Uiga o Papa Tektonika Fa'atasi: O se Aotelega Atoa
O papa tektonika e fausia ai le pa'u e pei o se mosaic o le Lalolagi, e opeopea i luga o le asthenosphere e le atoatoa le vai i lalo. O a latou gaioiga feliua'i e fa'atulaga ai le fogaeleele o le paneta, e o'o atu ai i le tele o mea fa'ale-geolo. I totonu o nei gaioiga, o tuaoi o papa e fefiloi o nisi ia o mea e sili ona a'afia ai. O lenei tusiga e su'esu'eina ai uiga o papa tektonika e fefiloi, ma su'esu'eina ai la latou matafaioi i le geolo o le Lalolagi, o fa'atulagaga e mafua mai ai, ma gaioiga fa'ale-seismic e feso'ota'i ma ai.
Folasaga i Papa Tektonika
A'o le'i su'esu'eina patino tuaoi o le convergent, e taua tele le malamalama po'o le a le uiga o tectonic plates. O le lithosphere o le lalolagi ua vaevaeina i ni nai laulau tetele ma laiti e fe'avea'i ona o le mantle convection, slab pull, ma ridge push mechanisms. O fegalegaleaiga a nei laulau e tutupu i tuaoi o laulau, e aofia ai tuaoi divergent (lea e fe'avea'i ai laulau), tuaoi transform (lea e se'e ai laulau i le tasi ma le isi), ma tuaoi convergent (lea e feto'ai ai laulau).
Fa'amatalaga o Tuaoi Fa'atasi
O tuaoi fetaua'i, e ta'ua fo'i o tuaoi o papa fa'aleagaina, e tupu pe a fe'avea'i papa tektonika e lua le tasi i le isi. E fuafua i le natura o papa feto'ai, e mafai ona vaevaeina tuaoi fetaua'i i ni ituaiga se tolu: vasa-vasa, vasa-konetineta, ma konetineta-konetineta.
Ituaiga o Tuaoi Fa'atasi
1. Fetu'una'iga o le Vasa ma le Vasa
A feiloa'i ni papa e lua o le sami, o le tasi o papa, e masani lava o le papa tuai ma mafiafia, e tuleia i lalo ifo o le isi i se faiga e ta'ua o le subduction. O le papa ua subducted e alu ifo i totonu o le mantle, ma i'u ai i le fausiaina o lua loloto o le sami, sone subduction, ma motu o mauga mu.
uiga:
– 'Alu loloto o le Sami: O nisi o vaega loloto o le Lalolagi, e pei o le Mariana Trench, e mafua mai i tuaoi o le vasa ma le vasa.
– O Motu o le Mauga Mu: O se filifili o mauga mu e oso aʻe i luga aʻe o le laulau e sosolo ifo i lalo, ma fausia ai ni motu e pei o Iapani, Atumotu o Aleutian, ma le Lesser Antilles.
2. Fetu'una'iga o le Vasa ma le Konetineta
I le fegalegalea'iga o le vasa ma le konetineta, o le laulau vasa e mafiafia e goto ifo i lalo o le laulau konetineta e itiiti le mafiafia. O lenei ituaiga tuaoi e iloga i le fausiaina o atumauga ma gaioiga o mauga mu i luga o le konetineta.
uiga:
– Mauga: O le fa'a'ofu'ofu ma le si'itia e mafua mai i le fa'aputuina o mauga i lalo. O fa'ata'ita'iga e aofia ai le Andes i Amerika i Saute ma le Cascades i Amerika i Matu.
– Gaoioiga Mauga Mu: O le papa o le vasa o loʻo sosolo ifo i lalo e liusuavai ma mafua ai ona fausia ni alā mauga mu i luga o le paʻu o le konetineta.
3. Fetu'una'iga o le Konetineta ma le Konetineta
A feto'ai ni papa konetineta se lua, e leai se tasi o papa e faigofie ona goto ifo i lalo ona o lo la'ua natura opeopea. Nai lo lea, o lenei feto'ai na mafua ai se tasi o vaega sili ona mata'ina i luga o le fogaeleele—o atumauga.
uiga:
– Fausiaina o Mauga: O le feto’ai e mafua ai ona gaugau ma malepe le pa’u o le mauga, ma iu ai ina fausia ai ni atumauga tetele e pei o le Himalayas ma le Alps.
– Mafui'e: O le tele o fa'alavelave fa'ale-eleele ma le fete'ena'iga e mafai ona mafua ai ni gaioiga tetele fa'ale-semisi.
Fa'atulagaga ma Fa'agasologa o le Geological
O tuaoi o papatusi fefiloi e iloga i ni fausaga ma ni faiga tulaga ese o le eleele.
Sone Fa'asolo
O sone e sosolo i lalo o le eleele o le mea lea e tuleia ai se tasi o papa i lalo o le isi. O nei sone e iloga i gaioiga tetele o le eleele, e aofia ai mafui'e, mauga mu, ma le fausiaina o lua loloto. O le papa e sosolo i lalo e liusuavai ma fausia ai le magma, lea e mafai ona o'o atu ai i le sasao o mauga mu.
