloto o se isi eseesega tāua. E masani ona loloto atu vasa nai lo sami. O le loloto averesi o le vasa e tusa ma le 3.688 mita, ma le vaega pito loloto, o le Mariana Trench i le Vasa Pasefika, e oʻo atu i le loloto e tusa ma le 10.994 mita. Ae o sami, i le isi itu, e masani ona papaʻu. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le loloto averesi o le Sami Metitirani e tusa ma le 1.500 mita.
4. Siosiomaga ma Meaola eseese
E lagolagoina e vasa ma sami le tele o ituaiga ola eseese. Faatasi ai ma lo latou lautele ma le loloto, e ofoina atu e vasa le tele o siosiomaga eseese, e amata mai i luga e susulu i ai le la e oo atu i loloto e matua pogisa ma tumu i le mamafa. E matua tamaoaiga lava le tele o ituaiga o meaola o le vasa, e aofia ai le tele o ituaiga o iʻa, manu o le sami, plankton, ma meaola ninii.
E lagolagoina fo'i e le sami le tele o ituaiga o meaola, ae o ona si'osi'omaga e masani ona tamaoaiga i vai papa'u e lata ane i le talafatai. E mafua ona e faigofie ona sosolo atu le susulu o le la i loloto papa'u, e lagolagoina ai le faagasologa o le photosynthesis e taua mo la'au o le sami ma plankton. O 'amu'amu 'amu'amu, e masani ona maua i le sami, o nisi ia o si'osi'omaga e sili ona eseese i le Lalolagi.
5. Vevela ma le Masima
E eseese fo'i le vevela ma le masima o le vai i vasa ma sami. E tele suiga o le vevela o vasa e fuafua i lo latou tulaga fa'afanua. E sili atu le mafanafana o le vai e lata ane i le ekueta, ae e matuā malulu tele le vai e lata ane i pole. E eseese fo'i le masima o le sami ae e masani lava ona tusa ma le 35 vaega i le afe (ppt).
O sami, ona o lo latou latalata i le laueleele ma le tafe mai o vaitafe, e ono tele atu ai suiga i le vevela ma le masima. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le Sami Baltic e maualalo tele le masima nai lo le sami masani ona o le tele o vai fou e tafe atu i ai.
6. Tafe ma le Tafe
O tafega o le sami o ni vai tetele e feoa'i i ni mamanu mautu ma a'afia ai le tau o le lalolagi. O se fa'ata'ita'iga lauiloa o le Gulf Stream i le Atalani i Matu, lea e aveina ai le vai mafanafana mai le teropika i matū, ma a'afia ai le tau o Europa i Sisifo. O lo'o iai fo'i i vasa se tafega loloto e ta'ua o le thermohaline circulation, o se "global conveyor belt" ma e taua tele mo le tafega o le vevela i le lalolagi.
E iai fo'i tafega o sami, ae e masani lava ona laiti ma e le masani ai nai lo o lo'o i vasa. O tafega i le sami e masani ona a'afia e le matagi, foliga o le sami i lalo o le vai, ma tai. O mamanu o tafega i le sami e masani ona fa'alotoifale ma e mafai ona matua'i fesuisuia'i e fa'atatau i le tulaga o le eria.
7. Faatosinaga Faaletagata
E aʻafia uma vasa ma sami i gaioiga a tagata, e ui i ni auala eseese. E masani ona taʻua vasa o “mama o le paneta” ona o lo latou gafatia e mitiia ai le kaponi taiokesaita ma gaosia le okesene e ala i le photosynthesis e phytoplankton. Peitaʻi, o mataupu e pei o le faʻaleagaina o palasitika, faʻavevela o le lalolagi, ma le soona fagota e matua aʻafia ai le soifua maloloina o le vasa.
Ona o le latalata o vasa i tagata, e masani ona sili atu ona aʻafia i le faʻaleagaina tuusaʻo o le ea, e pei o le tafega o faʻatoʻaga, faʻaleagaina o fale gaosi oloa, ma otaota i totonu o taulaga. O vasa e latalata i nofoaga tutotonu o tagata e sili atu ona aʻafia i gaoioiga faapisinisi e pei o le fagota, turisi, ma atinaʻe i le talafatai.
8. Matafaioi i le Tamaoaiga
E taua tele vasa ma sami i tamaoaiga o le lalolagi ma le lotoifale. E maua mai vasa ni auala taua mo fefaatauaiga faavaomalo, faatasi ai ma le tele o oloa a le lalolagi e feaveaʻi e ala i le sami. O punaoa faalenatura e pei o le suauu ma le kesi e maua mai le loloto o le sami. E le gata i lea, e taua tele vasa mo pisinisi fagota tetele ma turisi i le sami i le lalolagi atoa.
E ui ina laʻitiiti le vasa, ae e taua tele foʻi lona sao i tamaoaiga i le lotoifale. O faigafaiva, turisi, ma faafiafiaga i le gataifale ua na o ni nai faataitaiga ia o le auala e lagolago ai e le vasa tamaoaiga i itulagi eseese. O alamanuia e pei o le faʻatoʻaga i le sami e faʻalagolago foʻi i le vasa e maua ai oloa mai le sami.
9. Geology ma le Fanua
O eseesega fa'ale-geoloika e fa'avasega ai fo'i vasa mai sami. O le fola o le sami e masani ona aofia ai ni lua loloto o le sami, o tumutumuga o le sami, ma fanua laugatasi tetele o le abyssal. O le fa'alauteleina o le fola o le sami ma gaioiga o mauga mu i lalo o le vai o nisi ia o fa'agasologa fa'ale-geoloika e feso'ota'i ma vasa.
Ae o sami, i le isi itu, e masani ona i ai ni foliga fa'ale-geolo e pei o faga, matafaga, ma sami papa'u. E masani fo'i ona a'afia i latou i le soloia ma le fa'aputuga e mafua mai i le tafe o le vaitafe ma gaoioiga a tagata o lo'o siomia ai. O lea la, o foliga fa'ale-geolo o le sami e sili atu ona fesoota'i vavalalata ma gaoioiga a le laueleele o lo'o siomia ai.
10. Aafiaga o le Tau
Ma le mea mulimuli, o vasa ma le sami e aʻafia ai le tau o le Lalolagi i auala eseese. O vasa e avea o se nofoaga autū e aveese ai le vevela ma le kaponi taiokesaita mai le ea, e aʻafia ai le vevela, mamanu o le tau, ma le tau o le lalolagi. O faiga e pei o le siitia ma le ifo i vasa e aʻafia ai le tufatufaina atu o meaʻai ma le gaosiga o meaola i itulagi eseese.
E aʻafia foʻi e le sami le tau i le lotoifale ma le itulagi. Mo se faʻataʻitaʻiga, e mafai e le sami ona faʻaitiitia le vevela o le talafatai ona o le faatosinaga o le ea i le sami, ma mafua ai ona malulu ma susū le tau i le taumafanafana ma mafanafana i le taumalulu.
I le aotelega, e ui o vasa ma sami e fesoʻotaʻi ma e tele uiga e tutusa, o eseesega o loʻo i luga o loʻo faʻaalia ai le taua o le malamalama i le puleaina ma le puipuia o punaoa vai o lo tatou Lalolagi. O le loloto, le tele, le matafaioi faʻale-siosiomaga, faatosinaga a tagata, ma le fegalegaleaiga ma le tau o nisi ia o mea taua e iloa ai vasa mai sami.