E faapefea ona aafia mea tutupu faalenatura i le fausaga o le lalolagi

E Faapefea Ona Aafia e le Fausaga o le Lalolagi Mea Tutupu Faalenatura

E lē na o se polo tele o papa e "lēoa" i le vateatea le Lalolagi. I lalo o lona fogaeleele e foliga mautu o loʻo i ai se faiga feliuliuaʻi ma tele vaega: o nisi e malo, o nisi e palasitika, e pei o se paluga mafiafia, ma se ogatotonu vevela tele. O lenei fausaga i totonu e faʻatonutonuina ai le auala e gaoioi ai le malosi o le vevela, le auala e fesuiaʻi ai papatusi tektonika, ma le auala e tutupu ai mea eseese faanatura—e pei o mafuiʻe, mauga mu, tsunami, ma e oʻo lava i le fausiaina o mauga. O le malamalama i le fausaga o le Lalolagi e fesoasoani ia i tatou e faʻamatalaina pe aisea e masani ai ona tutupu faʻalavelave faanatura i nisi o itulagi ma le auala e mafai ai ona vavalo ma faʻaitiitia o latou aʻafiaga.

1. O vaega autū o le Lalolagi

I se faaupuga faigofie, e mafai ona vaevaeina le fausaga o le Lalolagi i ni vaega tetele se tele: o le pa'u, o le mantle, ma le core. O vaega ta'itasi e eseese o latou uiga faaletino ma fa'akemikolo, ma o nei eseesega e fuafua ai le auala e "galue" ai le Lalolagi.

O le pa'u o le Lalolagi o le vaega pito i fafo ma manifinifi. E eseese lona mafiafia: o le pa'u o le vasa e tusa ma le 5–10 km, ae o le pa'u o le konetineta e mafai ona o'o atu i le 30–70 km. O le pa'u o le vasa e masani ona mafiafia ma la'itiiti, ae o le pa'u o le konetineta e mama ma matua. O lenei pa'u o le "la'asaga" lea mo le olaga o le tagata, ae o le mea moni e na'o se pa'u manifinifi i luga o se masini tele.

O loʻo i lalo o le paʻu o le eleele le mantle, o se vaega e sili atu ona mafiafia (pe tusa ma le 2.900 km). O le mantle e faia i papa mafiafia ma vevela, ae i se fua faʻatatau o le eleele, e mafai ona tafe malie tele. E le "vai" le mantle e pei o le vai, ae e lava lona palasitika i nisi o vaega e mafai ai ona gaoioi meafaitino ma le vevela.

O le vaega pito i totonu o le ogatotonu o le Lalolagi, lea e aofia ai le ogatotonu i fafo (vai) ma le ogatotonu i totonu (malosi). O le ogatotonu e tele lava ina faia i le uʻamea ma le nickel. O le vevela ma le mamafa tele i totonu o le ogatotonu e maua ai le malosiaga faʻavevela e faʻaauau pea ona faʻatinoina le gaioiga a le Lalolagi, e aofia ai le fausiaina o lona fanua maneta.

2. Lithosphere ma le asthenosphere: o le ki i le gaioiga o le papa

Afai o le vaevaeina o le pa'u–mantle–core e tele naua le “fa'akemikolo”, e iai se isi vaevaega e sili atu ona fesoasoani mo le malamalama i mea fa'alenatura, e fa'avae i luga o meatotino fa'amekanika: lithosphere ma le asthenosphere.

FAITAU  Metotia fa'ale-geofisika i su'esu'ega o le suau'u

O le lithosphere e aofia ai le pa'u ma le vaega pito i luga o le mantle. O le mea lea e vaevaeina i ni nai tectonic plates tetele ma laiti. E maaleale le lithosphere; pe a feagai ma le mamafa e sili atu nai lo lona malosi, e malepe—ma o nei malepe e masani ona mafua mai ai mafui'e.

O lo'o i lalo o le lithosphere le asthenosphere, o se vaega e sili atu ona palasitika ma "e mafai ona tafe" (e ui lava o lo'o tumau pea le malosi) o le vaega pito i luga o le mantle. O le asthenosphere e mafai ai e le lithosphere ona gaoioi, fesuia'i, ma feto'ai. A aunoa ma lenei vaega palasitika, o le a faigata tele ona gaoioi ia papatusi, ma o le a fa'aitiitia ai gaioiga tectonic.

