Fegalegaleaiga i le va o Fualaau ma Mea'ai
E tutupu fegalegaleaiga a fualaau faasaina ma meaʻai pe a aʻafia e nisi o meaʻai, meainu, poʻo meaʻai ni aʻafiaga i le auala e galue ai se fualaau i le tino. E mafai ona eseese aafiaga: e le toe aoga tele le fualaau, e malolosi tele ona aafiaga, pe faʻateleina le lamatiaga o aafiaga i itu. Talu ai ona e galue fualaau faasaina e ala i le mitiia, tufatufaina atu, metabolism, ma le aveeseina, o mea tatou te faʻaaogaina e mafai foi ona "suia" le auala o nei fualaau faasaina. E taua le malamalama i nei fegalegaleaiga, aemaise lava mo tagata e masani ona inuina fualaau faasaina, tagata matutua, fafine maʻitaga, ma gasegase e maua i maʻi tumau.
Aiseā e mafai ai e mea'ai ona a'afia ai vaila'au?
A fa'aaogāina vaila'au, e tatau muamua ona mitiia e le tino e ala i le ala o mea'ai. E mafai e mea'ai ona fa'agesegese pe fa'avavevaveina le fa'amamāina o le manava, suia le maualuga o le 'a'asa, a'afia ai enzymes o mea'ai, ma fegalegaleai sa'o ma mea aoga o lo'o i totonu o le vaila'au. E le gata i lea, o nisi mea'ai e a'afia ai enzymes o le ate (e pei o le CYP450 enzyme system) e nafa ma le fa'agaoioiga o vaila'au, ma mafua ai ona si'itia pe pa'ū le maualuga o le toto. E le gata i lea, e mafai fo'i e vaila'au ona a'afia ai le mitiia o nisi o mea'ai, e mafua ai ona le lava vitamini po'o minerale pe a fa'aaogā mo se taimi umi.
Ituaiga o fegalegaleaiga o fualaau faasaina ma meaʻai
I se tulaga lautele, e mafai ona vaevaeina fegalegaleaiga i le va o fualaau faasaina ma meaʻai i ni nai ituaiga:
1. Fegalegaleaiga e aʻafia ai le mitiia
E mafai e nisi mea'ai ona fusifusia fualaau fa'asaina i totonu o le auala e fa'agasolo ai mea'ai pe suia ai tulaga o le manava ma ga'au ina ia lē mafai ai ona mitiia lelei le fualaau fa'asaina.
2. Fegalegaleaiga e aʻafia ai le metabolism
E mafai e mea'ai ona taofia pe fa'ateleina le gaioiga o enzymes o le ate. O le i'uga, e ono umi se taimi e tumau ai vaila'au i le tino pe vave fo'i ona malepe a'o le'i aoga.
3. Fegalegaleaiga e aʻafia ai aafiaga o fualaau faasaina (pharmacodynamics)
E mafai e mea'ai ona fa'amalosia pe fa'avaivaia sa'o a'afiaga o vaila'au, mo se fa'ata'ita'iga e ala i lona a'afiaga i le toto maualuga, toto toto, po'o le maualuga o le suka.
4. Fegalegaleaiga e aʻafia ai le tulaga o meaʻai
O nisi vailaʻau e faʻaitiitia ai le mitiia o vitamini/minerale, pe mafua ai suiga i le fiaʻai, lea e iu ai ina aʻafia ai le soifua maloloina.
Faʻataʻitaʻiga o fegalegaleaiga o vailaʻau ma meaʻai e masani ona tutupu
1. Le tipolo ma nisi vailaʻau
Ua iloa le fa'alavelave o le tipolo i le metabolism o le tele o vaila'au e ala i le taofia o le enzyme CYP3A4 i totonu o le manava. O le i'uga, e mafai ona si'itia le maualuga o le vaila'au i le toto, ma mafua ai ni a'afiaga mata'utia. O fa'ata'ita'iga e aofia ai nisi o vaila'au e fa'aitiitia ai le cholesterol (nisi statins), nisi o vaila'au e fa'aitiitia ai le toto maualuga, vaila'au mo fa'alavelave o le fatu, ma nisi o vaila'au e tete'e ai i le popole. Talu ai ona e mafai ona umi se taimi e a'afia ai le tipolo, o le 'alofia o lea mea e masani lava o le filifiliga sili ona saogalemu pe a lapata'ia e se foma'i po'o se fa'atau'oloa vaila'au.
