A'afiaga o le Vevela ma le Mamafa i le Fausiaina o Minerale
O le fausiaina o minerale o se faagasologa fa'ale-geolo e tupu i se vaitaimi umi tele ma e a'afia i mea eseese fa'aletino ma vaila'au. O se tasi o mea e sili ona taua o le vevela ma le mamafa. O nei mea e fa'atonutonuina ai le mautu o se minerale, fuafua po'o a ituaiga minerale e mafai ona fausia, ma pulea ai le liua o minerale tuai i ni minerale fou e ala i se faagasologa e ta'ua o le metamorphism. O le malamalama i aafiaga o le vevela ma le mamafa e taua e le gata mo tagata su'esu'e i le eleele, ae fa'apea fo'i mo le eliina o minerale, volcanology, ma su'esu'ega o le siosiomaga, aua o le tuufaatasiga o minerale e feso'ota'i vavalalata ma punaoa fa'alenatura ma le gaioiga o le Lalolagi.
Manatu autū o le fausiaina o minerale
E fausia minerale pe a faatulaga e elemene kemikolo i latou lava i se auala faatulagaina e fausia ai se fausaga tioata. E mafai ona tupu lenei faagasologa i ni auala eseese, mo se faataitaiga:
1. Fa'akristaliina o le magma (fa'a'aisa o papa afi),
2. Timuga mai le vai (e pei o masima minerale po'o le calcite mai le vai),
3. Tali atu i mea e fesuia'i ona o suiga i le vevela ma le mamafa,
4. Suiga o le hydrothermal pe a fegalegalea'i vai vevela ma papa.
E ui e eseese auala e faatino ai, ae o le vevela ma le mamafa e masani lava ona iai o ni "pulea" autu: o le vevela e aʻafia ai le malosi ma le saoasaoa o tali atu, ae o le mamafa e aʻafia ai le mafiafia, le mautu o le vaega, ma le auala e faatulaga ai atomu i totonu o tioata.
Vevela: pulea o le malosi ma le fua faatatau o le tali atu
I se tulaga lautele, o le maualuga o le vevela, o le tele foi lea o le malosiaga kinetic o atoms ma ions. O lenei mea e faafaigofie ai tali atu o vailaʻau ma mafai ai ona fausia minerale e manaʻomia ai le malosi tele e faʻamautu ai. O le aafiaga o le vevela e mafai ona vaaia i vaega nei.
1. E fuafua e le vevela le faasologa o le fa'akristaliina o minerale.
I le magma, e lē fa'afuase'i ona fa'ama'a'a minerale. O minerale e maualuga le tulaga o le fa'ama'a'aina e muamua ona fausia pe a malūlū le magma. O lenei manatu ua lauiloa lautele e ala i le Bowen Reaction Series, lea e fa'amatalaina ai o minerale e pei o le olivine ma le pyroxene e fausia i le vevela maualuga, ae o minerale e pei o le potassium feldspar, muscovite, ma le quartz e masani ona fausia i le vevela maualalo.
– I le vevela maualuga, e masani ona faigofie fausaga o minerale ma mauoa i elemene e pei o le Mg ma le Fe (faʻataʻitaʻiga: olivine).
– I le vevela maualalo, e masani ona sili atu ona lavelave ma mauoa i le silica (faʻataʻitaʻiga: quartz).
O lenei faasologa e fesoasoani i tagata suʻesuʻe i le eleele e faʻamatala le talafaasolopito o le malūlūina o le magma, faʻapea foʻi ma le faʻatatauina o tulaga na fausia ai papa igneous.
2. E aʻafia e le vevela le mautu o minerale
E iai i minerale se "tulaga mautu" fa'apitoa o le vevela. Afai e suia le vevela i tua atu o lenei tapula'a mautu, e mafai e minerale ona pala pe tali atu e fausia ai ni minerale fou. Mo se fa'ata'ita'iga, o nisi minerale hydrous (o lo'o iai le vai i totonu o latou fausaga tioata) e le mautu i le vevela maualuga ona e fa'asa'olotoina le vai, ma mafua ai ona suia le tulaga o le minerale.
