Ituaiga o Teugatupe Minerale
O minerale ua avea ma poutu o le atinaʻeina o pisinisi ma le alualu i luma o tekinolosi i le talafaasolopito o tagata. Mai oa auro taugata o malo anamua e oo atu i le silicon o loʻo iai i mea eletise faʻaonaponei, ua faʻataʻitaʻiina e minerale le ala o galuega a tagata. O le malamalama i ituaiga o minerale e taua tele mo le faʻaleleia lelei ma le gafataulimaina o le eliina. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai ituaiga eseese o minerale, ma suʻesuʻe loloto i lo latou faʻavaeina, uiga, ma le taua.
1. Fa'aputuga Magmatic
E fausia sa'o lava ni fa'aputuga magmatic mai le fa'akristalina o le magma. A'o fa'amālūlū ma fa'ama'a'a le magma, e fa'akristalina minerale ma fa'aputuina i ni vaega po'o ni sone eseese. O nei fa'aputuga e maua ai le tele o minerale taua. O ituaiga autū o fa'aputuga magmatic e aofia ai:
a. Fa'alavelave Fa'asolo
O vaega fa'aputu o papa ma'a tetele e pei o ni laupepa e fausia e ala i le fa'amālūlūina malie ma le fa'amatagofieina o le magma i totonu o le lalolagi. O u'amea chromite, magnetite, ma platinum group (PGM) e tele lava ina maua mai nei mea e teu ai. O le Bushveld Igneous Complex i Aferika i Saute o se fa'ata'ita'iga sili lea.
e. Pegmatites
O Pegmatites o papa igneous e matuā mafiafia lava e fausia i le taimi o la'asaga mulimuli o le fa'akristaliina o le magma. E lauiloa i latou i le teuina o tioata tetele ma seasea o minerale e pei o le spodumene (o se puna o le lithium), beryl (beryllium), ma le tourmaline.
2. Nofoaga Fa'avevela o le Ea
E fausia ni fa'aputuga vai mafanafana mai vai vevela ma tele minerale e feoa'i solo i totonu o le lalolagi. O nei fa'aputuga o nisi ia o puna sili ona taua o u'amea. Ua vaevaeina i latou e fa'atatau i lo latou siosiomaga na fausia ai ma uiga o vai.
a. Fa'aputuga o alatoto
E tutupu ni fa'aputuga o alatoto pe a fa'atumuina māvaevae ma va'aiga i papa ua leva ona iai i vai e tele ai minerale. O nei alatoto e mafai ona tele ai u'amea taua e pei o le auro ma le siliva, fa'apea fo'i ma le kopa, le apamemea, ma le zinc.
e. Fa'aputuga o Porphyry
E fausia ni faaputuga porphyry i ni vaega tetele ma maualalo le tulaga o minerale mai vai hydrothermal e fesoʻotaʻi ma gaioiga a le mauga mu. O ni puna autū ia o le kopa, molybdenum, ma le auro. O nei faaputuga e salalau solo i papa autu, ma avea ai le eliina o le lua tatala ma se auala lelei e aveese ai. O le Bingham Canyon Mine i Utah o se faataitaiga sili lea.
c. Fa'aputuga Epithermal
E fausia ni efuefu epithermal e latalata i le fogāeleele o le Lalolagi, i totonu o ni nai kilomita mai le pa'u o le eleele, mai vai e alia'e mai i fanua geothermal. O ni puna taua ia o auro ma siliva ma e masani ona fesoota'i ma siosiomaga o mauga mu.
3. Fa'aputuga o Mea Fa'aputu
E fausia ni fa'aputuga oneone mai le fa'aputuga ma le fa'aliliina o vaega o minerale i totonu o siosiomaga oneone. O nei fa'aputuga e stratiform, o lona uiga e tutupu i papa oneone fa'aputu.
a. Teugatupe Fa'aputu
E mafua mai i le fa'aputuina fa'aletino o minerale mamafa e ala i le vai tafe. E masani ona maua auro, taimane, ilmenite, ma rutile i nei eria. O eria auro lauiloa i le taimi o le California Gold Rush ma le eria taimane i Namibia o ni fa'ata'ita'iga masani ia.
