O faʻamanuiaga o maʻa taua i suʻesuʻega o le eleele

Aogā o Ma'a Taua i Su'esu'ega Fa'ale-Siosiomaga

E masani ona vaʻaia maʻa taua o ni mea e matagofie ma tau tamaoaiga e faʻaaogaina i teuga. Peitaʻi, e le gata i lo latou pupula ma le matagofie, o loʻo iai i maʻa taua faʻamatalaga faasaienisi taua. I suʻesuʻega faʻale-geo, e mafai e maʻa taua ona avea ma "faʻamaumauga" masani e faʻamaumauina ai le faʻagasologa o le fausiaina o le Lalolagi, tulaga faʻaletino ma vailaʻau i le loloto, ma e oʻo lava i le talafaasolopito o le tektonika o se itulagi. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai le tele o faʻaaogaina o maʻa taua i suʻesuʻega faʻale-geo, mai vaega o mineralogy, petrology, ma geochemistry i le suʻesuʻeina o punaoa.

1. Ma'a taua e fai ma fa'ailoga o tulaga o le fausiaina o papa

E fausia maa taua ta'itasi i lalo o tulaga fa'apitoa—o le mamafa, le vevela, le fa'asologa o vaila'au, ma le siosiomaga fa'ale-geologia—e tulaga ese ia te ia. E mafai ona fa'amatalaina nei fa'amatalaga mai lona ituaiga minerale, le fausaga o le tioata, ma mea o lo'o i totonu. Mo se fa'ata'ita'iga, e fausia taimane i lalo o le mamafa ma le vevela maualuga tele i totonu o le 'au o le Lalolagi, e masani lava i loloto e sili atu i le 140 km. O le i ai o taimane i se eria e fa'ailoa mai ai o mea o le 'au na aumaia i luga o le fogaeleele e ala i gaioiga a le mauga mu, e pei o paipa kimberlite po'o le lamproite.

O isi faʻataʻitaʻiga e aofia ai maa rupi ma safaira (corundum). E lua ia mea e fausia i ni siosiomaga faʻapitoa o le metamorphic poʻo le magmatic. I le suʻesuʻeina o mea e aofia ai minerale, le tuufaatasiga o elemene laiti, ma mamanu o le tuputupu aʻe o le tioata, e mafai ai e tagata suʻesuʻe eleele ona faʻamatalaina pe na fausia le corundum o se taunuuga o le metamorphism i papa e tele ai le alumina pe mai ni faiga faʻapitoa o le magmatic. O le mea lea, o maa taua e avea o ni faʻailoga taua mo le toe fausiaina o tulaga faʻale-geological ua mavae.

2. Punaoa o faʻamatalaga minerale ma suauʻu

O maa taua o minerale ia e maualuga le tulaga o le maa tioata. O le mea lea, e matua aoga lava i le suʻesuʻeina o mineralogy, aemaise lava i le malamalama i le fausaga o le maa tioata, meatotino vaaia, ma le sootaga i le va o le tuufaatasiga ma le lanu ma le manino. I suʻesuʻega o le petrological, e fesoasoani foʻi maa taua e malamalama i le fausiaina o papa ma faiga e aʻafia ai lo latou evolusione.

FAITAU  E faapefea ona aʻafia e le tau le fausiaina o le eleele

Mo se faʻataʻitaʻiga, e masani ona maua le karanete o se maa taua ma o se minerale faʻasino i le metamorphic. I le metamorphic petrology, e faʻaaogaina le karanete e faʻatatau ai le "metamorphic grade" ma le auala o le mamafa-vevela (PT path) e oʻo i ai se papa. O le suʻesuʻeina o le sone faʻakemikolo a le karanete—le suiga i le tuufaatasiga mai le totonugalemu i le pito o le tioata—e mafai ona faʻamaumauina ai laʻasaga o le metamorphism i le faasologa.

3. Mea e aofia ai o ni "kapsula taimi" fa'ale-geoloika

O se tasi o fa'aaogāga sili ona tāua o ma'a taua i su'esu'ega o le eleele o le iai lea o mea e aofia ai, minerale laiti, vai, po'o ni pupuni kesi e maua i totonu o le tioata i le taimi o le tuputupu a'e. E masani ona ta'ua mea e aofia ai o "kapsula taimi" auā e mafai ona latou fa'asaoina tulaga muamua o le fausiaina, e tusa lava pe ua suia le papa o lo'o siomia ai.

