Fa'ata'ita'iga o le Tu'ufa'atasiga o le Vevela o le Vasa ona o Suiga o le Tau i le Lalolagi
O suiga o le tau i le lalolagi e lē gata ina lagona i luga o le laueleele e ala i le siʻitia o le vevela o le ea, galu vevela, poʻo le suia o mamanu o timuga, ae o loʻo tupu foʻi ma le malosi i vasa. E mitiia e le vasa le silia ma le 90% o le vevela tele o loʻo maileia i le lalolagi ona o le siʻitia o le tele o kasa faʻavevela. O lenei vevela ua faʻaputuina e aʻafia ai siosiomaga, le tafega o le lalolagi, le tau leaga, ma e oʻo lava i le gaosiga o faigafaiva. O le mea lea, o le faʻataʻitaʻiina o le tufatufaina atu o le vevela o le vasa o se meafaigaluega taua mo le malamalama i le auala e teuina ai, faʻagaioia ai, ma aʻafia ai le vevela mai le lotoifale i le lalolagi atoa.
Aiseā ua avea ai le sami ma "fale teu oloa" autū?
O meatotino faaletino o le sami e avea ai ma se puipuiga lelei o le tau. E sili atu le maualuga o le gafatia o le vevela o le vai nai lo le ea, ma mafai ai e le sami ona mitiia le tele o le malosi e aunoa ma le vave mafua ai ona si'itia tele le vevela. Peita'i, o lenei gafatia e iai sona tau: o le vevela e mitiia e mafai ona teuina mo se taimi umi i vaega loloto, ma a toe fa'asa'olotoina i le ea, e mafai ona fa'ateleina ai le mafanafana ma fa'atupuina ai ni fa'aletonu o le tau. E le gata i lea, e le tutusa le tufatufaina o le vevela—e a'afia i le latitu, matagi, tafega o le sami, tai, ma fegalegaleaiga ma le aisa o le sami.
E fesoʻotaʻi tuusaʻo foʻi le faʻavevela o le sami ma le siʻitia o le maualuga o le sami e ala i le faʻalauteleina o le vevela. A faʻavevela le vai, e faʻateleina lona tele e ui lava e tumau pea lona mamafa. O le mea lea, o le malamalama i le tufatufaina atu o le vevela o le sami e le gata i le iloa po o fea e sili atu le mafanafana o le sami; e aofia ai foʻi le faʻafanua o le faʻagasologa o le malosi e aʻafia ai talafatai, faʻalavelave faʻafuaseʻi i le talafatai, ma le malosi o nuʻu i le gataifale.
Manatu autū o le faʻataʻitaʻiga o le tufatufaina atu o le vevela o le sami
O faʻataʻitaʻiga o le tufatufaina atu o le vevela o le sami e masani ona faʻalagolago i fua faʻatatau o le fisiki e faʻamatalaina ai le faʻasaoina o le mamafa, le saoasaoa, ma le malosi. O le mea taua, o faʻataʻitaʻiga e taumafai e fuafua suiga i le vevela o le sami i le aluga o taimi ona o ni nai faiga autu:
1. Fesuiaiga o le vevela o le ea ma le sami: e aofia ai le ave o le la, ave o le la e toe foʻi mai, faʻamamago (natia), ma le fesiitaiga o le vevela e lagona.
2. Fa'asaga i luma: o le gaoioi o le vai e ala i tafega e "felaua'i" ai le vevela mai le tasi itulagi i le isi.
3. Fa'asalalauina ma le fenumia'i (fefiloi fa'atulagaina ma fa'alava): fa'alelei le fesuia'iga o le vevela ma ave le vevela mai luga i le loloto.
4. Faiga laiti: e pei o le siitia i luga o le ea, itu taua o le vevela, galu i totonu, ma eddies (vortices) ia e mafai ona maileia ma fesiitai ai le vevela.
