O le manatu o le hydrosphere ma lona aafiaga i luga o le geology

O le Manatu o le Hydrosphere ma Lona Aafiaga i le Geology

O le hydrosphere o vaega uma ia o le vai o loʻo maua i le Lalolagi, e aofia ai le vai i foliga vai, malo, ma kesi. E aofia ai vasa, vaitafe, vaituloto, fanua lafulafuā, vai i lalo o le eleele, aisa, ausa o le vai i le ea, ma le susu o loʻo teuina i le eleele ma papa. E ui lava e "naʻo" le 71% o le fogaeleele o le Lalolagi e ufiufi e le vai, ae o lona matafaioi e sili atu nai lo le na o le ufiufiina o le fogaeleele: o le hydrosphere o le avetaavale autu lea o faiga eseese o le eleele e faʻatulagaina ai le laufanua, suia ai meatotino o papa, ma faʻaosofia ai le gaioiga o le paʻu o le Lalolagi. O le malamalama i le manatu o le hydrosphere o lona uiga o le malamalama i le auala e gaoioi ai le vai, teuina, fegalegaleai ma papa, ma iu ai ina faʻatulagaina le fogaeleele o le Lalolagi i le aluga o taimi.

Manatu autū o le hydrosphere: vaega ma le taamilosaga

I le fa'avae o le manatu, e malamalama le vai i le lalolagi i vaega autū e lua: o le vaituloto (teuina) ma le tafega (fe'avea'iga). O le vaituloto aupito tele o le vasa, lea e taofia ai le tele o le vai o le Lalolagi. I luga o le laueleele, e teuina le vai i aisa ma aisa, vaituloto ma vaitafe, ma le vai i lalo o le eleele e fa'atumuina ai pu o le eleele ma mavaevae o papa. I le ea, e la'ititi le aofa'i o le vai, ae e matua taua tele aua e iai sona sao i le fausiaina o timuga ma le fa'atonutonuina o le tau.

E tupu le fegasoloa'iga o le vai i le ta'amilosaga o le vai: fa'a'ausa mai le sami ma le laueleele, fa'aputuga e fa'atupuina ai ao, timuga (timu/kiona), ona soso'o ai lea ma le tafe o le vai i luga (tafega) ma le fa'asusu i le vai i lalo o le eleele. I le iuga, e toe fo'i le vai i le sami e ala i vaitafe, vaitafe i lalo o le eleele, po'o le aisa ua liusuavai. O lenei ta'amilosaga e le gata ina fa'agaoioia ai le vai ae fa'agaoioia ai fo'i le malosi (vevela natia) ma meafaitino (mea e liu suavai ma mea ua liu suavai). O iinei e matua malosi ai le sootaga i le va o le hydrosphere ma le geology.

Hydrosphere o se sui o le palapalā o papa

O se tasi o faatosinaga sili ona taua o le hydrosphere i luga o le geology o le weathering—o le faagasologa o le talepeina o papa i le mea o iai. E tupu le weathering e ala i faiga faaletino, vailaau, ma faiga fa'abiology, ma e a'afia ai le vai i na mea uma.

1. Fa'aleagaina o le tau: E mafai e le vai ona ulu atu i papa malepelepe ma fa'a'aisa. A fa'a'aisa, e fa'alauteleina lona tele ma fa'aalia ai le mamafa e fa'alauteleina ai papa malepelepe. O lenei faiga, e ta'ua o le fa'a'aisa-fa'amamāina po'o le fa'a'aisa fa'a'aisa, e masani ona tupu i vaega maugā po'o itulagi o lo'o i ai ta'amilosaga fa'a'aisa-fa'amamāina. E le gata i lea, e mafai fo'i e le vai tafe ona fa'aosofia ai suiga o le mamafa ma fesoasoani e vavae'ese ai fatu papa.

FAITAU  Auala e iloilo ai le gafatia o punaoa minerale

2. Fa'aleagaina o le ea e ala i vaila'au: E galue le vai o se vaila'au e fa'amamā ai ma e fai ma auala e tali atu ai. O tali e pei o le fa'asusuina, fa'a'aisa, fa'a'okeseneina, ma le fa'akalaponi e liua ai minerale i ni minerale fou ma sili atu ona mautu i lalo o tulaga o le fogaeleele. Mo se fa'ata'ita'iga, o le vai e palu fa'atasi ma le CO₂ e fausia ai le carbonic acid vaivai, lea e mafai ona fa'ata'ape'apeina ai minerale carbonate (e pei o le calcite). O lenei faiga e taua tele i le fausiaina o laufanua karst.

