O le Taua o le Geoarchaeology i le Malamalama i le Talafaasolopito o Tagata
O le Geoarchaeology o se matāʻupu faʻapitoa e tuʻufaʻatasia ai le geology ma le archaeology e malamalama ai i le sootaga i le va o tagata ua mavae ma o latou siosiomaga faaletino. E ui o loʻo taulaʻi le archaeology i toega faʻaleaganuʻu—e pei o meafaitino, fausaga, ma toega o gaoioiga a tagata—ae o le geoarchaeology e faʻalauteleina lena vaʻaiga e ala i le fesili: i le a le tulaga o le laufanua na fausia ai nei toega, tanumia, suia, ma iu ai ina maua? E ala i lenei auala, e avea ai le geoarchaeology ma mea taua i le faʻamatalaina o le talafaasolopito o tagata i se auala sili atu ona atoatoa, e le gata i le "mea ua maua" ae faʻapea foʻi "pe faʻapefea ona faʻatulaga e faiga masani ma le taimi le faʻamaumauga o le taimi ua tuanaʻi."
Geoarchaeology: O se Alalaupapa i le va o Aganuu ma le Natura
O se tasi o luʻitau autū i le suʻesuʻeina o mea anamua, o faʻamaumauga o mea ua tuanaʻi e le faʻasaoina i se tulaga "mama". O nofoaga suʻesuʻe mea anamua e faʻatulagaina e ni vaega se lua o faiga: faiga faʻaleaganuʻu (gaioiga a tagata e pei o le fausiaina o fale, lafoaʻi otaota, tanuga, ma faʻatoʻaga) ma faiga faʻalenatura (soloia o le eleele, lologa, solo eleele, palapala, mafuiʻe, gaioiga o mauga mu, ma suiga o le maualuga o le sami). E fesoasoani le suʻesuʻega o mea anamua e vavaeʻese—pe a itiiti ifo e fua—le faatosinaga o nei faiga e lua.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o se vaega o le eleele o loʻo i ai ni fasi omea e mafai ona faʻatusalia ai se fola o se fale, se nofoaga e lafoaʻi ai lapisi, poʻo ni mea na ave e se lolo ma lafoaʻi i se isi mea. A aunoa ma se malamalamaga i le stratigraphy, sediments, ma le faʻagasologa o laufanua, e mafai ona sese faʻamatalaga o mea anamua. O le Geoarchaeology e maua ai meafaigaluega mo le faitauina o le "faʻamaumauga masani" o loʻo siomia ai faʻamaoniga faʻaleaganuʻu.
Faitauina o le Stratigraphy: Fa'ailoaina o le Fa'asologa o Taimi
Stratigraphy—o le suʻesuʻega o vaega o le eleele ma mea e faʻaputu ai—o le faʻavae lea o le geoarchaeology. O nofoaga o mea e suʻesuʻe ai mea anamua e masani ona faia i vaega ua faʻaputuina ona o le faʻaputuina soo, e ala i tagata poʻo faiga masani. Faatasi ai ma le suʻesuʻega faʻaeteete o le stratigraphic, e mafai e le au suʻesuʻe ona faʻatuina se faasologa o taimi: o vaega pito i lalo e masani ona matutua, ae o vaega pito i luga e laiti, seʻi vagana ua faʻalavelaveina.
I le faʻatinoina, o le stratigraphy e lē na o le "faʻavasegaina o le eleele," ae o le faʻamatalaina o mea na tutupu: pe a tutupu lologa tetele, pe a iai se vaega o le nofoia tele, pe a tuʻua se nofoaga, pe a soloia e le solo nisi o faʻamaoniga. O le mea lea, o le stratigraphy i le geoarchaeology e fesoasoani e toe fausia le talafaasolopito o se nofoaga i ni vaega, e pei o le faitauina o mataupu i se tusi na tusia e ala i le fegalegaleaiga a tagata ma le natura.
Taphonomy: Aiseā e Suia ai Fa'amaoniga?
I le su'esu'ega o mea anamua, o le taphonomy e faasino i faiga e a'afia ai toega o mea pe a uma ona lafoa'ia—e aofia ai le palapalā, fe'avea'i, vaevaeina, fa'ata'ape'apeina, susunuina, po'o le fa'apipi'iina. E taua tele le sao o le su'esu'ega o mea anamua i le fa'amatalaina pe aisea e foliga ai se nofoaga i le taimi nei, nai lo le foliga sa i ai i le taimi na fa'aaogaina ai e tagata.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o ponaivi o manu i nofoaga matala e ono malepe ona o le tau poʻo manu feʻai, ae o i latou i siosiomaga palapala e ono sili atu ona tumau ona o tulaga e leai ni vai. Atonu e tumau pea mea taua mai maa mo se taimi umi, ae atonu e suia o latou tulaga ona o le gaoioi o le eleele, aʻa o laau, poʻo le gaioiga a meaola. I le malamalama i le taphonomy, e mafai ai e le au suʻesuʻe ona iloa faʻamaoniga o gaioiga a tagata mai "faʻailoga o le faʻalavelave" pe a uma ona faʻaputuina.
