Fuaina o le Fanua Maneta o le Lalolagi: O se Malaga i le Taimi ma Tekonolosi
O le fanua maneta o le Lalolagi e galue o se talita malosi, e puipuia ai lo tatou paneta mai le ave o le la ma le vateatea. E mafua mai i le gaioiga o le uʻamea ua liusuavai i totonu o le ogatotonu pito i fafo o le Lalolagi, o se faiga e faʻatinoina e tafega o le convection ma le feliuliuaʻi o le paneta. O le malamalama ma le fuaina o lenei fanua maneta e taua tele, e le gata mo suʻesuʻega faasaienisi ae faʻapea foʻi mo femalagaaiga ma fesootaʻiga. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai le alualu i luma faʻasolopito ma tekinolosi i le fuaina o le fanua maneta o le Lalolagi.
Talaaga Faasolopito
O le malaga e malamalama ai i le fanua maneta o le Lalolagi na amata i aso anamua. O faʻamatalaga muamua i le maneta e mafai ona toe foʻi i tua i tagata Eleni i le pe tusa o le 600 T.L.M., o ē na latou mauaina o se minerale masani e taʻua o le magnetite e mafai ona tosina mai ai le uʻamea. Peitaʻi, e leʻi oo i le seneturi lona 11 na faia ai e tagata Saina ni laasaga taua, e faʻaaoga ai meatotino maneta o lodestones e atiina ae ai uluai tapasa mo femalagaaiga.
A o faagasolo taimi, na amata ona talisapaia ma faamaumauina e tagata suʻesuʻe ma saienitisi Europa le fanua maneta i se auala sili atu ona faatulagaina. Na lolomiina e William Gilbert, o se fomaʻi Peretania, ma o se saienitisi le “De Magnete” i le 1600, ma fautuaina ai o le Lalolagi lava ia o se maneta tele. O le galuega a Gilbert na faataatia ai le faavae mo le suʻesuʻega faatulagaina o le geomagnetism.
Meafaigaluega ma Matauga Muamua
O se tasi o meafaigaluega muamua na mafai ona fuaina le fanua maneta o le Lalolagi o le dip circle, lea na faia i le seneturi lona 18. O lenei masini e fuaina ai le tulimanu e fa'a'ū ai se nila maneta agai i le Lalolagi, e ta'ua o le magnetic inclination. O le isi meafaigaluega taua o le magnetic compass, lea e fuaina ai le vaega fa'alava o le fanua maneta.
I le amataga o le seneturi lona 19, sa faia e Alexander von Humboldt ma Carl Friedrich Gauss ni sao taua i le fuaina o le geomagnetic. O Gauss, aemaise lava, na ia atiina ae le uluai magnetometer, o se meafaigaluega mo le fuaina o le malosi o le fanua maneta. O lana galuega na faatuina ai se tulaga faatonuina mo matauga geomagnetic ma le aoina o faamatalaga.
Le Amata Mai o le Magnetometry
O le seneturi lona 20 na vaʻaia ai le alualu i luma vave i tekinolosi ma auala e fuaina ai le fanua maneta o le Lalolagi. Na tulaʻi mai le Magnetometry o se meafaigaluega taua, ma mafai ai ona fuaina ma le saʻo atili le itu ma le malosi o le fanua maneta.
Fluxgate Magnetometer: Na fatuina i le taimi o le Taua Lona Lua a le Lalolagi, o fluxgate magnetometers e fuaina ai le eseesega o fanua maneta i luga o laina fa'alava e tolu. Ua fa'aaogaina lautele i galuega tau va'alele, sami, ma le eleele ona o lo latou malosi ma le sa'o.
Proton Precession Magnetometer: Na atiaeina i le vaitau o le 1950, o lenei ituaiga magnetometer e faalagolago i le mataupu faavae o le nuclear magnetic resonance. I le fuaina o le tele o protons o loʻo alu i luma i totonu o se fanua maneta, e mafai e le meafaigaluega ona fuafua le malosi atoa o le fanua maneta ma le saʻo maualuga.
Optically Pumped Magnetometers: O nei masini, e pei o le cesium vapor magnetometer, e faʻaaogaina uʻamea alkali ma tekinolosi laser e fai ai ni fua saʻo tele o le fanua maneta. E masani ona faʻaaogaina i suʻesuʻega faasaienisi ona o lo latou maaleale ma le saʻo.
Misiona Fa'asatelite ma Mata'ituina Fa'alelalolagi
O le faʻalauiloaina o tekinolosi faʻasatelite ua suia ai le fuaina o le fanua maneta o le Lalolagi. E maua mai i satelite se vaaiga lautele e le mafai ona ausia i na o meafaigaluega e faʻavae i luga o le eleele. O le tele o misiona faʻasatelite ua tele sona sao i lo tatou malamalama i le maneta o le Lalolagi.
Satelite Ørsted: Na fa'alauiloaina i le 1999 e Tenimaka, ma na maua ai e le satelite Ørsted ni fuataga maualuluga o le fanua maneta o le Lalolagi, ma sa tele sona sao i le atina'eina o fa'ata'ita'iga o fanua maneta i le lalolagi atoa.
