Auala e Iloa ai Minerale e Ala i le Su'ega Fa'aletino
O minerale o ni mea mautu e le o ni mea olaola e maua mai i le natura, e iai se tuufaatasiga fa'akemikolo ua fa'amalamalamaina ma se fausaga tioata. O tagata su'esu'e i le eleele, tagata e fiafia i mea e fiafia i ai, ma tamaiti a'oga e masani ona fa'alagolago i su'esu'ega fa'aletino e fa'ailoa ai nei oa fa'alenatura pe a le maua ni meafaigaluega fa'apitoa. O le fa'ailoaina o minerale e ala i su'esu'ega fa'aletino e aofia ai se fa'asologa o su'ega fa'ama'i e fa'aaoga ai uiga e mafai ona va'aia. O lenei tusiga o lo'o su'esu'eina nei metotia, ma su'esu'eina la'asaga fa'avae e mafai e tagata uma ona faia e fa'ailoa ai minerale i se auala sili ona lelei.
1. Lanu
O le lanu e masani lava o le uiga muamua lea e matauina i se faʻataʻitaʻiga o minerale. E ui o se meafaigaluega taua e suʻesuʻe ai, ae e mafai ona faʻasesēina ona o mea leaga e mafai ona suia ai le lanu o se minerale. Mo se faʻataʻitaʻiga, e mafai ona aliali mai le kuata i le tele o lanu ona o minerale laiti. O le mea lea, e ui o le matauina o le lanu e maua ai se amataga, ae e le tatau ona na o le pau lea o le faʻavae o le suʻesuʻega.
Faʻataʻitaʻiga:
– O le Pyrite (e masani ona ta'ua o le auro a le vale) e iai lona lanu samasama apamemea tulaga ese.
– O le Malachite e iai sona lanu meamata susulu.
2. Fa'asologa
O le Streak e faasino i le lanu o se minerale pe a fa'apa'u, lea e masani ona sili atu ona tutusa nai lo le lanu o le minerale lava ia. E faia lea mea e ala i le oloina o le minerale i luga o se fasi porcelain e le'i valiina e ta'ua o le streak plate.
Faʻataʻitaʻiga:
– E tu'ua e le Hematite se laina mūmū i le mūmū-enaena.
– E tu'ua e le Pyrite se laina uliuli-lanumeamata.
3. Pupula
O le luster e faʻamatalaina ai le auala e atagia mai ai le malamalama mai luga o le minerale. E vaevaeina i ni ituaiga autu se lua: uʻamea ma le e le o se uʻamea. I lalo o le luster e le o se uʻamea, e mafai ona faʻailoa atili ituaiga laiti e pei o le vitreous (e pei o le tioata), pearly, greasy, ma le earthy (dull).
Faʻataʻitaʻiga:
– E iai le pupula u'amea i Galena.
– E masani ona i ai i le kuata se pupula vitreous (e pei o se tioata).
4. Faigata
O le fua fa'atatau o le ma'a'a o le Mohs, e amata mai le 1 (talc) i le 10 (taimane), o se auala fa'atusatusa e iloilo ai le ma'a'a o minerale. O se fua lea o le tete'e atu i le valu o minerale eseese e ala i le mafai e se mea e sili atu le ma'a'a ona valu se mea e sili atu le vaivai. O le fa'aaogaina o mea masani, e pei o se fao (ma'a'a 2.5), se peni apamemea (ma'a'a 3.5), se fao u'amea (ma'a'a 5.5), ma le tioata (ma'a'a 5.5-6), e mafai ona fesoasoani e fa'amautinoa ai le tulaga o se minerale i luga o le fua.
Faʻataʻitaʻiga:
– E mafai ona valuina le talc i se fao.
– O le kuata, e 7 le malō, e mafai ona valuina le tioata.
5. Vaevae ma le Gau
O le tipiina o le uiga masani lea o se minerale e malepe i luga o ni vaega mafolafola ma tutusa ona o ni vaivaiga i lona fausaga o le kirisitala. E mafai e minerale ona i ai se tipiina atoatoa, lelei, pe le lelei, e fuafua i le mama o lo latou tipiina. O le tipiina, i le isi itu, e faʻamatalaina ai le auala e malepe ai se minerale pe a leai se tipiina, e mafua ai ona sili atu ona le tutusa pe piʻo foʻi foliga.
Faʻataʻitaʻiga:
– E vaeluaina le mika i ni fasi manifinifi ona o lona vaeluaga lelei atoatoa.