Lugā
O lua o le sami o nisi ia o vaega sili ona iloga i tuaoi e fefiloi. O nei vanu loloto i lalo o le vai e fa'ailoga ai le nofoaga o lo'o fa'amalosia ai se tasi o papa i totonu o le 'aufanafana. E mafai ona loloto lua i ni kilomita, e pei o le Mariana Trench, lea e silia ma le 11 kilomita le loloto.
Mauga o Mauga
E mafai e atumauga e fausia i tuaoi e fetaufetu'una'i ona a'e i le faitau afe mita i luga a'e o le sami. O le Himalayas, mo se fa'ata'ita'iga, e aofia ai nisi o tumutumuga aupito maualuluga o le lalolagi, e pei o le Mauga o Everest, ma na fausia e ala i le feto'ai o le Indian Plate ma le Eurasian Plate.
A'a Mauga Mu
O aufana mauga mu o ni filifili pi'o o mauga mu e fausia i luga a'e o sone e sosolo ifo ai le mauga. O nei aufana e mafai ona avea ma motu, e pei o Atumotu Aleutian, po'o se vaega o se konetineta, e pei o le atu mauga o Andes. O le foliga o le aufana e mafua mai i le ala pi'o o le laulau e alu ifo ai.
Gaoioiga Seismic
O se tasi o uiga sili ona lauiloa ma taatele o tuaoi e fefiloi o le gaioiga o mafui'e. E masani ona tutupu mafui'e o le tele o le mamafa ma le fete'ena'iga i le va o papatusi e fefiloi.
Mafuiʻe Kenese
A o fegalegaleai papatusi i tuaoi e fetaulai, e faaputuputu le mamafa seia oo ina iu ina tatalaina i le tulaga o se mafui'e. O mafui'e sili ona malolosi, e masani ona sili atu i le malosi o le 7 i le fua faatatau o le Richter, e masani ona tutupu i nei tuaoi.
Fa'ata'ita'iga o Mafui'e
O gaioiga fa'ale-seismic i tuaoi e fefiloi e mulimulita'i fo'i i ni mamanu e iloagofie. Mo se fa'ata'ita'iga, o le Benioff Zone o se sone mafolafola (dipping planar) o mafui'e e mafua mai i le fegalegaleai o se oceanic plate subducting ma se continental plate e pulea. O nei sone e mafai ona tatou malamalama ai i tulimanu ma loloto e tupu ai le subduction.
Tsunami
O tuaoi e fetaufaatasi e masani ona mafua mai ai tsunami. O mafui'e i lalo o le sami, aemaise lava i fetaufaatasiga o le vasa ma le sami ma le vasa ma le konetineta, e mafai ona aveesea ai le tele o le vai, ma iu ai ina mafua ai nei galu mata'utia. O le tsunami o le Vasa Initia i le 2004, mo se fa'ata'ita'iga, na mafua mai i se mafui'e megathrust i lalo o le sami i se tuaoi e fetaufaatasi.
Suiga o Papa
O le mamafa tele ma le vevela e mafua mai i tuaoi e fefiloi e mafua ai ona suia papa. O lenei faagasologa e suia ai le papa muamua i ni foliga fou faatasi ai ma fausaga minerale eseese ma meatotino faaletino.
Eclogite ma le Blueschist
E lua papa metamorphic masani e fausia i totonu o sone subduction o le eclogite ma le blueschist. E fausia le Eclogite i le maualuga tele o le mamafa ma le vevela, ae o le blueschist e fausia i lalo o le mamafa maualuga ae i le vevela maualalo.
Migmatites
I vaega loloto o tuaoi felata'i o le konetineta ma le konetineta, e mafai e le mamafa ma le vevela tele ona fa'a'asu'i fa'atasi papa, ma fausia ai migmatites. O nei papa o lo'o fa'ata'ita'iina ai le fefiloi faigata o faiga igneous ma metamorphic.
iʻuga
O papa tektonika e fa'atasi ma papa e fa'atusalia ai se fegalegaleaiga malosi ma malosi o le lithosphere o le Lalolagi. O fa'atulagaga fa'ale-geolo ma mea tutupu e mafua mai i nei tuaoi e fa'amamafaina ai malosiaga tetele o lo'o toe fa'atulagaina ai lo tatou paneta. Mai le Himalayas maualuluga e o'o atu i le loloto o le Mariana Trench, o uiga o tuaoi o papa e fa'atasi ma papa e fa'aalia manino i lo tatou kelope. O le malamalama i nei uiga e le gata ina fa'amalamalamaina ai le talafa'asolopito o le lalolagi ae fa'aauupegaina ai fo'i i tatou e va'ai ma fa'aitiitia ai lamatiaga fa'alenatura e feso'ota'i ma nei mea tetele e le mapu o le pa'u o le paneta.