3. Agi o le convection o le mantle: le malosiaga autū o le tectonics

O se tasi o faatosinaga sili ona taua i le fausaga o le Lalolagi ma mea tutupu faalenatura o le iai lea o tafega o le convection i totonu o le mantle. O le vevela mai le totonugalemu ma le pala o elemene radioactive i totonu o le Lalolagi e mafua ai ona maua pea e le mantle le malosi. O mea vevela e masani ona alu aʻe, ae o mea malulu e goto ifo. O lenei taamilosaga lemu e mafua ai tafega o le convection e tulei ma toso ai papatusi tectonic mai lalo.

E lua manatu taua i le fegasoloaʻiga o ipu:

– Tu'i o le tumutumuga: tu'i mai le tumutumuga i le ogatotonu o le vasa, lea e fausia ai ni papatusi fou ma fe'avea'i eseese.
– Slab pull: o le toso a se ipu o le vasa i lalo o se isi ipu i totonu o se sone subduction; e masani ona manatu i ai o le malosiaga sili lea ona malosi i ipu o loʻo gaoioi.

Ona o le fausaga o le Lalolagi e mafai ai ona faia le convection o le mantle ma le iai o se lithosphere ua malepe, o le Lalolagi o se paneta e iai ni tectonics o loʻo gaoioi—o se mea e matua fuafua ai le mamanu o faʻalavelave faʻale-geological.

4. Mafuiʻe: ona o le mamafa i luga o le paʻu vaivai

E tutupu mafui'e pe a fa'afuase'i ona fa'asa'olotoina le mamafa ua fa'aputu i totonu o papa. O le ma'a'a o le pa'u ma le lithosphere e mafai ai ona teuina le malosi elastic se'ia o'o i se tulaga fa'atapula'aina; pe a suia se fa'aletonu, e liua lea malosi i galu seismic.

E tele auala e aʻafia ai mafuiʻe i le fausaga o le Lalolagi:

1. O nofoaga o mafui'e e mulimuli i tuaoi o papa, auā o iinei e sili ona tele ai le atuatuvale. Mo se fa'ata'ita'iga, o lo'o i ai Initonesia i le feiloa'iga o ni papa tetele (Eurasia, Indo-Australian, Pasefika, ma Filipaina), ma mafua ai ona maualuga le gaioiga o mafui'e.
2. E a'afia le loloto o se mafui'e i vaega e sosolo ifo ai le sami. E masani ona sosolo mafui'e papa'u i luga o vaega e malepe ai le lalolagi, ae o mafui'e e feololo i le loloto (e o'o atu i le selau kilomita) e feso'ota'i ma vaega e sosolo ifo i totonu o le mantle.
3. O le ituaiga ma le vevela o papa e aʻafia ai pe maʻaleʻale pe palasitika papa. I ni loloto patino, e sili atu ona palasitika papa, ma mafai ai ona tafe nai lo le gau, ma faʻaitiitia ai le ono tulaʻi mai o mafuiʻe.

FAITAU  Fa'aaogāina o papa metamorphic i pisinisi

5. Tsunami: o se isi aafiaga o le malosi o le lalolagi i le sami ma le eleele

E masani ona mafua mai tsunami i mafuiʻe tetele i lalo o le vai, aemaise lava i sone e tafe ifo ai le sami. E iai sona sao le fausaga o le Lalolagi ona:

– E mafai e sone e fa'asusu i lalo ona sui fa'atulagaina i le fola o le sami a'o fetaomi'i papatusi.
– A faafuaseʻi ona siʻitia pe paʻū ifo le ilititai, e tuleia le vai i luga aʻe, ma mafua ai ni galu uumi e mafai ona vave ona sopoʻia le vasa.

E lē tutupu tsunami tetele i mafuiʻe uma i lalo o le sami; e masani lava ona manaʻomia se tuʻufaʻatasiga faapitoa: malosi tele, o se faiga o faʻaletonu e siʻitia/faʻatoʻilaloina ai le fola o le sami, ma loloto e fai si papaʻu. O nei mea uma e fesoʻotaʻi saʻo lava i le fausaga o le papa ma meatotino faʻainisinia o le lithosphere.

6. Mauga Mu: le ala e alu ese ai le magma mai le mantle

E faʻalagolago tele foʻi le mauga mu i le fausaga o le Lalolagi, aemaise lava le faiga e fausia ai le magma ma lona feʻaveaʻi. E masani ona fausia le magma i ni siosiomaga tetele se tolu e pei o le tektonika:

1. Sone e sosolo ifo ai le vai: o se laulau o le sami e sosolo ifo i lalo e feaveaʻi ai le vai ma minerale. E faʻaitiitia e le vai le tulaga e liusuavai ai le papa o loʻo i luga, ma maua ai le magma. O le mea lea e faʻamatalaina ai le filifili o mauga mu i luga o le "Pacific Ring of Fire," e aofia ai Initonesia.
2. Tuaoi o le vasa: e fe'ese'esea'i papa o le vasa (divergent), e fa'aitiitia le mamafa, e liusuavai teisi le 'aufanafana (decompression melting), ma fausia ai se pa'u fou o le vasa.
3. Nofoaga Vevela: o se koluma o le vevela mai le mantle loloto (mantle plume) e mafai ona fausia ai ni mauga mu i le ogatotonu o se laulau, e pei o Hawaii.