Toe Fausiaina o le Siosiomaga Anamua: O se Nofoaga mo Amioga a Tagata
O le talafaasolopito o le tagata soifua e fesoʻotaʻi vavalalata ma suiga o le siosiomaga. O mamanu o femalagaaiga, le tulaʻi mai o faʻatoʻaga, le atinaʻeina o nofoaga, ma e oʻo lava i le pa'ū o nofoaga tutotonu o aganuʻu e masani ona fesoʻotaʻi ma le tau, le maua o le vai, le malosi o vaitafe, poʻo suiga i talafatai. O le Geoarchaeology e maua ai auala mo le toe fausiaina o siosiomaga anamua e ala i le suʻesuʻeina o otaota, geochemistry, microfossils, ma foliga o le eleele.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le suʻesuʻeina o otaota o vaitafe e mafai ona faʻaalia ai pe na avea muamua se eria ma fanua lafulemu ma faʻamalosia ai faʻatoʻaga, pe na faigofie ona lolo, ma faʻamalosia ai nuʻu e fetuʻunaʻi ma atiina ae tekinolosi tau pulega o le vai. O le iloiloina o suiga o le sami e mafai ona fesoasoani e faʻamatalaina pe aisea ua i ai nei nofoaga i le talafatai e mamao ese mai le talafatai, pe aisea ua suia ai auala fefaʻatauaʻiga i le sami. Faatasi ai ma se talaaga manino o le siosiomaga, e mafai ona malamalama i amioga a tagata i aso ua mavae o se tali fetuʻunaʻi, ae le na o se faasologa o mea na tutupu ua le toe fesootai.
Fuafuaina o le Nofoaga: O le Fanua e fai ma Fa'ailoga
E fesoasoani fo'i le geoarchaeology mai lava i le amataga o su'esu'ega: le sailia ma le vavaloina o nofoaga o lo'o iai. O le malamalama i le geomorphology—o mamanu o le laufanua e pei o fa'asitepu o vaitafe, 'au alluvial, oneone, po'o fanua laugatasi anamua i le talafatai—e fesoasoani e vavalo po'o fea na ono nonofo ai tagata, tulimanu, pe faia ai sauniga.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o faʻasitepu tuai o vaitafe e masani ona faʻatusalia ai nofoaga e ono tulaʻi mai ona e saogalemu mai lologa ma e latalata i puna o le vai. I vaega o karst, o ana ma papa e avea ma nofoaga taua poʻo nofoaga e tanu ai. I lenei tulaga, o le laufanua e le naʻo se tua e le gaoioi, ae o se "faʻafanua o avanoa" e faʻatulaga ai filifiliga a tagata. O le Geoarchaeology e faʻafaigofie ai suʻesuʻega o nofoaga, e sefe ai le taimi ma faʻateleina ai le saʻo o suʻesuʻega.
Metotia ma Tekinolosi: Mai Maikokolosi i Ata Fa'asatelite
O le malosi o le geoarchaeology o loʻo taoto i le tele o metotia e faʻaaogaina. O le suʻesuʻega micromorphological o le eleele—o le matauina o vaega manifinifi o le oneone i lalo o se microscope—e mafai ona faʻaalia ai auiliiliga o gaioiga e le vaaia e mata le lavalavā, e pei o ni faʻailoga o le mu, faʻamaʻaʻaina o le fola, poʻo le faʻafefiloi o meafaitino e mafua mai i le totoina o le eleele. O metotia geophysical e pei o le georadar (GPR), magnetometers, ma le resistivity e fesoasoani e iloa ai fausaga i lalo o le eleele e aunoa ma le eliina faʻaleagaina.
I le tulaga o laufanua, o tekinolosi o le iloa mamao e pei o ata o satelite ma le LiDAR e mafai ai ona fa'afanua vaega o lo'o ufitia i la'au, e aofia ai maupu'epu'e, fa'ailoga anamua o alāvai, po'o mamanu o nofoaga. Fa'atasi ai ma Geographic Information Systems (GIS), e mafai ona au'ili'iliina fa'amaumauga o le eleele e iloa ai sootaga fa'ale-nofoaga: le latalata o nofoaga i punaoa o le vai, mamanu o le tufatufaina o mea tuai, ma suiga i le fa'aaogaina o fanua i le aluga o taimi.