I le faʻatinoga, o le faʻataʻitaʻiga e manaʻomia ai tulaga muamua (vevela muamua), tulaga tuaoi (e.g., tafega o le vevela i luga, tafega i totonu ma fafo i le tuaoi o le vaega), ma faʻatulagaga o le faagasologa e le mafai ona fuafuaina saʻo ona o tapulaʻa o le iugafono.
Ituaiga faʻataʻitaʻiga e masani ona faʻaaogaina
E tele auala e faʻataʻitaʻi ai le tufatufaina atu o le vevela o le vasa, e filifilia e tusa ai ma sini ma le maua o faʻamatalaga:
1. Faʻataʻitaʻiga o le Faʻasalalauina Lautele o le Vasa (OGCM)
O lenei faʻataʻitaʻiga e faʻataʻitaʻi ai le tafega o le sami i le lalolagi atoa, e aofia ai tafega tetele e pei o le Gulf Stream, Kuroshio, ma le tafega o le thermohaline. E faʻaaogaina le OGCM e iloilo ai aga masani o le faʻavevela o le lalolagi, le tufatufaina atu o le vevela i totonu o pesini, ma suiga i le vevela o le sami.
2. Faʻataʻitaʻiga o le fesoʻotaʻiga o le ea ma le vasa (Faʻataʻitaʻiga o le Tau ua Soʻogalua)
O faʻataʻitaʻiga o le tau e tuʻufaʻatasia ai le ea, vasa, aisa, ma le laueleele e mafai ona faʻamatalaina ai ni tali faigata. Mo se faʻataʻitaʻiga, o luga o le sami mafanafana e mafai ona suia ai mamanu o matagi, lea e aʻafia ai tafega ma le fefiloi. E taua foʻi faʻataʻitaʻiga faʻapipiʻi mo le faʻatinoina o suiga i lalo o faʻataʻitaʻiga o le faʻasaʻolotoina o le ea, e pei o SSP i le lipoti a le IPCC.
3. Faʻataʻitaʻiga Faʻaitulagi (Faʻataʻitaʻiga Faʻaitulagi o le Vasa)
Mo itulagi patino—e pei o le Java Sea, le Makassar Strait, poʻo le atumotu o Initonesia—e mafai ai e faʻataʻitaʻiga faʻaitulagi ona maua ni iugafono maualuga, ma mafai ai ona sili atu le faʻaalia o foliga e pei o ni tamaʻi galu, tafega vaapiapi, ma fegalegaleaiga i le talafatai. E taua tele lenei mea mo le faʻafanua o galu vevela o le sami ma o latou aʻafiaga i luga o āʻau 'amu.
4. Faʻataʻitaʻiga faʻamaumauga ma le aʻoaʻoina o masini
O lenei auala e faʻaaogaina ai mamanu faʻasolopito mai satelite, buoy, ma faʻamaumauga toe suʻesuʻeina e vavalo ai le vevela o le fogāʻeleʻele o le sami poʻo mea e le masani ai o le vevela. O ona lelei e aofia ai le lelei o le faʻaogaina o le komepiuta ma le mafai ona puʻeina ni mamanu e le o ni laina, ae e masani ona leai se manino faaletino ma e manaʻomia ai le faʻaeteete pe a faʻaaogaina mo ni faʻaaliga e sili atu nai lo tulaga faʻasolopito.
Fa'amaumauga autū mo le fa'ata'ita'iina o le vevela o le sami
O le sa'o o le fa'ata'ita'iga e fa'alagolago tele i le lelei o fa'amaumauga na tu'uina mai ma fa'amaumauga fa'amaonia. O nisi o punaoa taua o fa'amaumauga e aofia ai:
– Satelite: aemaise lava mo le vevela o le fogātai (SST), le maualuga o le sami, ma le lanu o le sami (fa'ailoa mai ai le gaosiga ma faiga fa'aola).