I le fa’aopoopoga i le nofoaga, o le fausaga o le Lalolagi e a’afia ai le ituaiga o le pa. O le magma mafiafia ma tele i le silica e masani ona mafua ai ni pa pāpā ona o kasa ua maileia; ae o le magma manifinifi e masani ona mafua ai ni tafega o le lava. O le fegalegaleaiga i le va o le magma, vai, ma papa i le pa’u e fuafua ai fo’i le tulaga lamatia.

7. Fausiaina o mauga ma fa'aletonu: suiga o le fogaeleele e ala i tektonika

FAITAU  Le sootaga i le va o le geology ma le climatology

E masani ona fausia ni atumauga tetele ona o feto'ai o papa konetineta (convergent plate collisions). Talu ai ona e mama le pa'u o le konetineta, e faigata ai ona lolofi ifo i lalo; o le i'uga, e gaugau ma si'itia papa, ma fausia ai ni atumauga. O le fa'ata'ita'iga sili ona lauiloa o le Himalayas, lea na fausia mai le feto'ai o Initia ma Eurasia.

E le gata i lea, o le fausaga vaivai o le Lalolagi i le lithosphere e fausia ai se fesoʻotaʻiga o faʻaletonu. O nei faʻaletonu e le gata ina mafua ai mafuiʻe ae faʻafoliga ai foʻi le laufanua: vanu o faʻaletonu, maʻa o faʻaletonu, ma suiga i le tafe o le vaitafe. I le lumanaʻi umi, e galulue faʻatasi tektonika ma le soloia e "faʻafoliga" ai le fogaeleele o le Lalolagi.

8. Mafui'e ma le liusuavai: aafiaga lē tuusa'o o faiga fa'alotoifale

O nisi o mea faanatura e aliali mai "i luga," ae o latou mea e mafua ai e masani ona fesootaʻi ma faiga i totonu. E mafai ona mafua mai le solo o eleele ona o timuga, ae o mafuiʻe e mafua mai i le fegasoloaʻiga o papa e masani ona mafua ai le solo o eleele tetele i vaega maugā. O le liquefaction—pe a mou atu le malosi o le eleele oneone ua tumu i le vai ma amio e pei o se vai pe a luluina—e masani foi ona tupu i taimi o mafuiʻe malolosi. I se isi faaupuga, o le fausaga o le Lalolagi lea e mafai ai ona tupu mafuiʻe e mafua ai foi se faasologa o aafiaga lona lua e faaleagaina ai.

9. Aiseā e tāua ai le malamalama i le fausaga o le Lalolagi mo le faʻaitiitia o le faʻaleagaina?

O le suʻesuʻeina o le fausaga o le Lalolagi e lē na o se teuga. O faʻamatalaga e uiga i tuaoi o papa, ituaiga o faʻaletonu, talafaasolopito o le subduction, ma meatotino o papa e fesoasoani i saienitisi e faʻafanua ai sone e faigofie ona mafuiʻe ma tsunami, mataʻituina mauga mu, ma atiina ae tulaga faʻatulagaina o fale e teteʻe atu i mafuiʻe. E ui e le mafai ona puipuia faʻalavelave faʻalenatura, ae e mafai ona faʻaitiitia o latou lamatiaga pe afai e malamalama tagata i a latou mamanu ma mafuaʻaga.

Fa'ato'a

O le fausaga o le Lalolagi—mai lona lithosphere ua malepe i lona asthenosphere palasitika ma le tafe o le convection o le mantle i lona totonugalemu vevela—o se faiga e fuafua ai toetoe lava o mea tutupu faalenatura uma i le eleele. O mafui'e, mauga mu, tsunami, fausiaina o mauga, ma e oo lava i mala faalenatura e pei o le solo o le eleele ma le liquefaction e mafua uma i le auala e fesiitai ai e le Lalolagi le vevela ma pulea lona mamafa i totonu. O le malamalama i le "masini" i lalo o o tatou vae, e le gata ina tatou malamalama i le mafuaaga o loo suia pea le Lalolagi, ae mafai foi ona tatou ola sauniuni ma saogalemu i luga o lenei paneta feliua'i.

Taofi faamatalaga