3. Fa'aleagaina o le siosiomaga fa'aola: E lagolagoina e le vai le ola o la'au ma meaola ninii. E mafai e a'a o la'au ona tatala māvaevae i papa, a'o fa'avavevave e meaola ninii ia tali atu fa'akemikolo e ala i le gaosia o 'asita fa'aola. O le mea lea, e iai se sao lē tuusa'o o le vai i totonu o le siosiomaga.

O le tau e mafua ai ona fausia le eleele, otaota, ma suiga fa'akemikolo i le pa'u o le Lalolagi—o le faavae lea mo isi faiga fa'ale-geographical o lo'o mulimuli mai.

Fa'aleagaina, felauaiga, ma le fa'aputuga o le eleele: le fausiaina o luga o le eleele

E ui o le pala e fa'aleagaina ai papa, ae o le ele e fe'avea'i ai. O le vai o le eleele, aemaise lava i foliga o vaitafe, galu o le sami, ma tafega, o se auala aoga tele lea e felaua'i ai le ele ma le palapala.

I siosiomaga o vaitafe (fluvial), e fa'aleagaina e le vai ia alāvai ma auvai, ma fausia ai vanu, vanu, alalaupapa, ma delta. O le saoasaoa o le tafe, le tafega, le fa'asolosolo o le a'ega, ma le tele o le palapala e fuafua ai le mafai e se vaitafe ona feavea'i meafaitino. I matavai ma'ai, e sili ona taatele le fa'aleagaina fa'atulagaina, ma fausia ai vanu e foliga V. I fanua maulalo, e fa'aitiitia le malosi o le tafe ma e masani ona fealualua'i vaitafe, ma fa'aputu ai palapala manifinifi i luga o fanua lologa.

I le talafatai, o galu ma tafega i le matafaga e fa'aleagaina ai papa ma fe'avea'i ai oneone, ma fausia ai matafaga, lua, tombolo, ma oneone i le talafatai. I le taimi nei, i siosiomaga loloto o le sami, e mafai e oneone laiti ona fa'aputu e pei o palapala, pe feavea'i e tafega o le eleele e fausia ai ni ili i lalo o le sami. O nei mea uma e mafai ona fa'apipi'i ma fa'amauina, ma liua ai i papa oneone—o fa'amaumauga o mea tau eleele e fa'amaumauina ai talafa'asolopito o le siosiomaga ua mavae.

Fa'avaeina o le hydrosphere ma le karst landform

O le Karst o se faʻataʻitaʻiga manino lea o le auala e suia ai e le vai le geology e ala i le soloia o papa. I nofoaga e faia i le limestone poʻo le dolomite, o le vai timu e fai si ʻoʻona e soloia malie ae faifai pea minerale carbonate. O lenei faiga e fausia ai ana, dolines, lua e goto ifo ai, vaitafe i lalo o le eleele, ma vaipuna karst.

FAITAU  Uiga o le tau anamua e faʻavae i luga o faʻamaumauga o le eleele

E lē gata o se mea e tupu i le lalolagi (geomorphology) le karst ae e fesoʻotaʻi foʻi ma le hydrogeology ona o ona faiga faigata ma vave o le tafe o le vai. E faigofie ona aʻafia i le filogia ona e mafai e le vai ona tafe i ala tetele e aunoa ma se faamama lelei. Mai se vaaiga faʻale-geological, o le karst e faʻaalia ai le auala e mafai ai e le hydrosphere ona "faʻatagata" papa e ala i ni tali faʻakemikolo tetele.

O le matafaioi o le vai i lalo o le eleele i le geology ma le mautu o le siosiomaga

O le vai i lalo o le eleele o se vaega lilo ae e matuā tāua tele i le vai o le lalolagi. E faʻatumuina ai vaieli, e ui atu i pu ma mavaevae o papa, ma fegalegaleai ma minerale i lona ala. O ona aafiaga i le eleele e aofia ai:

– Suiga o minerale: E mafai e le vai i lalo o le eleele ona fa'ata'ape'apeina nisi o elemene ma toe fa'aputuina, ma maua ai le fa'ama'a'aina masani po'o ni fa'aputuga minerale lona lua.
– Mafolafola: O le tele naua o le eliina mai o le vai i lalo o le eleele e mafai ona mafua ai le mafolafola o le eleele ona o le fa'aputuina o palapala, aemaise lava i omea ma oneone e le'i fa'apipi'i.
– Mauga o le eleele solo: O le vai e sosolo atu i totonu e faʻateleina ai le mamafa o pu i le eleele, faʻaitiitia ai le feteʻenaʻiga i totonu o le eleele, ma mafua ai le lē mautu o le auvae. O le mea lea, o timuga mamafa e masani ona fesootaʻi ma mauga solo.
– Punavai ma travertine: E mafai e le vai i lalo o le eleele e tele ai le carbonate ona fa'aputuina le travertine pe a o'o i luga o le fogaeleele ma leiloa ai le CO₂, ma fausia ai ni fa'asitepu o oneone.