Satelite CHAMP: Na fa'alauiloaina i le 2000, o le CHAMP (CHAllenging Minisatellite Payload) a Siamani na tu'uina mai ai fa'amatalaga auiliili i luga o le fanua fa'amaneta ma le kalave o le Lalolagi. O ana fa'amatalaga sa fesoasoani tele i le fa'afanua o anomali fa'amaneta lithospheric ma le fa'aleleia atili o le malamalama i le gaioiga autu.
Fa'aputuga o Fetu: Na fa'alauiloa e le Ofisa o le Vateatea a Europa (ESA) i le 2013, o le misiona a le Fa'aputuga e aofia ai satelite e tolu o lo'o ta'amilo fa'atasi i le Lalolagi. O nei satelite e fuaina le malosi ma le itu e aga'i i ai le fanua maneta ma le sa'o e le'i fa'atusalia, ma ofoina atu ai ni malamalamaga i le gaioiga o le totonugalemu, le mantle, ma le crust o le Lalolagi.
Fa'aoga Fa'aonaponei ma le Taua
O le malamalama i le fanua maneta o le Lalolagi e iai ni aafiaga tetele i matā'upu eseese. O nisi o fa'aoga fa'aonaponei ma le taua o le fuaina o le fanua maneta e aofia ai:
Fa'atautaia: E taua tele tapasa ma magnetometers mo fa'atautaia, mo fa'atautaia masani e fa'avae i luga o le tapasa ma faiga fa'aonaponei a le GPS e fa'alagolago i fa'amatalaga geomagnetic mo le fa'atulagaina ma le sa'o.
Su'esu'ega Fa'ale-geofisika: O magnetometers o ni meafaigaluega taua i su'esu'ega fa'ale-geofisika, e fesoasoani e fa'afanua ai minerale, fanua suau'u ma kesi, ma nofoaga o mea anamua. I le fuaina o suiga i le fanua maneta, e mafai ai e le au geophysicist ona fa'atatauina le i ai o mea eseese i lalo o le eleele.
Tau i le Vateatea: E fegalegaleai le fanua maneta o le Lalolagi ma le matagi o le la ma le ave o le vateatea, ma mafua ai ni mea e pei o aurora ma afa geomagnetic. O le malamalama i nei fegalegaleaiga e taua tele mo le vavaloina o le tau i le vateatea ma le puipuia o satelite, upega eletise, ma feso'ota'iga.
Suʻesuʻega o le Tau: O suiga i le fanua maneta o le Lalolagi e fesoʻotaʻi ma suiga i le ogatotonu ma le malosi o le mantle, lea e mafai ona aʻafia ai mamanu o le tau i se taimi umi. I le suʻesuʻeina o le fanua geomagnetic, e mafai ai e saienitisi ona maua ni malamalamaaga i suiga o le tau i le taimi ua tuanaʻi ma le lumanaʻi.
Saienisi o le Lalolagi: O le malamalama i le fanua geomagnetic e fesoasoani i suʻesuʻega faʻatusatusa o paneta. O le suʻesuʻeina o fanua magnetic o isi paneta, e mafai ai e saienitisi ona iloa lo latou fausaga i totonu ma le gaioiga, ma fesoasoani ai i lo tatou malamalama lautele i le fausiaina ma le evolusione o paneta.
Lu'i ma Fa'atonuga i le Lumana'i
E ui i le alualu i luma taua, o le fuaina o le fanua maneta o le Lalolagi o loo faaauau pea ona i ai ni luitau. E matua fesuisuiai lava le fanua, faatasi ai ma suiga pupuu ma suiga i se taimi umi. O nei suiga e mafai ona faigata ai le faauigaina o faamatalaga ma le atinaeina o faataitaiga. E le gata i lea, o le aafiaga o punaoa fa'apitoa o le pisa maneta, e pei o uaea eletise ma masini eletise, e mafai ona faalavelave i fuataga.
O le a taula’i atu i le lumana’i i su’esu’ega geomagnetic i le fa’aleleia atili o le iugafono ma le sa’o o fua. O le alualu i luma i tekinolosi o sensors, fa’ata’ita’iga fa’akomepiuta, ma algorithms o le a’oa’oina o masini e iai le folafolaga mo ni fa’ata’ita’iga auiliili ma vavalo o le fanua maneta. O misiona fa’aauau a satelite, fa’atasi ai ma mata’ituina i luga o le eleele, o le a taua tele i le fausiaina o se malamalamaga atoatoa i mea tutupu geomagnetic.
iʻuga
Ua tele se alualu i luma o le fuaina o le fanua maneta o le Lalolagi mai le amataga o tapasa faigofie o Saina anamua i misiona fa'asatelite fa'apitoa o le seneturi lona 21. O lenei malaga ua atagia ai le sailiga faifai pea a tagata soifua i le poto ma le malamalama i le lalolagi fa'alenatura. A'o fa'aauau pea ona alualu i luma le tekinolosi, o le a fa'apea fo'i ona tatou gafatia e fuaina ma malamalama i le fanua maneta lavelave ma feliuliua'i lea e puipuia ai lo tatou paneta ma fa'aa'afia ai le tele o faiga fa'alenatura ma fa'atekonolosi.