Fauga totonu ole Lalolagi

### Fausaga i Totonu o le Lalolagi

O le Lalolagi, lo tatou paneta moni, o se mea ofoofogia i le lavelave o le eleele ma le siosiomaga. O lona fogaeleele o se molimau i faiga fa'agaioiga feliua'i o lo'o galulue i lalo o o tatou vae, ma o nei faiga e pulea e le fausaga i totonu. O le fausaga i totonu o le Lalolagi e le o vaaia sa'o e i tatou, ae e ala i metotia fa'ale-geophysical ma le su'esu'eina o galu masific, ua tu'ufa'atasia e saienitisi se malamalamaga auiliili o vaega eseese o lo'o fausia ai lo tatou paneta. O le fausaga i totonu o le Lalolagi e mafai ona vaevaeina lautele i ni vaega tetele se tolu: o le pa'u, o le mantle, ma le core.

#### O le Pa'u

O le pa'u o le vaega pito i fafo o le Lalolagi, ma o le atigi manifinifi ma mafiafia lea e fausia ai le fogaeleele. E lua ituaiga o pa'u: o le pa'u konetineta ma le pa'u vasa. E mafiafia le pa'u konetineta, e amata mai i le 30 i le 70 kilomita le mafiafia, ma e tele lava ina faia i papa granite. I se faatusatusaga, e manifinifi le pa'u vasa, e tusa ma le 5 i le 10 kilomita le mafiafia, ma e tele lava ina faia i papa basaltic.

E fai si malulu ma maaleale o le pa'u pe a fa'atusatusa i vaega o lo'o i lalo ifo. O le mea fo'i lea e iai mea ola uma i le lalolagi ma e suia ai e le tau ma le soloia o le laufanua. O le tuaoi i le va o le pa'u ma le 'aufanafana o lo'o i lalo ifo e ta'ua o le Mohorovičić discontinuity, po'o le Moho pe a fa'apu'upu'u. O le Moho e fa'ailoaina i le fa'ateleina fa'afuase'i o le saoasaoa o galu tetele, e fa'ailoa mai ai se suiga i le fausaga mai papa e le mafiafia tele o le pa'u i papa e mafiafia tele o le 'aufanafana.

#### O Le 'Ofutalaloa

O loʻo i lalo o le paʻu o le eleele le mantle, e oʻo atu i le loloto e tusa ma le 2,900 kilomita. O le mantle e aofia ai minerale silicate e mauʻoa i le uʻamea ma le magnesium ma ua vaevaeina i ni vaega se lua: o le mantle pito i luga ma le mantle pito i lalo.

tagai foi i le  Metotia o le Su'esu'eina o le Eleele mo Su'esu'ega Fa'ale-Geological

O le Mantle i Luga: O le mantle i luga e fa’aloaloa mai le Moho i le loloto e tusa ma le 660 kilomita. O le vaega pito i luga o le mantle i luga, fa’atasi ai ma le pa’u, e fausia ai le lithosphere, lea e vaevaeina i ni tectonic plates. I lalo o le lithosphere o lo’o i ai le asthenosphere, o se vaega e iloga i papa e fai si malō e amio fa’apalasitiki i taimi fa’ale-geological. O lenei fa’apalasitiki e mafai ai e tectonic plates ona gaoioi, e mafua ai mafui’e, gaioiga o mauga mu, ma le fausiaina o atumauga.

Sone o Fesuiaiga: I le va o le loloto e tusa ma le 410 kilomita ma le 660 kilomita o loʻo i ai le sone o fesuiaʻiga, lea e faʻailogaina ai se faasologa o suiga taua i fausaga o minerale ona o le faʻateleina o le mamafa. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le minerale olivine o loʻo maua i le pito i luga o le mantle e liua i ni foliga mafiafia, e pei o le wadsleyite ma le ringwoodite, aʻo alu ifo i le sone o fesuiaʻiga.

O le Mantle i Lalo: O le mantle i lalo, e amata mai le 660 kilomita i le loloto e tusa ma le 2,900 kilomita, e aofia ai minerale e pei o le bridgmanite ma le ferropericlase. O nei minerale e mafai ona tatalia le mamafa tele o loʻo iai i nei loloto. O le vevela i le mantle i lalo e amata mai le tusa ma le 1,200°C i le pito i luga i le tusa ma le 3,000°C e lata ane i le pito i lalo. E ui i nei vevela maualuluga, ae o loʻo tumau pea le malosi o le mantle i lalo ona o le mamafa tele.