O lea la, e fa'afeso'ota'i e le vai i lalo o le eleele faiga fa'akemikolo o papa i tulaga lamatia o le eleele ma le puleaina o puna'oa.

Hydrosphere, aisa, ma le geology o le aisa

I le tulaga malō, e fausia ai e le vai ni aisa ma ni aisa e mafai ona "fa'amatagofieina" le laufanua. E fealua'i malie aisa i lalo o le malosi o le kalave, e fa'aleagaina ai papa ma'a i le olo ma le sele, ona feavea'i lea o mea e pei o ni morena. O foliga masani o le aisa e aofia ai vanu e foliga U, cirques, fjords, drumlins, ma till deposits.

O le aafiaga o le eleele aisa e sili atu nai lo le soloia o le eleele. O le mamafa tele o le aisa e mafai ona fa'apipi'i ai le pa'u o le Lalolagi ma fa'aosofia ai le fetu'una'iga isostatic a'o liusuavai le aisa—e "oso" malie i luga le pa'u. O nei suiga e a'afia ai talafatai, mamanu o le tafe o vaitafe, ma le mautu o le palapala.

FAITAU  O le fausaga i totonu o le lalolagi

Hydrosphere i le fa'agasologa o le fa'aputuga ma le faiga o le magmatic

E ui lava e masani ona fesootaʻi le hydrosphere ma faiga o luga o le fogaeleele, ae e iai foʻi le sao o le vai i luga o le fua faʻatekonika. I sone subduction, e feaveaʻi e papa o le sami le vai i totonu o otaota ma minerale faʻasusu i le loloto. A faʻateleina le mamafa ma le vevela, e faʻasaʻolotoina le vai, ma faʻaitiitia ai le tulaga e liusuavai ai le mantle, ma faʻaleleia ai le fausiaina o magma. O se tasi lea o auala e faʻamatalaina ai le mafuaʻaga e matua gaoioi ai arcs volcanic (e pei o na i Initonesia): o le vai mai le papa subducting e faʻafaigofie ai le faiga o le liusuavai.

E le gata i lea, e mafai e le vai vevela i totonu o faiga fa'avevela ona fa'ata'ape'apeina u'amea ma fa'aputuina i latou e pei o minerale pe a suia tulaga. O le tele o minerale taua tau tamaoaiga e feso'ota'i ma le tafega o vai fa'avevela, e fa'aalia ai o le "vai" e mafai ona avea ma se vaega autu i le fausiaina o punaoa fa'ale-geologia.

O le aʻafiaga o suiga i le hydrosphere i luga o le geology faʻaonaponei

O le suia o mamanu o timuga, le si'itia o le sami, ma le liusuavai o aisa ona o le suiga o le tau o lo'o suia ai le paleni o faiga fa'ale-geolo. O le si'itia o le sami e fa'avavevave ai le soloia o le talafatai ma le ulufale atu o le vai masima i totonu o vaipuna i le talafatai. O le malosi tele o timuga e fa'ateleina ai le soloia o le eleele, lologa fa'afuase'i, ma sologa o le eleele. I vaega matūtū, o suiga i le maua o le vai e mafai ona fa'avavevave ai le toafa ma suia ai le sapalai o palapala i vaitafe ma delta. O le mea lea, o le malosi o le vai i le taimi nei e fesoasoani i le fuafuaina o le tuputupu a'e o laufanua ma le lamatiaga o fa'alavelave fa'afuase'i.

Fa'ato'a

E lē mafai ona māvaeina le vai o le lalolagi mai le geology. E fa'aleagaina e le vai papa, fa'aleagaina ma fela'ua'i ai palapala, fausia ai deltas ma fanua lolo, fa'ata'ape'apeina le limestone e fausia ai karst, pulea le mautu o le mauga e ala i le vai i lalo o le eleele, vaneina laufanua e ala i aisa, ma e o'o lava i le fa'aa'afiaina o le fausiaina o magma ma minerale e ala i le fa'agasologa o le subduction ma le hydrothermal. O le manatu o le vai o le lalolagi e fa'atatau i le gaioiga o le vai ma lana fegalegaleaiga ma le siosiomaga fa'aletino o le Lalolagi. O le mea lea, o le malamalama i le vai o le lalolagi o lona uiga o le malamalama i se tasi o malosiaga tetele o lo'o fa'aauau pea ona fa'atulagaina le paneta—i taimi uma e ala i timuga ma vaitafe, ma i luga o le fua fa'ale-geological e ala i palapala, tectonics, ma suiga o le tau.

Taofi faamatalaga