– Va'a fa'a'ofu Argo: o se feso'ota'iga o va'a fa'a'ofu e fuaina ai le vevela ma le masima e o'o atu i le loloto e tusa ma le 2000 mita, e taua tele mo le fuafuaina o le teuina o le vevela o le sami.
– O pole ma nofoaga e mata'ituina ai: e tu'uina atu fa'amatalaga faifai pea i nofoaga patino e aofia ai le matagi, galu, ma le tafega o le vevela.
– Toe suʻesuʻega o le sami ma le ea: o se oloa tuʻufaʻatasi o faʻataʻitaʻiga ma matauga e maua ai se faʻamaumauga tutusa i le avanoa ma le taimi.
I le tele o suʻesuʻega, o le faʻataʻitaʻiga e faʻatinoina e faʻaaoga ai se auala e faʻapipiʻi ai faʻamaumauga, lea e aofia ai matauga i totonu o le faʻataʻitaʻiga e faʻaleleia atili ai faʻatatauga o tulaga o le sami. O lenei metotia e fesoasoani e faʻaitiitia ai le faʻaituau o faʻataʻitaʻiga ma faʻaleleia atili ai le saʻo o valoʻaga pupuu ma le feololo.
O le matafaioi o tafega o le sami ma le fa'avasegaina o vaega
E matuā aʻafia le tufatufaina o le vevela o le sami e tafega o le sami i luga ma lalo o le fogaeleele. I itulagi teropika, e malosi tele le felauaiga o le vevela ona o le maualuga o le ave o le la ma fegalegaleaiga malolosi i le va o le ea ma le sami. Ae i le taimi nei, i tulaga maualuluga, o suiga i le aisa o le sami ma le fefiloi o le taumalulu e mafai ona faatelevaveina ai le sosolo o le vevela i vaega loloto.
O le Stratification—o vaega o vai e eseese le mafiafia ona o le vevela ma le masima—e fuafua ai le faigofie ona sosolo atu o le vevela mai luga i le loloto. O le fa'avevela o luga e fa'amalosia ai le stratification (e mama le luga), ma fa'avaivaia ai le fefiloi. O le i'uga, e sili atu ona fa'aputu le vevela i vaega pito i luga, lea e mafai ona fa'aosofia ai galu vevela o le sami ma le atuatuvale o le vevela i meaola o le sami. Peita'i, i nisi o itulagi, o matagi malolosi po'o le upwelling e mafai ona fa'alavelaveina ai le stratification ma aumaia ai le vai malulu i luga, ma suia tele ai le mamanu o le tufatufaina atu o le vevela.
Galu vevela o le sami ma lo latou aʻafiaga i siosiomaga faʻanatura
O se tasi o mea e masani ona iloiloina e ala i le faʻataʻitaʻiga o galu vevela o le sami, o ni vaitaimi e sili atu le vevela nai lo le masani o le sami e umi ni nai aso i ni masina. E mafai e galu vevela o le sami ona mafua ai le paʻepaʻe o le 'amu, suiga i le tufatufaina o iʻa, fuga o limu leaga, ma le faʻaitiitia o le okesene ua liu suavai. O le faʻataʻitaʻiga e mafai ai e le au suʻesuʻe ona faʻailoa nofoaga vaivai, faʻatatau le umi ma le malosi o mea tutupu, ma atiaʻe ni faiga lapataʻi vave mo faigafaiva ma le puipuiga.
I Initonesia, ua faʻateleina le vaivai ona o le tele o siosiomaga taua—o 'amu, vaomago, ma magrove—ua latalata i o latou tapulaʻa e teteʻe atu ai i le vevela. O faʻataʻitaʻiga faʻaitulagi maualuluga, e lagolagoina e faʻamaumauga satelite ma mataʻituina i totonu, e taua tele i le faʻamatalaina o fesuiaʻiga faigata i le va o ogasami o atumotu.
