Talafaasolopito o le Tuputupu Aʻe o Papa Tektonika
O le evolusione o le plate tectonics o se tasi o tala sili ona mataʻina i le geology, e faʻamatalaina ai le faʻagasologa o le fogaeleele i le piliona o tausaga. O lenei manatu ua suia ai le auala tatou te malamalama ai i le continental drift, volcanism, ma le auala e fausia ai foliga eseese o le geology. O lenei tusiga o le a iloiloina ai le talafaasolopito o plate tectonics, mai aso muamua o le Lalolagi seia oo i le malamalama i aso nei.
O le Amataga o le Lalolagi ma le Fausiaina o Papa Tektonika
Na fausia le Lalolagi i le pe tusa ma le 4,5 piliona tausaga talu ai mai se ao o le kesi ma le efuefu i le vateatea, e ala i se faasologa o fetoʻai ma le faaputuputuina o meafaitino faatasi ai ma le vevela tele. I lona amataga, o le Lalolagi o se polo o le magma ua liusuavai, ae i le aluga o taimi, na amata ona malulu ma fausia ai se paʻu malo. I le vaitaimi o Archean (pe tusa ma le 4 i le 2,5 piliona tausaga talu ai), e leʻi vaevaeina le fogaeleele o le Lalolagi i ni papatusi e pei ona tatou iloa i le asō. O le paʻu na fausia o se paʻu o le sami e toetoe lava tutusa.
O matauga i papa anamua, e taʻua foʻi o cratons, ua fautua mai ai o nisi vaega o le paʻu na amata ona faʻamaʻaʻa ma opeopea i luga aʻe o le mantle ua liusuavai i lalo. O fegalegaleaiga muamua i le va o nei papa laiti na taitai atu ai i le fausiaina o foliga o le eleele e pei o mauga ma vanu o le sami i le amataga, ma faʻailogaina ai le amataga o gaioiga tektonika.
Evolusi Muamua: O le Manatu o le Fe'avea'i o le Konetineta
I le seneturi lona 20, e leʻi atiina ae le aʻoaʻoga o le tektonika o le papa. Peitaʻi, na fautuaina e se tagata suʻesuʻe tau Siamani e igoa ia Alfred Wegener le aʻoaʻoga o le feʻaveaʻi o le konetineta i le 1912. Na iloa e Wegener e fetaui lelei konetineta e pei o se paso, aemaise lava Aferika ma Amerika i Saute. Na ia matauina foʻi le fesootaʻiga o mea tuai ma faʻaputuga papa i konetineta ua vaeluaina nei. E tusa ai ma Wegener, o konetineta uma sa tuʻufaʻatasia muamua i se konetineta tele e taʻua o Pangea, lea na mulimuli ane malepelepe ma feʻaveaʻi i o latou tulaga o iai nei.
E ui ina lagolagoina e faʻamaoniga o le paleontology le manatu o Wegener, ae na te leʻi mafai ona faʻamatalaina le auala o loʻo i tua atu o le continental drift. O lenei mea na mafua ai ona fesiligia lana manatu e le vaega faasaienisi i lena taimi.
Fouvalega mai le Loloto: Malamalama i le Faasalalauina o le Fola o le Sami
O le isi mea tele na maua i le talafaasolopito o le tektonika o le papa na sau mai le suʻesuʻega o le fola o le sami ina ua maeʻa le Taua Lona Lua a le Lalolagi. Na amata ona faʻafanua e vaʻa na faʻapipiʻiina i tekinolosi sonar le fola o le sami, ma na maua ai le mea na tupu o "mid-ocean ridges". Na matauina e le au suʻesuʻe e masani ona tutupu mafuiʻe i nei fola, ma o le fogāeleele o le fola o le sami e laʻitiiti i tafatafa o fola ma matutua aʻo agai ese mai ai.
Na fautuaina e saienitisi e aofia ai Harry Hess ma Robert Dietz e faapea, o le fola o le sami e salalau atu mai nei tumutumuga o le sami i le ogatotonu o le sami, faatasi ai ma le magma e oso aʻe mai le mantle ma fausia ai se paʻu fou o le sami. O lenei faagasologa ua lauiloa o le salalau o le fola o le sami. E siitia ese papatusi lithospheric mai tumutumuga, ma e mafai ona manatu o nei tumutumuga o le puna lea o le gaosiga o papatusi fou. A o siitia ese papatusi o le sami, e toe nutililiiina i totonu o le mantle i sone subduction, e masani lava i lua loloto o le sami. O lenei manatu, e lagolagoina e faamaoniga mai faamaumauga maneta i luga o le fola o le sami o loo faaalia ai mamanu faavaitaimi o suiga o maneta o le Lalolagi, e maua ai se auala mo le continental drift, e ogatasi ma le manatu o Wegener.
