O ituaiga o mauga mu ma o latou uiga

O ituaiga o Mauga Mu ma o latou Uiga

O mauga mu o se tasi o mea e sili ona mata'ina i le lalolagi. I lalo o latou foliga matagofie, e teuina e mauga mu le malosi tele e mafai ona fa'asa'olotoina i so'o se taimi e ala i le pāpā. E tutupu le pāpā pe a oso a'e le magma mai lalo o le fogaeleele ona o le mamafa o le kesi ma le eseesega o le mafiafia, ona pāpā lea o se lava, lefulefu, papa susulu, po'o se kesi mauga mu. O le mea e malie ai, e matua'i eseese lava le pāpā. O nisi e "filemu" ma tafe o se lava, a'o isi e matua pāpā lava, e feanu'u'u atu ai lefulefu i luga o le ea. O nei eseesega e mafua ai ona fa'avasegaga ituaiga o le pāpā, e tofu ma ona lava uiga, mafua'aga, ma fa'amata'u.

I se tulaga lautele, o le ituaiga o le pa e aʻafia i le mafiafia o le magma, le aofaʻi o kasa, le tuufaatasiga o vailaʻau (e pei o le basaltic, andesitic, rhyolitic), ma le tulaga o le alavai o le magma. O le mafiafia o le magma, o le faigata foi lea ona alu ese le kasa, ma mafai ai ona faaputuputu le mamafa ma mafua ai se pa. I se isi itu, o le magma manifinifi e faigofie ai ona alu ese le kasa, ma avea ai le pa e sili atu ona tafe (tafe) nai lo le pāpā (pā).

1. Pa o le mauga mu i Hawaii

O le fa'aputuga o le mauga e pei o Hawai'i e lauiloa o ni fa'aputuga filemu e tafe ifo. O le magma e masani lava ona basaltic, tafe, ma vevela, e mafai ai ona tafe le lava i se mamao e faigofie. O ona uiga iloga e aofia ai vaipuna o le lava ma tafega o le lava e fausia ai vaitafe o le lava i luga o le mauga.

Uiga autū:
– O le lava e matuā vai tele, e tele lava tafega uumi e mafua mai i le lava.
– Pa la'ititi pe toetoe lava a leai se pa.
– O mea pyroclastic (lefulefu, lapilli) e masani lava ona itiiti.
– Fausia ai se mauga mu talita e mālū ona auvae.

A'afiaga ma lamatiaga:
O le lamatiaga autū o tafega o le lava, lea e mafai ona faʻaleagaina ai nofoaga, fanua, ma atinaʻe tetele. E ui e masani ona umi atu le taimi e faʻasao ai nai lo le pāpā o le afi, ae e tumau pea le mataʻutia o tafega o le lava pe afai e poloka e nofoaga.

2. Pa o le Strombolian

FAITAU  Le aafiaga o le tau i le soloia o le eleele

O le ituaiga Strombolian e iloga i le tutupu fa'afuase'i o pomu mauga mu, lapilli, ma nisi lefulefu. E tutupu nei fa'alavelave pe a oso a'e ni pulu kasa tetele (gas slugs) ma pa i luga o le fogā'ele'ele o le lua. E sili atu ona pāpā nai lo fa'alavelave i Hawaii, ae e masani lava ona feololo le malosi.

Uiga autū:
– Fa'apuna fa'afuase'i, ae lē fa'aauauina.
– E maua ai se pā o pomu mauga mu.
– E masani lava e le maualuga tele le vaega o le efuefu.
– E mafai ona tafe le lava, ae e lē o taimi uma e tafe malosi ai.

A'afiaga ma lamatiaga:
O le tulaga matautia tele o le oso aʻe o papa susulu i tafatafa o le lua, lea e mafai ona mafua ai afi ma maliliu ai tagata e aʻe mauga poʻo tagata e nonofo lata ane i le lua. E mafai ona toʻulu ifo le lefulefu, ae e masani lava e le mamafa e pei o taimi e tutupu ai ni mauga tetele.