2. Susu, calcium, ma nisi vailaʻau faʻamaʻi
E mafai e oloa gaosi susu ma mea faaopoopo o le calcium ona fusifusia vailaau fa'ama'i tetracycline (e pei o le doxycycline) ma fluoroquinolones (e pei o le ciprofloxacin), ma fa'aitiitia ai lo latou mitiia. E mafai ona fa'aitiitia ai le aoga o vailaau fa'ama'i ma faigata ai ona togafitia le fa'ama'i. E masani ona fautuaina e tu'u se va o ni nai itula i le va o le inuina o vaila'au ma le inuina o le susu po'o mea faaopoopo o minerale e pei o le calcium, magnesium, po'o le u'amea.
3. Vitamini K i fuala'au lanumeamata ma le warfarin
O le Warfarin o se vailaʻau e faʻaitiitia ai le toto e matuā aʻafia lava i le taumafaina o le vaitamini K. O fualaʻau lanumeamata e pei o le sipinasi, kale, broccoli, ma le sinapi e tele ai le vaitamini K, lea e mafai ona faʻaitiitia ai aafiaga o le warfarin, ma faʻateleina ai le lamatiaga o le poloka o le toto. E lē faʻapea ai e tatau i tagata maʻi ona taofia le 'aiina o fualaʻau, ae e matuā tāua tele le tumau: e tatau ona tumau le taumafaina o le vaitamini K i aso taʻitasi ina ia mafai ai ona fetuʻunaʻi lelei le fua o vailaʻau.
4. Kafeini ma nisi vailaʻau
E mafai e le kafeini i le kofe, lauti, ma meainu malosi ona fa'amalosia ai aafiaga fa'aosofia, fa'ateleina ai le tata o le fatu, pe fa'aosofia ai le popole pe a fa'aaogaina fa'atasi ma nisi vaila'au. I nisi tagata, e fegalegaleai fo'i le kafeini ma vaila'au mo le tale (e pei o le theophylline) po'o nisi vaila'au mo le malulu o lo'o i ai vaila'au e fa'amama ai le isu. E le gata i lea, e mafai e le kafeini ona fa'alavelaveina le moe, e ui lava o nisi vaila'au e mana'omia ai le lava o le malolo mo le toe fa'aleleia.
5. Ava malosi ma le tele o ituaiga fualaau faasaina
O le 'ava malosi o se tasi o "feso'ota'iga fa'aosofia" e sili ona taatele. E mafai e le 'ava malosi ona fa'amalosia le fa'aitiitia o le tiga o vaila'au e pei o vaila'au antihistamine tuai, vaila'au moe, vaila'au popole, ma nisi vaila'au fa'amama tiga, ma fa'ateleina ai le lamatiaga o fa'alavelave ma fa'afitauli o le mānava. E fa'atupuina fo'i e le 'ava malosi se fa'alavelave i le ate; pe a fa'atasi ma vaila'au e fa'asolo fo'i i le ate, e mafai ona fa'ateleina le lamatiaga o le fa'aleagaina o le ate. I tagata e maua i le ma'isuka, e mafai fo'i e le 'ava malosi ona fa'atupuina le hypoglycemia pe a fa'atasi ma le insulin po'o nisi vaila'au.
6. Mea'ai e tele ai le masima ma vaila'au mo le toto maualuga
O nisi vailaʻau mo le toto maualuga e aoga e ala i le fesoasoani i le tino e faʻamamago le sodium ma le vai, pe e ala i le faʻamalūlūina o alatoto. O le tele o le masima e faʻafaigata ai ona pulea le toto maualuga, ma e foliga mai e le aoga tele vailaʻau. I tagata mamaʻi e maua i le toto maualuga, e masani ona manaʻomia ni suiga i meaʻai mo togafitiga sili ona lelei.
7. Fa'i, moli, ma vaila'au e fa'ateleina ai le potassium
O nisi fuala'au 'aina e tele ai le potassium. I tagata o lo'o fa'aaogaina vaila'au e mafai ona fa'ateleina ai le maualuga o le potassium (mo se fa'ata'ita'iga, o nisi vaila'au e fa'aitiitia ai le toto maualuga e pei o le ACE inhibitors po'o le potassium-sparing diuretics), o le tele naua o le potassium e mafai ona fa'ateleina ai le lamatiaga o le hyperkalemia. O fa'ailoga e mafai ona aofia ai le vaivai, le niniva, ma e o'o lava i le fa'alavelaveina o le fatu. E le fa'apea o le 'alofia atoa lea o fuala'au 'aina, ae e mana'omia le mata'ituina ma fautuaga fa'afoma'i.
Tulafono lautele: inu a'o le'i 'ai, pe a uma 'ai, pe fa'atasi ma 'aiga?
E toatele tagata e fenumiai po o afea e inu ai fualaau. I se tulaga lautele:
– O le "A'o gaogao le manava" e masani ona fa'auigaina i le 1 itula a'o le'i 'ai pe 2 itula talu ona uma se taumafataga. O lenei mea e fa'amautinoa ai le lelei o le mitiia o le vaila'au ma 'alofia ai le fa'alavelaveina o mea'ai.