I taimane, mo se faʻataʻitaʻiga, o minerale e aofia ai mai le mantle (e pei o le olivine, pyroxene, poʻo le garnet) ma mea e aofia ai vai e tele ai le kaponi e mafai ona faʻaalia ai le tuufaatasiga ma le gaioiga o le mantle o le Lalolagi. E ala i le suʻesuʻega o le aofia ai, e mafai e tagata suʻesuʻe eleele ona suʻesuʻeina le taamilosaga kaponi o le Lalolagi, le metasomatism o le mantle (le suiga faʻakemikolo o le mantle e ala i vai), ma tulaga o le faʻaitiitia-oksihenasi e aʻafia ai le fausiaina o minerale.

I le kuata po'o le topasi, e mafai ona su'esu'eina mea e aofia ai le vai e iloa ai le vevela ma le mamafa o le fausiaina, le masima, ma le tuufaatasiga o le vai fa'avevela. O nei fa'amaumauga e taua tele mo le malamalama i faiga fa'avevela, lea e feso'ota'i fo'i ma le fausiaina o u'amea e teu ai.

4. Fuafuaina o tausaga ma le toe fausiaina o talafaasolopito o le eleele

E mafai ona fa'aaogaina nisi o ma'a taua i le fa'atulagaina o tausaga o papa (geochronology), pe tuusa'o pe ala i a latou minerale e feso'ota'i i ai. Mo se fa'ata'ita'iga, o le zircon—o nisi taimi e taua fo'i o se ma'a taua—o se tasi o minerale e sili ona taua i le fa'atulagaina o tausaga o papa aua e fusifusia ai le uranium ma tete'e atu i le apamemea i le taimi o lona fausiaina. I le fa'aaogaina o le metotia o le fa'atulagaina o tausaga o le U-Pb (uranium-lead), e mafai e le zircon ona maua ai aso sa'o o le fa'avaeina o papa.

E le gata i lea, o le monazite ma le titanite, lea e iai taimi e aliali mai ai o ni maa taua poʻo ni minerale e aoina, e faʻaaogaina foʻi i le faʻatauina o maa. O tausaga na maua e fesoasoani i tagata suʻesuʻe eleele e fausia ai le faasologa o mea tutupu i le eleele e pei o le fausiaina o magmatic arcs, regional metamorphism, poʻo fetoʻai o konetineta. I se lautele lautele, o faʻamatalaga o tausaga mai minerale maa taua e fesoasoani i le malamalama i le evolusione o le paʻu o le Lalolagi.

FAITAU  O le ā le papa metamorphic?

5. Fa'ailoga o faiga tektonika ma le malosi o le 'au'au

O nisi o maa taua e fesoʻotaʻi vavalalata ma faiga tektonika. O le iai o le jadeite, mo se faʻataʻitaʻiga, e masani ona fesootaʻi ma sone subduction, aua o lenei minerale e fausia i le maualuga o le mamafa ma le maualalo o le vevela—o se faʻailoga o le metamorphism maualuga-pressure. I le suʻesuʻeina o le nofoaga ma uiga o le jadeite, e mafai e tagata suʻesuʻe geology ona faʻailoa mai ni faʻailoga o le subduction anamua ma toe fausia tuaoi o papa ua mavae.

E tāua fo'i taimane i su'esu'ega loloto o le tektonika. I le fa'aopoopo atu i le fa'ailoaina o le puna o le mantle, o le tuufaatasiga o le carbon ma le nitrogen isotope o taimane e mafai ona tu'uina atu ai ni fa'ailoilo e uiga i mea na fa'asusuina i totonu o le mantle ona toe fa'afo'i lea i luga. E fesoasoani lea e fa'amatala ai le auala e mafai ai e le pa'u o le Lalolagi ma mea fa'aola ona fa'ata'amilomilo i ni ta'amilosaga fa'ale-geologic mo se taimi umi.