3. Pa o le Vulcania

E sili atu ona pāpā le pā o le Vulcanian ma e masani ona tupu faatasi ma le magma mafiafia (andesitic i le dacitic). E mafai ona poloka le alavai o le magma e le lava mafiafia ma ua fa'ama'a'a, ma mafai ai ona fa'aputu le mamafa o le kesi. A malepe le poloka, e fa'aoso e se pa malosi poloka papa, lefulefu mafiafia, ma fausia ai se koluma o le pā e mafai ona alu a'e i ni nai kilomita.

Uiga autū:
– O ni pāpā pupuu ae malolosi, e mafai ona toe faia.
– Pou lefulefu mafiafia ma pogisa.
– Tele mea e pei o le pyroclastic: lefulefu, lapili, poloka.
– O nisi taimi e o faatasi ma galu faate’i.

A'afiaga ma lamatiaga:
E mafai e le tele o le lefulefu ona mafua ai fa'afitauli i le manava, fa'aleagaina ai fa'ato'aga, fa'alavelaveina ai va'alele, ma malepelepe ai taualuga pe a fa'aputu. E mata'utia fo'i le tele o papa e pa'ū i totonu o le radius e tele kilomita.

4. Plinian Eruption (Plinian/Vesuvian)

O le pāpā o Plinian o nisi ia o mea e sili ona malolosi ma pāpā. Ua faaigoaina ia Pliny the Younger, o lē na faamaumauina le pāpā o le Mauga o Vesuvius i le 79 TA. O nei pāpā e masani ona fesootaʻi ma le magma mafiafia, e tele ai le silica (dacitic–rhyolitic) faatasi ai ma le tele o kasa. O le iʻuga, e mafai e poutū o le pāpā ona oso aʻe i le tele o kilomita, e oʻo lava i le stratosphere.

Uiga autū:
– E matuā maualuga tele ma e faifai pea le fa'asologa o le eruption column.
– E salalau solo le lefulefu e le matagi, e mafai ona sopoia itumalo ma atunuu eseese.
– E mafai ona fa'atupuina ni tafega pyroclastic pe a pa'ū le koluma.
– E masani ona mafua ai le lava pe a palu faatasi ma le timu po o le vai o le vaitafe.

FAITAU  Aogā o le malamalama i le tufatufaina atu o punaoa faalenatura

A'afiaga ma lamatiaga:
E matuā tele lava lamatiaga: le lefulefu o le itulagi, faʻalavelave tau vaalele, faʻaleagaina o faʻatoʻaga, ma le lamatiaga o tafega vave ma vevela o le pyroclastic. E masani ona mafua mai i le sasao o le mauga mu o Plinian ni faʻalavelave faʻaletagata ona o lo latou aʻafiaga tele.

5. Pa o le Mauga Pelean (Pelean)

O le ituaiga Pelean e faasino i le pa o le mauga e aofia ai le fausiaina o se lava dome mai le magma mafiafia tele. E mafai ona pa'ū lenei dome i soo se taimi, ma maua ai se tafega pyroclastic po o se ao vevela e vave ona alu ifo i le vanu. O le igoa "Pelean" e sau mai le Mauga o Pelée i Martinique, lea na pa i le 1902.

Uiga autū:
– E fausia se 'ofu mafiafia o le lava i le tumutumu/ā.
– O le pa'ū o le dome na mafua ai se ao vevela tele.
– E mafai ona tutupu ni koluma lefulefu, ae e masani ona lē maualuga e pei o koluma Plinian.
– E mafai ona umi ni gaoioiga (vaiaso i masina).

A'afiaga ma lamatiaga:
O ao vevela o le lamatiaga autū lea: e mafai ona oʻo atu lo latou vevela i le selau tikeri Celsius ma e matuā maualuga lava lo latou saoasaoa, e manaʻomia ai ona vave faʻateʻaina tagata. E le gata i lea, o le solo o mea e mafai ona poloka ai vaitafe ma faʻatupuina ai lahar.