3. E fa'avavevaveina e le vevela le fesuia'iga o foliga
I le metamorphism, o le faʻateleina o le vevela e faigofie ai mo atoms ona gaoioi ma toe faʻatulaga i latou lava. O lenei mea e mafai ai ona toe faʻafouina, o le fausiaina lea o ni kristal fou ma sili atu ona mautu. Mo se faʻataʻitaʻiga, o papa sedimentary e tele ai le omea e mafai ona liua i le slate, ona sosoo ai lea ma le phyllite, ona sosoo ai lea ma le schist, ma mulimuli ane gneiss pe a faʻateleina le vevela o le metamorphic.
4. E iai le aafiaga o le vevela i faiga fa'avevela
O vai vevela e fealua'i i totonu o mavaevae o papa e mafai ona fa'ata'ape'apeina nisi elemene ma fa'aputuina i latou pe a pa'ū le vevela. O se faiga taua lea mo le fausiaina o minerale o le 'oa e pei o le kuata, kalkopirite, kalapirite, ma isi minerale sulfide e masani ona fesoota'i ma auro ma 'apamemea.
Mamafa: fa'atonutonu o le fausaga ma le vaega o minerale
Afai e galue le vevela o se "aveta'avale tali atu," ona galue lea o le mamafa o se "malosiaga fa'atulagaina." E fa'ateleina le mamafa i totonu o le Lalolagi i le loloto ona o le mamafa o papa o lo'o i luga. E a'afia e le mamafa minerale i ni auala eseese.
1. E fuafua e le mamafa le foliga o le fausaga tioata
I le mamafa maualuga, e masani ona fausia e minerale ni fausaga e sili atu ona mafiafia (maualuga le mafiafia). E fa'apipi'i fa'atasi atomu e fa'afetaui ai tulaga faigata. O le i'uga, o minerale e fausia i loloto tetele e masani ona ese mai minerale o lo'o i luga, e ui lava e tutusa lo latou tuufaatasiga.
O se faʻataʻitaʻiga lauiloa o le suiga i le foliga o le kaponi:
– E mautu le kalafite i le mamafa maualalo,
– E mautu taimane i le maualuga tele o le mamafa, e masani lava i totonu o le mantle o le Lalolagi.
O lenei eseesega e faamatala ai le mafuaaga e fausia ai taimane i lalo ifo o le fogaeleele ona toe siitia aʻe lea e ala i nisi o gaoioiga o mauga mu (e pei o paipa kimberlite).
2. E iai le sao o le mamafa i le fesuiaʻiga o le itulagi
E tupu le regional metamorphism pe a oo i se vaega tele le mamafa tele ona o le feto'ai o papa tectonic. O lenei mamafa e mafai ona mafua ai le foliation (layering) i papa metamorphic e pei o le schist ma le gneiss. O minerale lamellar e pei o le mica e masani ona tutusa le tasi ma le isi ona o le mamafa fa'atonutonu, ma iu ai ina avea ma se foliga e pei o se laupepa.
3. E iai fo'i le aafiaga o le mamafa o le vai
I le fa’aopoopoga i le mamafa o le lithostatic, e iai fo’i le mamafa o le vai (pore pressure) e mafua mai i vai po’o kesi i totonu o pu o papa. E mafai e le mamafa o le vai ona fa’avavevaveina ai tali atu o le metamorphic ma suia ai minerale e ala i le soloia ma le toe fa’asusuina. I nisi tulaga, o le mamafa maualuga o le vai e mafai ona mafua ai ni gau, tatala ai ni auala fou mo vai vevela, ma fa’aosofia ai le fausiaina o minerale o alatoto.
O le fegalegaleaiga o le vevela ma le mamafa: o le ki lea i le "nofoaga mautu" o minerale
E seasea ona galulue fa'atasi le vevela ma le mamafa o le tino. O le mea moni, e fausia minerale i lalo o ni tu'ufa'atasiga fa'apitoa o tulaga, lea e mafai ona fa'aalia i se ata PT (Pressure-Temperature). O lenei ata o lo'o fa'aalia ai po'o fea minerale e mautu i ni vaega fa'apitoa o le mamafa ma le vevela.