6. Fesoasoani i le suʻesuʻeina o punaoa minerale

I suʻesuʻega o le eleele, e mafai e maa taua ona avea o ni "minerale e suʻe ai ala." O lona uiga o le iai o nisi maa taua e mafai ona faʻasino i tagata suʻesuʻe i ni mea e ono teuina ai isi minerale. Mo se faʻataʻitaʻiga, o minerale faʻailoga kimberlite e pei o le chrome garnet (pyrope), chromite, ma le ilmenite e masani ona sailia e suʻe ai paipa kimberlite atonu o loʻo iai taimane.

I totonu o faiga fa'avevela o le vai, o le iai o nisi ituaiga o kuata po'o le tourmaline e ono fa'ailoa mai ai se siosiomaga fa'atupu tutusa ma mea e teu ai u'amea e pei o le auro, 'apamemea, po'o le apamemea. O le mea lea, o le su'esu'eina o ma'a taua e le gata ina fa'alea'oa'oga ae e iai fo'i ni a'afiaga taua tau tamaoaiga e ala i le fa'aleleia atili o le lelei o su'esu'ega.

7. Ia malamalama i suiga o le siosiomaga ma fegalegaleaiga o le vai ma le papa

E tele maa taua e fausia e ala i fegalegaleaiga i le va o vai ma papa, e pei o faiga hydrothermal poʻo metasomatic. I le suʻesuʻeina o le tuufaatasiga o vailaʻau o maa taua, aemaise lava elemene laiti ma isotopes, e mafai ai e tagata suʻesuʻe eleele ona malamalama i le puna o le vai, auala o femalagaaiga, ma tali faʻakemikolo na tutupu.

O le Tourmaline o se faʻataʻitaʻiga taua auā e mafai e lenei minerale ona fusifusia elemene eseese ma faʻamaumau tulaga faʻakemikolo o lona siosiomaga faʻavaeina. E mafai e le Tourmaline ona avea ma faʻailoga o suiga i le faʻatulagaina o vai, ma fesoasoani ai e faʻaalia le talafaasolopito o faiga geothermal poʻo le metamorphism. O lenei suʻesuʻega e fesoʻotaʻi vavalalata ma le malamalama i le i ai o le vai i le paʻu o le Lalolagi, faʻagasologa o le fausiaina o minerale, ma le gafatia mo punaoa geothermal.

FAITAU  Siosiomaga ma le tele o meaola eseese

8. Sao i le suʻesuʻeina o meatotino faaletino o minerale

I le fa’aopoopoga i itu tau vaila’au ma le matua, e lagolagoina fo’i e ma’a taua su’esu’ega i meatotino fa’aletino o minerale, e pei o le ma’a’a, tete’e atu i le tau, fa’avevela, ma meatotino va’ai. O nei su’esu’ega e le gata ina taua mo le gemology ae fa’apea fo’i mo le geology, aua o nei meatotino e feso’ota’i ma le mautu o le minerale i lalo o nisi tulaga. Mo se fa’ata’ita’iga, o le tete’e atu o le taimane i le tele o faiga fa’akemikolo e mafai ai ona tumau le mautu pe a feavea’i mamao ese mai lona puna, ma mafai ai ona fa’ata’ita’iina ana mamanu o le tufatufaina atu e su’e ai auala o le soloia ma le fa’aputuga.

Fa'ato'a

E sili atu maa taua nai lo na o mea teuteu; o se punaoa tele o faʻamatalaga faʻale-geologia. E ala i mineralogy, inclusion, geochronology, ma suʻesuʻega faʻale-geokimia, e fesoasoani ai maa taua i tagata suʻesuʻe e malamalama i tulaga na fausia ai papa, le talafaasolopito o le metamorphism, mantle dynamics, ma faiga tectonic na faʻatulagaina ai le Lalolagi. E oʻo lava i le tulaga o suʻesuʻega o punaoa, o maa taua ma minerale faʻailoga e fesoʻotaʻi i ai e mafai ona tuʻuina atu ni faʻailoga taua i le mauaina o ni mea taua tau tamaoaiga. O le mea lea, o le suʻesuʻeina o maa taua i suʻesuʻega faʻale-geologia o lona uiga o le faitauina o se "faʻamaumauga" masani na fausia i le miliona poʻo piliona tausaga, faʻalauteleina ai lo tatou malamalama i le evolusione o lo tatou paneta.

Taofi faamatalaga