Luʻitau i le faʻataʻitaʻiina o le tufatufaina atu o le vevela o le vasa
E ui i le vave o le atinaʻeina, o loʻo feagai pea le faʻataʻitaʻiga o le vevela o le sami ma le tele o luʻitau:
– Tau o le iugafono ma le fa'atusatusaga: o le maualuga o le iugafono, o le tele foi lea o le malosi fa'atusatusaga e mana'omia. Peita'i, o faiga taua e pei o le fa'alavelave laiti e faigata ona fa'atusalia e aunoa ma se iugafono maualuga tele.
– Le mautinoa o fa'asologa o parakalafa: e tele faiga laiti e tatau ona fa'atatauina e ala i fua fa'atatau, lea e mafai ona fa'atupuina ai le fa'aitu'au.
– Tapula'a o fa'amaumauga loloto: E faigofie lava ona maua le SST mai satelite, ae o fa'amatalaga o le vaega loloto e fa'alagolago pea i feso'ota'iga e pei o Argo, lea e le o tufatufaina tutusa i taimi uma.
– Aafiaga i le lotoifale: o vai fou e sau mai vaitafe, suiga i le fa'aaogaina o fanua i le talafatai, ma le fa'aleagaina e mafai ona suia ai le fa'avasegaina o vaega ma uiga fa'avevela o eria i le talafatai, ae e masani ona le o pu'eina i fa'ata'ita'iga fa'alelalolagi.
O le mea lea, o le iloiloga o faʻataʻitaʻiga e ala i le faʻatusatusaga ma matauga ma le faʻaaogaina o faʻapotopotoga (tele faʻataʻitaʻiga ma faʻatulagaga eseese) ua avea ma faiga masani e faʻatatau ai le tele o taunuuga e ono mafai.
Itulau mo le atina'eina i le lumana'i
I le lumanaʻi, o le faʻataʻitaʻiga o le tufatufaina atu o le vevela o le sami o le a faʻateleina le taulaʻi atu i le tuʻufaʻatasia o le tele o punaoa faʻamaumauga, maualuga le iugafono, ma auala faʻafefiloi o le fisiki-AI. O faʻataʻitaʻiga faʻapipiʻi o le a faʻateleina foʻi le taua mo le malamalama i tali mai o le sami i le ea, e aofia ai le aʻafiaga o le faʻavevela o le sami i le malosi o afa ma suiga i mamanu o timuga. Mo se atunuʻu e pei o Initonesia, o suʻesuʻega e foliga mai o le a taulaʻi atu i le faʻamalosia o faʻataʻitaʻiga faʻaitulagi e mafai ona puʻeina le faʻagasologa o le sami, le tafega o le sami i Indonesia, ma fegalegaleaiga faigata i le va o le sami ma le foliga o motu.
I'uga
O le faʻataʻitaʻiina o le tufatufaina o le vevela o le sami i lalo o suiga o le tau i le lalolagi atoa o se faʻavae taua mo le saienisi o le tau i aso nei ma le pulega o punaoa o le gataifale. I le malamalama i le auala e mitiia ai, teuina, ma tufatufa atu ai le vevela e le sami, e mafai ai ona tatou fuafuaina aafiaga i le siʻitia o le sami, siosiomaga o le talafatai, faigafaiva, ma e oʻo lava i le tau mataʻutia. E ui o loʻo faigata—mai faʻamaumauga faʻatapulaʻaina i le lavelave o faiga faʻaletino—o alualu i luma i le mataʻituina, faʻatusatusaga, ma metotia o le faʻaaogaina o faʻamaumauga o loʻo faʻateleina ai le saʻo ma le talafeagai o le faʻataʻitaʻiga. I le iuga, o faʻamatalaga mai faʻataʻitaʻiga e le gata ina aoga mo suʻesuʻega ae faʻapea foi mo faiga faʻavae faʻapitoa ma le faʻaitiitia o le vevela i se vaitaimi o le faʻavevela o le lalolagi.