O tafega o le convection i totonu o le mantle e mafua ai le gaoioi o papatusi tectonic i luga o le fogaeleele o le Lalolagi. O nei tafega e tuleia e le vevela mai le ogatotonu o le Lalolagi, ma mafua ai ona alu aʻe mea vevela ma goto ifo mea malulu, ma fausia ai se mamanu faifai pea o le taamilosaga.

#### O le Autū

I le ogatotonu o le Lalolagi o loʻo taoto ai le ogatotonu, lea e vaevaeina i le ogatotonu i fafo ma le ogatotonu i totonu. O le ogatotonu e tele lava ina faia i le uʻamea ma le nickel, ma o lona amioga e aʻafia tele ai le fanua maneta o le Lalolagi.

tagai foi i le  Fa'agasologa o le Diagenesis i le Fa'avaeina o Papa Sedimentary

Ogatotonu i Fafo: O le ogatotonu i fafo e amata mai le loloto e tusa ma le 2,900 kilomita i le 5,150 kilomita. O loʻo i ai i se tulaga vai ona o le vevela tele, lea e amata mai i le tusa ma le 4,000°C i le 5,700°C. O le gaioiga o le vai o le ogatotonu i fafo e faʻatupuina ai le fanua maneta o le Lalolagi e ala i se faiga e taʻua o le geodynamo. O tafega o le convection i totonu o le uʻamea ma le nickel ua liusuavai e faʻatupuina ai tafega eletise, lea e faʻatupuina ai fanua maneta.

O le ogatotonu o le lalolagi: O le ogatotonu o le lalolagi e amata mai le 5,150 kilomita i le ogatotonu o le Lalolagi, i le loloto e tusa ma le 6,371 kilomita. E ui lava i le vevela o le ogatotonu o le lalolagi e oo atu i le maualuga tele, e fuafua e oo atu i le 7,000°C, ae o le ogatotonu o le lalolagi e tumau pea le malosi ona o le mamafa tele e manatu e sili atu i le 3.6 miliona taimi o le mamafa o le ea i le sami. O le ogatotonu o le lalolagi e tele lava ina faia i le u'amea, faatasi ai ma nisi o le nickel ma elemene mama e pei o le sulfur ma le oxygen.

O le amioga a galu mafui'e a'o latou ui atu i le Lalolagi ua maua ai le tele o mea ua iloa e uiga i le totonugalemu. O galu-S, po'o galu fa'ase'e, e le mafai ona malaga i totonu o le totonugalemu vai i fafo ae mafai ona malaga i totonu o le totonugalemu malo i totonu. O lenei eseesega i amioga a galu e taua tele mo le malamalama i le tulaga ma le tuufaatasiga o nei vaega loloto.

#### Faaiuga

O le fausaga i totonu o le Lalolagi o loʻo faʻaalia ai se faiga lavelave ma feliuliuaʻi e pulea ai le tele o amioga a le paneta. Mai le paʻu vaivai lea e olaola ai mea ola ma faʻafoliga ai e gaioiga faʻale-geolosi laufanua, i le mantle tafe e faʻatautaia ai plate tectonics, ma ifo i le ogatotonu, lea e gaosia ai le fanua maneta e puipuia ai le Lalolagi mai le faʻasalalauina o le vateatea—o vaega taʻitasi e taua tele i le tausia o le paneta e pei ona tatou iloa.

tagai foi i le  Mea e Aafia ai le Soloia o le Eleele

O le suʻesuʻeina o le fausaga i totonu o le Lalolagi e lē gata ina faʻamalieina ai le fia iloa o tagata ae maua ai foʻi ni malamalamaaga taua i lamatiaga faalenatura e pei o mafuiʻe ma le mumū o mauga mu, ma faʻalolotoina ai lo tatou malamalama i nei mea tutupu ma faʻaleleia atili ai lo tatou gafatia e vavalo ma faʻaitiitia ai o latou aʻafiaga.

O la tatou suʻesuʻega i totonu o le Lalolagi, e ui ina faigata, ae e tatala ai faamalama i malosiaga ua mamanuina ma faaauau pea ona mamanuina lo tatou paneta i le aluga o taimi o le eleele. A o alualu i luma metotia faasaienisi ma tekinolosi, e mautinoa lava o le a sili atu ona tamaoaiga lo tatou malamalama i le fausaga i totonu o le Lalolagi, ma ofoina atu ai ni malamalamaaga loloto i le natura o lo tatou lalolagi ma lona tulaga i le vateatea.

Tuua se Faamatalaga