– E masani ona gau le kuata ma e foliga mai o se mamanu conchoidal (e pei o se atigi).
6. Mamafa Fa'apitoa
O le mamafa fa'apitoa o se fua lea o le mafiafia o se minerale. O le fua fa'atatau lea o le mamafa o le minerale i le mamafa o se vai tutusa. O le maualuga o le mamafa fa'apitoa e masani ona feso'ota'i ma le maualuga o le aofa'i o metala ma le mafiafia o le afifiina o atomika.
Faʻataʻitaʻiga:
– E maualuga le mamafa fa'apitoa o Galena ona o lona aofa'i o le apamemea.
- O le Halite e maualalo lona mamafa patino ma e lagona le mama pe a faʻatusatusa.
7. Foliga ma le Masani o le Kilisitala
O le foliga o le tioata e faasino i le foliga i fafo o le tioata o se minerale e tupu faalenatura i totonu o se avanoa faapitoa. O le masani e sili atu ona faatatau i foliga masani po o uiga o tioata o minerale.
Faʻataʻitaʻiga:
– E masani ona fausia e le Pyrite ni tioata kupita.
– E mafai ona foliga mai le kuata e pei o ni tioata prismatic.
8. Isi Meatotino Su'esu'e
A. Maneta
O nisi minerale e faʻaalia le magnetism ma e mafai ona faʻataʻitaʻiina e faʻaaoga ai se magnet masani.
Faʻataʻitaʻiga:
– E malosi tele le maneta.
B. Tofo
E ui e le masani ona fautuaina mo mafuaaga saogalemu, o nisi minerale e iai o latou tofo tulaga ese.
Faʻataʻitaʻiga:
– E masima le tofo o le Halite (masima papa).
C. Tali atu i le 'Aseta
E tali atu minerale carbonate ma le hydrochloric acid vaivai e ala i le pupū pe fa'apuna ona o le fa'asa'olotoina o le kasa carbon dioxide.
Faʻataʻitaʻiga:
– E matuā tali atu le Calcite ma le HCl ma le malosi.
D. Fluorescence
O nisi minerale e pupula i lalo o le malamalama ultraviolet. E mafai ona matauina lenei uiga i se moli UV i tulaga pogisa.
Faʻataʻitaʻiga:
– E mafai e le fluorite ona fa'aalia le tele o lanu susulu.
9. Fautuaga Aogā mo le Fa'ailoaina o Minerale
– Faaaoga se Meafaigaluega mo le Fanua: O se pusa meafaigaluega masani mo le fanua o loʻo i ai meafaigaluega e pei o se laulau e faʻaaogaina ai le laina (streak plate), se maneta, se tioata lima, se fagu 'aisa, ma ni piki malō e mafai ona matuā aogā tele.
– Tagai i Taiala: Faaaoga taiala o le fanua ma tusi o minerale o loo tuuina atu ai ata ma faamatalaga auiliili i sailiiliga e faatatau i ai.
– Fa'amaumau Mea na Mata'ituina: Fa'amaumau ma le fa'aeteete mea uma na matauina ma fa'atusatusa i fa'ata'ita'iga ua iloa mo le sa'o.
– Feutagai ma Tagata Tomai Faapitoa: A iai se masalosalo, feutagai ma tagata suʻesuʻe i le eleele pe faasoa atu ni faataitaiga i kalapu eleele i le lotoifale po o faalapotopotoga faaleaoaoga mo se isi manatu.
iʻuga
O le fa'ailoaina o minerale e ala i su'esu'ega fa'aletino e aofia ai le mata'ituina ma le fa'ata'ita'iina o meatotino fa'aletino eseese e pei o le lanu, laina, pupula, ma'a'a, vaeluaina, gau, mamafa fa'apitoa, foliga o le tioata, ma isi meatotino fa'apitoa. E ui o meatotino ta'itasi e maua ai ni fa'ailoga taua, o le fa'alagolago na'o le tasi e mafai ona o'o atu ai i le sese o le fa'ailoaina. O le auala sili ona lelei o se auala atoatoa, ma mafaufau i uiga uma fa'atasi. Pe o oe o se tagata su'esu'e i le eleele po'o se tagata fou fia iloa, o le fa'atinoina o nei metotia e tatala ai se fa'amalama mata'ina i le lalolagi o minerale, ma fa'aalia ai le matagofie ma le lavelave o oa taua o le eleele o le Lalolagi.