Tuufaatasiga ma le Iloaina o le Teori o le Tektonika o le Papa
I le vaitau o le 1960 ma le 1970, na amata ona taliaina lautele le aʻoaʻoga o le plate tectonics. O lenei manatu o loʻo taʻu mai ai o le paʻu o le Lalolagi e aofia ai pe tusa ma le sefululua papatusi tetele ma ni nai papatusi laiti ma maʻaʻa e feoaʻi i luga o le asthenosphere e sili atu ona palasitika. O nei papatusi e fegalegaleai i luga o tuaoi o papatusi, lea e mafai ona avea ma tuaoi eseese (e pei o tumutumu o le sami), tuaoi e fetaulaʻi (e pei o sone subduction), ma tuaoi e fesuiaʻi (e pei o le San Andreas Fault).
E mafai e lenei a'oa'oga ona fa'amatalaina mea eseese o le eleele, e aofia ai mafui'e, gaioiga o mauga mu, ma le fausiaina o mauga. Mo se fa'ata'ita'iga, na fausia le Himalayas e ala i le feto'ai o papa Initia ma papa Eurasia, lea e tuleia pea ma si'itia le pa'u i le va o la'ua.
O le Aafiaga o Plate Tectonics i le Evolution o le Lalolagi
E lē gata ina aʻafia e le tektonika o papa le fausiaina ma le gaoioi o konetineta ae faʻapea foʻi ona aʻafia ai le tau o le lalolagi ma le taamilosaga o le kaponi. O mauga tetele e pei o le Himalayas e aʻafia ai le matagi ma le timuga, ae o mauga mu tetele mai mauga e pei o le Pacific Ring of Fire e mafai ona faʻasaʻolotoina ai le efuefu ma kasa e suia ai le tau. O lenei taamilosaga o le eleele e taua tele i le toe faʻaaogaina o le kaponi i le Lalolagi e ala i fegalegaleaiga i le va o le lithosphere, le ea, ma le hydroaphernalia, lea e iai sona sao i le faʻatonutonuina o le vevela o le lalolagi.
Suʻesuʻega Faʻaonaponei ma le Lumanai o Plate Tectonics
Ua avea le tektonika o papa ma poutū autū o le geology faʻaonaponei. O loʻo faʻaauau pea ona faia suʻesuʻega e faʻaaoga ai tekinolosi faʻaonaponei e pei o le GPS e fuaina ai le gaioiga o papa ma le saʻo maualuga. O suʻesuʻega o totonu o le Lalolagi e faʻaaoga ai le seismic tomography e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i le gaioiga o le mantle ma le tafe o le vevela e faʻagaoioia ai nei papa.
O le lumanaʻi o le teolosi tektonika e aofia ai foʻi se malamalamaga sili atu i isi paneta ma le eseesega o latou tektonika mai le Lalolagi. Mo se faʻataʻitaʻiga, o Mars ma Venus o loʻo faʻaalia ai faʻamaoniga o gaioiga o mauga mu ae leai ni tektonika o le papa e pei o le Lalolagi. O le malamalama i tektonika o papa i luga o se fua faʻatatau o paneta e mafai ona maua ai ni malamalamaga loloto i le amataga ma le evolusione o paneta papa i totonu o lo tatou faiga o le la ma atonu i tua atu.
I le faaiuga, o le evolusione o le plate tectonics o se malaga umi i le talafaasolopito o le Lalolagi lea e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i mea eseese o le eleele ma mea tutupu faalenatura. Mai uluai laasaga o le pa'u o le Lalolagi seia oo atu i a'oa'oga faaonaponei ua tatou iloa i aso nei, o lenei manatu ua suia ai le eleele ma ua maua ai ni malamalamaaga taua i le faagasologa o lo tatou paneta. O lenei malamalama e le gata ina taua mo le faasaienisi ae e iai foi ni aafiaga aoga mo le faaitiitia o faalavelave faalenatura ma le su'esu'eina o punaoa.