O se faʻataʻitaʻiga:
– O le Kyanite, andalusite, ma le sillimanite o ni polymorphs se tolu o le Al₂SiO₅ (tutusa le tuufaatasiga, eseese fausaga) e mautu i tulaga eseese o le PT.
– E masani ona mautu le Andalusite i le mamafa maualalo,
– Kyanite i le mamafa maualuga,
– Silimanite i le vevela maualuga.
O le mea lea, o le iai o se tasi o nei minerale i totonu o papa metamorphic e mafai ona avea o se "thermometer masani ma se barometer" e faʻamatalaina ai tulaga o le fausiaina o papa.
Aafiaga o le vevela ma le mamafa i le fausiaina o minerale o le minerale
I se tulaga tau tamaoaiga, o le vevela ma le mamafa o le ea e fuafua ai le nofoaga ma le ituaiga o minerale taua. E mafai ona fausia minerale e ala i faiga magmatic, metamorphic, po'o le hydrothermal.
– I totonu o faiga magmatic, o minerale e pei o le chromite poʻo le magnetite e mafai ona faʻamaʻalili ma faʻaputu i le vevela maualuga.
– I totonu o faiga fa'avevela o le vai, e masani ona fausia minerale u'amea ona o vai vevela e feavea'i ai ions u'amea e o'o i ai suiga i le vevela/mamafa ona fa'aputuina lea.
– I totonu o faiga metamorphic, e mafai e le mamafa ma le vevela ona fa'agaoioia nisi elemene ma fausia ai ni fa'aputuga auro orogenic, mo se fa'ata'ita'iga i sone o feto'ai o papatusi.
O suiga laiti i le vevela ma le mamafa e mafai ona suia ai le mafai ona soloia o minerale i totonu o vai, ma fuafua ai po o afea o le a fa'aputu ai minerale ma le mea e fausia ai alatoto minerale.
Faʻataʻitaʻiga moni i le siosiomaga faʻale-geo
1. Papa mauga mu ma papa afi: O le vevela malūlū o le magma e maua ai minerale eseese e tusa ai ma le faasologa o le fa'akristaliina. O le vave malūlūina o le lava basaltic e fausia ai ni tioata manifinifi, ae o le magma granitic e malūlū malie e mafai ona maua ai ni tioata tetele e pei o le quartz ma le feldspar.
2. Sone e fa'asusu i lalo: O le mamafa maualuga ma le vevela maualalo e mafai ona fausia ai minerale uiga ese e pei o le glaucophane i papa blueschist.
3. Mauga e mafua mai i feto'ai o papa: O le mamafa tele ma le si'itia o le vevela e maua ai papa metamorphic ua fa'aputuina i laula'au, fa'atasi ai ma nisi minerale fa'ailoga e atagia ai le loloto ma le vevela o le fausiaina.
I'uga
O le vevela ma le mamafa o mea taua ia e lua e pulea ai le fausiaina ma le suiga o minerale i le Lalolagi. O le vevela e fuafua ai le malosi, fua faatatau o tali, ma le faasologa o le tioata, ae o le mamafa e pulea ai le fausaga o le tioata, le mafiafia, ma le mautu o vaega o minerale. O nei mea e lua e galulue faatasi e fatuina ai tulaga PT tulaga ese, e mafai ai ona fausia nisi minerale i totonu o siosiomaga faapitoa o le eleele. I le suesueina o minerale o loo i totonu o papa, e mafai ona tatou "faitau" le faamaumauga o tulaga o le vevela ma le mamafa i le taimi ua tuanai ma malamalama i faiga tetele na mamanuina ai le pa'u ma le mantle o le Lalolagi. O lenei malamalamaaga e taua tele foi mo le su'esu'eina o punaoa o minerale, faaitiitia o lamatiaga o le eleele, ma su'esu'ega o le evolusione o paneta.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faʻaopoopoina ni vaega faʻapitoa (e pei o le Bowen's Reaction Series, contact vs. regional metamorphism, poʻo PT diagrams) pe fetuʻunaʻi le tusiga ina ia sili atu ona talafeagai mo galuega atofaina a le aʻoga/kolisi (faʻatasi ai ma faʻamatalaga).