6. Pa o le mauga mu o Surtseyan (Surtseyan)

E tupu se pa o Surtseyan pe a fetaia'i le magma ma le vai o le sami po'o le vai papa'u, ma i'u ai i se pa phreatomagmatic (o se taunuuga o le fegalegaleaiga o le magma ma le vai). O lenei ituaiga e faaigoa i le motu o Surtsey i Iceland, lea na alia'e mai se pa i lalo o le vai i le vaitau o le 1960.

Uiga autū:
– Pa ona o le fesootaʻi o le magma ma le vai.
– E maua ai le ausa o le vai, lefulefu manifinifi, ma le “base surge” (e agi fa’atafafā).
– E mafai ona fausia ni motu fou po'o ni mama tuff fou.
– E foliga mai e lelei lava le lefulefu ona ua matuā malepelepe le magma.

A'afiaga ma lamatiaga:
O lamatiaga autū e aofia ai mea e lafoa’i ese, galu tetele, ma le fa’alavelaveina o va’a ma vaalele i le eria. Afai e tupu lata ane i le talafatai, e mafai ona o’o atu aafiaga i nofoaga i le talafatai.

FAITAU  O le ā le suiga o le tau ma ona aafiaga

7. Pa o le Mauga Fa'a-Preatic

O le phreatic eruption o se phreatic eruption e mafua mai i le ausa o le vai, ae le o le sa'oloto sa'o mai o le magma fou. O le vai i lalo o le eleele po'o le vai i luga o le eleele e fa'avevela e papa vevela e liua i le ausa maualuga le mamafa ma pāpā, ma fa'aoso ai le lefulefu, palapala, ma papa tuai mai le pu.

Uiga autū:
– E lē o taimi uma e o faatasi ai ma le lava fou po o le magma.
– E mafai ona faafuaseʻi ona pa ma faigata ona vavaloina.
– O mea e sau i fafo e masani lava o foliga o ni fasi papa tuai.
– E mafai ona faafuaseʻi ona aliali mai ni faʻaputuga o le ausa ma le lefulefu.

A'afiaga ma lamatiaga:
E matautia le pāpā o le mauga mu auā e masani ona tutupu e aunoa ma ni faailoga manino o le mauga mu ma e mafai ona afaina ai tagata i tafatafa o le lua. O le pa'ū ifo o papa ma le lefulefu i le lotoifale e avea ma se lamatiaga tele, aemaise lava i tagata tafafao maimoa ma tagata faigaluega i le tumutumu.

Malamalama i Ituaiga o le Pa e Fa'aitiitia ai

O le iloaina o ituaiga o le mafui'e e sili atu nai lo na o le malamalama fa'alea'oa'oga. O nei fa'amatalaga e taua tele mo le fa'aitiitia o fa'alavelave fa'afuase'i: fuafuaina o sone lamatia, auala e fa'anofo ese ai, ma le sauniuni a le nu'u. O le mafui'e e pei o lo'o i Hawaii e mana'omia ai le mata'ituina o le tafe o le lava ma le puipuia o atina'e, ae o le mafui'e pāpā e pei o Plinian po'o Pelean e mana'omia ai le vave fa'anofo ese ona o le lamatiaga o le tafe o le pyroclastic ma le tele o le lefulefu. I Initonesia, o lo'o i luga o le Pacific Ring of Fire, o le malamalama i uiga o le mafui'e e taua tele i le fa'aitiitia o le lamatiaga o le maliliu.

I le iuga, o mauga mu taʻitasi e iai lona lava "faiga" e pa ai, lea e mafai ona suia i le aluga o taimi, e fuafua i tulaga o lona magma ma le faiga o mauga mu. O le mea lea, o le mataʻituina e ofisa o suʻesuʻega mauga mu, le tausisia o fautuaga o sone lamatia, ma aʻoaʻoga a le lautele o le tuʻufaʻatasiga sili lea mo tagata e ola saogalemu ai ma mauga mu.

Taofi faamatalaga