Fesoasoani i le Faasaoina: Malamalama i Lamatiaga i Nofoaga
E faigofie ona faaleagaina nofoaga o mea anamua, pe ona o atinae, eliina o minerale, faatoaga tetele, po o faalavelave faalenatura. E taua tele le sao o le Geoarchaeology i le faasaoina e ala i le iloiloina o tulaga lamatia o le eleele: soloia o le talafatai, soloia o vaitafe, goto ifo o le eleele, po o gaioiga o mauga mu. E ala i le faafanua o le siosiomaga o le laueleele ma le vai, e mafai e pule o measina faaleaganuu ona faamuamua le puipuiga, filifili ni auala e faaitiitia ai faafitauli, ma mamanuina le laveaiina o mea anamua pe a le mafai ona alofia le atinae.
O le fa'asaoina e lē gata i le fa'asaoina o meafaitino, ae fa'apea fo'i i le fa'asaoina o lo latou tulaga. A aunoa ma le tulaga o le stratigraphic ma le siosiomaga, e leiloa le tele o lo latou taua o meafaitino e fai ma puna'oa o le malamalama. O le Geoarchaeology, ona o lona taula'i atu i le tulaga faaletino, e fa'amalosia ai le mataupu fa'avae o le tofi fa'aleaganu'u o se vaega o se faiga o laufanua e suia pea.
Fa'amalosia o Tala Fa'asolopito: E Sili Atu Nai Lo Na'o Mea Taua
I le tuufaatasia o faamatalaga o le eleele ma le siosiomaga, ua sili atu ona malosi ma sili atu ona mafai ona faamaonia le tala o le talafaasolopito o tagata. E fesoasoani le Geoarchaeology e tali fesili tetele: na faapefea ona fetuutuunai tagata i suiga o le tau? Aisea na siitia ai nofoaga e nonofo ai tagata? Na faapefea ona aafia e faalavelave faalenatura le faatulagaga lautele? O anafea ma na faapefea ona amata suia e tagata le laufanua e ala i faatoaga, fa'asitepu, fa'asūsūina o vao, po'o le fa'aleagaina o vaomatua?
I le tele o tulaga, e mafai e faʻamaoniga o le eleele ona toe faʻaleleia ai ni manatu ua leva ona taofia. O nofoaga na manatu muamua o se "mea lilo ua tuʻua" atonu na aʻafia i suiga i le tafe o le vaitafe poʻo le sosolo o le vai masima. O vaega o le lefulefu o le mauga mu e mafai ona avea ma faʻailoga o taimi e faʻafesoʻotaʻi ai le faasologa o taimi i le itulagi. O otaota o lologa e mafai ona faʻaalia ai o se nofoaga sa i ai i se eria vaivai, ma faʻaalia ai o le atinaʻeina o nisi tekinolosi poʻo fausaga faʻaagafesootai atonu na mafua mai i le manaʻoga e foia tulaga lamatia.
Fa'ato'a
E tāua le Geoarchaeology auā e maua ai se faʻavae mo le malamalama i le talafaasolopito o tagata ona o le fegalegaleaiga feliuaʻi i le va o aganuʻu ma le natura. E fesoasoani e faʻamatalaina vaega o le lalolagi o ni faʻamaumauga o mea na tutupu, faʻamatalaina suiga i faʻamaoniga o mea anamua, toe fausia siosiomaga anamua, vavaloina nofoaga, ma lagolagoina le faʻasaoina o le tofi faʻaleaganuʻu. Faatasi ai ma le geoarchaeology, e manatua le taimi ua tuanaʻi e le gata i meafaitino ae faʻapea foʻi i laufanua o loʻo faʻamatala ai tala o fetuʻunaʻiga a tagata, mea fou, ma le maufetuunaʻi i luma o se paneta fesuisuiaʻi.
I le iuga, o le malamalama i le talafaasolopito o tagata o lona uiga o le malamalama lea i nofoaga na nonofo ai tagata—o le laueleele na latou savavali ai, o vaitafe na tafe, o mauga mu na pāpā, ma talafatai na gaoioi ma toe solomuli. O loo aoao mai e le Geoarchaeology e faapea, o faailoga o aganuu a tagata e le o tu na o latou; e masani ona pipii i le eleele, ma e iai lava le auala a le lalolagi e tusi ai, tapeina, ma toe tusia ai faamaumauga o talafaasolopito.