– E masani ona fautuaina le faaupuga “A maeʻa meaʻai” mo vailaʻau e ono faʻaita ai le manava pe mafua ai le niniva. E fesoasoani meaʻai e puipuia le ufi o le manava.
– O le faaupuga “Faatasi ai ma meaʻai” e mafai ona faauigaina o le a sili atu ona mitiia lelei le vailaau pe a iai ni gaʻo po o ni meaʻai patino, pe ia faaitiitia ai aafiaga i le gastrointestinal.
Peita'i, e eseese nei tulafono e fuafua i le ituaiga o vaila'au. 'Aua le fa'alagolago i le mafaufau lelei; faitau le fa'ailoga ma fa'afeso'ota'i lau foma'i fa'atau vaila'au.
Vaega e manaʻomia ona sili atu le mataala
E sili atu ona lamatia fegalegaleaiga o fualaau faasaina ma meaʻai i:
– Tagata matutua, ona o le faʻaitiitia o le galuega a le ate ma fatugaʻo ma le soona inuina o le tele o vailaʻau (polypharmacy).
– Gasegase e maua i fa'ama'i tumau e pei o le toto maualuga, suka, fa'aletonu o le fatu, fa'ama'i fatuga'o, ma fa'aletonu o le ate.
– Tina maʻitaga ma tina faʻasusu, auā e mafai e suiga faʻaletino ona aʻafia ai le maualuga o vailaʻau ma le saogalemu o le pepe e leʻi fanau mai.
– O tagata e fa'aaogaina ni fa'aopoopoga mai la'au fa'asusu e pei o le ginkgo, ginseng, po'o le St. John's wort (i nisi atunu'u). E ui lava o ni "mea fa'alenatura", ae e mafai lava e la'au fa'asusu ona fegalegaleai malosi ma vaila'au.
Auala e puipuia ai fegalegaleaiga o fualaau faasaina ma meaʻai
O nisi laasaga aogā e mafai ona faia:
1. Faitau le fa'ailoga o vaila'au ma le pepa fa'amatalaga: e masani ona i ai lapata'iga e uiga i mea'ai/meainu e mana'omia ona 'alo 'ese mai ai.
2. Fai se lisi o vailaʻau uma ma faʻaopoopoga o loʻo e inuina, e aofia ai vitamini, vailaʻau faʻa-laʻau, ma faʻaopoopoga meaʻai. Faʻaali atu i lau fomaʻi/fomaʻi faʻatau vailaʻau.
3. Fesili faapitoa: “E mafai ona inu faatasi lenei vailaau ma le susu? Kofe? Ti? Ava malosi? Pe tatau ona inu a’o le’i ‘ai pe a uma ona ‘ai?”
4. Tausisia pea au masaniga taumafa, aemaise lava pe afai e te inuina ni vailaʻau e maaleale i nisi o meaʻai (mo se faʻataʻitaʻiga, warfarin).
5. Ia fa'aavanoa se taimi pe a mana'omia, mo se fa'ata'ita'iga i le va o nisi o vaila'au fa'ama'i ma le susu po'o fa'aopoopoga minerale.
6. Mata'ituina ni fa'ailoga e le masani ai: niniva tele, niniva tele, mageso, tata vave o le fatu, tafe toto, po'o ni suiga tetele i le toto maualuga/suka.
7. Aua le taofia le fa'aaogaina o so'o se vaila'au e aunoa ma se fautuaga fa'afoma'i, tusa lava pe e te masalomia se fegalegaleaiga.
Fa'ato'a
O fegalegaleaiga o fualaau faasaina ma meaʻai o se mataupu moni e mafai ona aʻafia ai le manuia o togafitiga ma le saogalemu o gasegase. O nisi fegalegaleaiga e na o le faʻaitiitia ai o le aoga o fualaau faasaina, ae o isi e mafai ona mafua ai ni aafiaga matuia. O le ki autu o faʻamatalaga saʻo, masaniga faifai pea o le faʻaaogaina, ma le fesootaʻi ma lau fomaʻi ma le fomaʻi faʻatau vailaʻau. O le malamalama i mea e mafai ma mea e le mafai ona faʻaaogaina faʻatasi ma fualaau faasaina, e mafai ona tatou faʻateleina ai aogā o togafitiga aʻo faʻaitiitia ai lamatiaga e le manaʻomia.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faʻatulagaina lenei tusiga ina ia sili atu ona patino, mo se faʻataʻitaʻiga mo vailaʻau e uiga i le toto maualuga, maʻisuka, vailaʻau faʻamaʻi, poʻo se faatulagaga o se blog soifua maloloina faʻatasi ai ma ulutala laiti ma manatu taua e sili atu ona puʻupuʻu.