e. Fa'atulagaga U'amea Fa'apipi'i (BIFs)
O BIF o ni puna taua o le u'amea. E aofia ai ni vaega fefiloi o minerale e tele ai le u'amea ma le silica. O nei papa anamua o le sedimentary, na fausia i le silia ma le 2.5 piliona tausaga talu ai, o lo'o atagia mai ai suiga taua i le ea ma le biosphere o le Lalolagi. O fa'ata'ita'iga iloga e aofia ai le Hamersley Range i Ausetalia.
c. Fa'aputuga Evaporite
E fausia ni fa'aputuga e ala i le fa'a'au'au o vai masima i totonu o pesini ua tapunia. O le Halite (masima papa), gypsum, ma le potash o minerale taua ia e maua mai i evaporites. O fanua masima tetele o Bonneville i Utah e fa'aalia ai ia fa'aputuga.
d. Fa'aputuga o le Phosphorite
O maa o le phosphorus o ni puna taua i le lalolagi atoa, o se meaʻai taua mo le tuputupu aʻe o laʻau. O nei papa oneone e tele ai minerale phosphate, e masani ona fausia i siosiomaga o le sami. O maa tetele i Morocco o nisi ia o maa tetele i le lalolagi.
4. Fa'aputuga o Mea e Fa'aliliuina i le Vaitaimi
E mafua mai i le liua o papa ua iai muamua i lalo o tulaga o le mamafa ma le vevela maualuga. O le faagasologa e mafai ona taitai atu ai i le vaevaeina o minerale taua i ni vaega ua tuufaatasi.
a. Skarns
E fausia Skarns i nofoaga e fetaia'i ai ma papa carbonate e oso ai le igneous, ma mafua ai ona tele le suiga ma le fausiaina o minerale calc-silicate. O ni puna taua ia o le tungsten, kopa, auro, ma le garnet.
e. Fa'aputuga o le Greenschist ma le Amphibolite Facies
O nei mea e fa'aputuina e fausia i lalo o tikeri eseese o le mamafa ma le vevela i le taimi o le fesuia'iga fa'aitulagi. O minerale taua e pei o le talc, graphite, ma le kyanite e masani ona fesoota'i ma nei foliga fesuia'i. O le Variscan Belt i Europa e tele fa'ata'ita'iga.
5. Tupe Teu Fa'aopoopo
O toega o mea e maua mai papa e mafua mai i le palapalā tele o vailaʻau, ma mafua ai ona faʻaputuputu tele minerale e le mafai ona liu suavai.
a. Laterites
E fausia ni fa'aputuga lateritic i itulagi o le teropika ma le subtropical ma e tele timuga. E tele ai le u'amea ma le alumini oxides. O le bauxite, o le minerale autū o le alumini, e maua mai lava i fa'aputuga lateritic. O fa'aputuga bauxite mata'ina e maua i Ausetalia, Kini, ma Pasila.
e. Nickel Laterites
E mafua mai le maa o papa ultramafic i le pala o le nickel laterite, ma mafua ai ona fausia ni eleele e tele ai le nickel. O nei maa e taua tele mo le eliina o le nickel ma e maua i atunuu e pei o Initonesia, Filipaina, ma Niu Kaletonia.
6. Fa'aputuga o le Volcanogenic Massive Sulfide (VMS)
O lo'o tele minerale sulfide o lo'o i totonu o le VMS, e fausia i luga po'o tafatafa o le sami mai gaioiga fa'avevela e feso'ota'i ma faiga o mauga mu. O ni puna taua ia o le kopa, zinc, lead, auro, ma le siliva. O le maina o Kidd Creek i Kanata o se tasi o lo'o tele ai minerale VMS i le lalolagi atoa.
iʻuga
O le malamalama i ituaiga eseese o minerale ma a latou faiga tulaga ese o le fausiaina e taua tele mo le faʻaaogaina lelei ma le gafataulimaina o punaoa. O ituaiga taʻitasi o minerale e ofoina atu ai se faʻamalama i le talafaasolopito o le lalolagi ma maua ai punaoa taua e lagolagoina ai le sosaiete faʻaonaponei. O faiga faʻaauau o le eliina o minerale ma metotia faʻaleleia o suʻesuʻega o le a faʻamautinoa ai o nei minerale taua e faʻaauau pea ona fesoasoani i le alualu i luma o tagata mo tupulaga o lumanaʻi.