O le Sootaga i le va o le Mamafa ma le Vevela i le Fausiaina o Papa
O papa i luga o le fogaeleele o le Lalolagi o se taunuuga o ni faiga fa'ale-geolosi eseese ma faigata. O nei faiga fa'avae o papa e matua'i a'afia lava i ni mea autu se lua: o le mamafa ma le vevela. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou su'esu'eina ai le sootaga i le va o le mamafa ma le vevela i le fa'avaeina o papa ma le auala e fegalegaleai ai nei mea e lua e fausia ai ituaiga eseese o papa tatou te va'aia i luga o le fogaeleele o le Lalolagi i aso nei.
Fa'avaeina o Papa: O se Aotelega
E fausia papa e ala i ni vaega autū se tolu o faiga fa'ale-geolo e ta'ua o papa igneous, papa sedimentary, ma papa metamorphic. O nei ituaiga papa e tolu e fausia e ala i ni auala ma ni tulaga eseese, lea e tele lava ina a'afia e le mamafa ma le vevela.
E fausia papa igneous pe a malūlū ma fa'ama'alili le magma po'o le lava. E fausia papa sedimentary mai le fa'aputuga o mea ua 'ele'elea, fa'aputuina, ona fa'alili lea. E fausia papa metamorphic mai le suiga o papa ua iai muamua ona o suiga tetele i le mamafa ma le vevela.
Mamafa ma le Vevela i le Fausiaina o Papa Igneous
E fausia papa igneous mai le magma po'o le lava e fa'amālūlūina ma fa'ama'alili. E taua tele le mamafa ma le vevela i lenei faiga.
Mamafa i le Fausiaina o Papa Igneous
E a'afia e le mamafa le tulaga e liu suavai ai minerale i totonu o le magma. I lalo o tulaga maualuga o le mamafa i totonu o le mantle o le Lalolagi, e mafai ona tumau pea le magma i le vai e tusa lava pe maualalo le vevela nai lo le luga. A fa'aitiitia le mamafa, e pei o le alu a'e o le magma agai i luga e ala i māvaevae ma māvaevae, e pa'ū ifo le tulaga e liu suavai ai, ma mafai ai e le magma ona amata ona fa'ama'alili ma fausia ai papa igneous.
Vevela i le Fausiaina o Papa Igneous
O le vevela e fuafua ai le saoasaoa o le malulu o le magma. O le magma e malulu malie i totonu o le lalolagi o le a fausia ai ni papa e ulufale mai pe plutonic, e pei o le granite, faatasi ai ma ni tioata tetele ona o le umi o le taimi e malulu ai. I se isi itu, o le magma e malulu vave i luga o le fogaeleele, e pei o le taimi e oso ai se mauga mu, o le a fausia ai ni papa e alu ese pe mauga mu, e pei o le basalt, faatasi ai ma ni tioata laiti ona o le puupuu o le taimi e malulu ai.
Mamafa ma le Vevela i le Fausiaina o Papa Metamorphic
E fausia papa metamorphic e ala i le suiga o papa ua iai muamua i lalo o tulaga o le si'itia o le mamafa ma le vevela. E tupu lenei suiga e aunoa ma le ui atu i se vaega o le liusuavai, o lona uiga e tumau pea le ma'a'a o le papa i le faagasologa atoa o le metamorphism.
Mamafa i le Fausiaina o Papa Metamorphic
O le mamafa o se mea taua tele i le fausiaina o papa metamorphic auā e mafai ona mafua ai le toe fa'atulagaina o minerale i totonu o le papa. O le mamafa fa'atonutonu (po'o le differential stress) e mafai ona mafua ai le fa'aleagaina o le fausaga i papa, e pei o le fausiaina o foliation (layering) po'o le schistosite (o se fausaga e pei o le schist).
E le gata i lea, o le mamafa e faʻateleina ai foʻi le mafiafia o papa e ala i le faʻaitiitia o le tele o pu ma le faʻapipiʻiina o minerale o loʻo iai, lea e masani ona tuʻufaʻatasia ma le toe faʻafouina e fausia ai minerale fou e mautu i lalo o tulaga maualuga o le mamafa.
Vevela i le Fausiaina o Papa Metamorphic
E mafai e le vevela maualuga ona fa'aosofia ai ni tali fa'akemikolo i papa, ma i'u ai i le fausiaina o minerale fou e fesuia'i. Mo se fa'ata'ita'iga, e mafai e le limestone ona fesuia'i i le ma'amora i lalo o tulaga vevela maualuga. A'o fa'ateleina le vevela, e fa'ateleina fo'i le malosiaga fa'atino o atomu i totonu o le minerale, ma mafai ai ona fausia ni fusi fa'akemikolo fou ma suia ai le fausaga o le tioata o le papa muamua.
Sootaga Faigata o le Mamafa ma le Vevela
E masani lava e lē galulue eseese tulaga o le mamafa ma le vevela e aʻafia ai le fausiaina o papa. O le tuʻufaʻatasiga o nei mea e lua e fuafua ai le ituaiga o le metamorphism e tupu, e pei o:
Suiga Fa'aitulagi
E tupu lea mea ona o le gaioiga fa'atasi o le mamafa maualuga ma le vevela, e masani ona fesoota'i ma faiga tektonika e pei o le fausiaina o mauga. O lenei suiga e aofia ai vaega tetele ma maua ai ituaiga eseese o papa suiga, e pei o le schist, gneiss, ma le phyllite.
Feso'ota'iga o le Metamorphism
E mafua ona o le si'itia o le vevela e aunoa ma ni suiga tetele o le mamafa, e masani lava i tafatafa o le magma e ulufale mai. O papa e feso'ota'i ma le metamorphism, e pei o hornfels, e fausia mai le vevela tele o le magma e ulufale mai i totonu o papa o lo'o siomia ai.
Suiga o le Subduction
O tulaga o le maualuga tele o le mamafa ma le maualalo o le vevela e tutupu i sone subduction, lea e tuleia ai le pa'u malulu o le vasa i totonu o le mantle o le Lalolagi. E fausia papa e pei o le blueschist ma le eclogite i nei siosiomaga.
I'uga
O le sootaga i le va o le mamafa ma le vevela i le fausiaina o papa o se fegalegaleaiga faigata ma fenumiai. E le gata ina aʻafia e le mamafa ma le vevela le ituaiga ma le foliga o le papa ua fausia, ae faʻataga ai foʻi ona iai ni suiga i minerale o loʻo maua i totonu o lena papa.
O se malamalamaga maeʻaeʻa i tulaga o le mamafa ma le vevela o loʻo aʻafia i faiga eseese o le eleele e fesoasoani ia i tatou e vavalo ai le nofoaga o punaoa faalenatura, e pei o minerale ma maa taua. E le gata i lea, o lenei malamalama e taua tele mo le suʻesuʻeina o le talafaasolopito o le eleele o le Lalolagi ma faiga o loʻo faʻaauau pea o le tektonika o papa. I le faʻaiʻuga, o le suʻesuʻeina o le mamafa ma le vevela i le fausiaina o papa o se matata e faʻaauau pea ona suia, e ogatusa ma mea fou ua maua ma tekinolosi ua faʻateleina le atamai i le eleele.