O le ā le aʻoaʻoga o le plate tectonics?

O le ā le Aʻoaʻoga o le Tektonika o Papa?

O le aʻoaʻoga o le plate tectonics o se tasi o aʻoaʻoga faʻale-geological e sili ona tāua ma faʻavae i le malamalama i le gaioiga o le Lalolagi. O lenei aʻoaʻoga e faʻamatalaina ai le auala e fausia ai le paʻu o le Lalolagi i ni aʻoaʻoga eseese o le tectonic e fealuaʻi ma fegalegaleai le tasi ma le isi i luga aʻe o se mantle e fai si liusuavai. O lenei manatu e le gata ina taua i le saienisi ae e aʻafia ai foʻi vaega eseese o le olaga, mai faʻalavelave faʻalenatura i le tufatufaina atu o laʻau ma manu i le lalolagi. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina atili ai le aʻoaʻoga o le plate tectonics, lona talafaasolopito, faiga, ma ona aʻafiaga.

Talafaasolopito o le Teolosi o Plate Tectonics

O le aʻoaʻoga o le tektonika o le papa e leʻi aliaʻe mai se avanoa faasaienisi. O ona manatu faavae ua alualu i luma i le tele o tausaga mai le tele o matauga faʻale-geolosi ma faʻale-geofisika. O se tasi o laʻasaga taua muamua o le manatu o le feʻaveaʻi o le konetineta na fautuaina e Alfred Wegener i le 1912. Na matauina e Wegener o faʻafanua o le lalolagi na foliga mai o loʻo faʻaalia ai konetineta e mafai ona "faʻapipiʻi faʻatasi" e pei o ni fasi paso. O lenei manatu o loʻo faʻamaonia ai o konetineta uma sa faʻapipiʻi faʻatasi i se konetineta tele e taʻua o Pangea ona vaeluaina lea ma feʻaveaʻi eseese.

Peita’i, o le manatu o Wegener sa matuā faitioina ona o le leai o se auala e faamatala ai le gaioiga o le konetineta. O alualu i luma faatekinolosi ma isi su’esu’ega i le ogatotonu o le 20 seneturi, e pei o le fa’afanua o le fola o le sami ma le mauaina o mamanu fa’amaneta tutusa i luga o le fola o le sami, na maua ai ni fa’amaoniga malolosi mo le gaioiga o le pa’u o le sami. I le vaitau o le 1960, na atiaeina ai le manatu o le tektonika o le papa mai nei manatu ma taliaina lautele e le vaega faasaienisi.

Faiga o le Tektonika o Papa

Ina ia malamalama i le auala e galue ai le aʻoaʻoga o le plate tectonics, e taua le malamalama i le fausaga i totonu o le Lalolagi. E aofia ai le Lalolagi i ni vaega se tele: o le ogatotonu i totonu ma le ogatotonu i fafo, o le mantle, ma le crust (lithosphere). O le lithosphere o le vaega pito i fafo ma e vaevaeina i ni nai plate tectonic tetele.

FAITAU  Aogā o le malamalama i le tufatufaina atu o punaoa faalenatura

O nei papa e opeopea ma fealua’i i luga o le asthenosphere vaivai ma semi-liquid. O le fealua’i o papa e a’afia i mea eseese, e aofia ai le convection o le mantle, le tuleia ma le tosoina o tuaoi o papa, ma le malosi o le kalave. E fa’atatau i le ituaiga o fealua’i, e mafai ona vaevaeina tuaoi o papa i ni ituaiga autu se tolu:

1. Tuaoi Eseese: O le mea e fe'ese'esea'i ai papatusi mai le tasi ma le isi. O se fa'ata'ita'iga sili ona lelei o tumutumuga o le vasa i le ogatotonu, e pei o le Mid-Atlantic Ridge. O iinei, e alu a'e ai le magma mai le mantle e fausia ai se pa'u fou.

2. Tuaoi Felagolagoma'i: O le mea e fe'avea'i ai papa e tasi ma le isi. A tupu lenei mea, e masani ona goto ifo le tasi papa i lalo o le isi, e pei ona vaaia i le Mariana Trench. O lenei faiga e mafai ona mafua ai mauga mu ma mafui'e.

3. Tuaoi o Suiga: O le mea e feoa'i fa'alava ai papatusi i le tasi ma le isi. O le sone sili ona lauiloa o le suiga o le San Andreas Fault i Kalefonia.

Mafui'e ma Mauga Mu

O se tasi o aafiaga tuusa'o ma mata'ina o le a'oa'oga o le tektonika o papa o le mea lea e tupu i mafui'e ma mauga mu. O le fe'ese'esea'iga e fa'aputu i tuaoi o papa i le aluga o taimi e fa'asa'olotoina i le tulaga o mafui'e. Mo se fa'ata'ita'iga, pe a fe'ese'esea'i papa e lua i se tuaoi e fetau'i, o le fa'aputuina o le fe'ese'esea'iga e mafai ona mafua ai se mafui'e tele po'o se fa'asologa o mafui'e mulimuli ane.

Ae o mauga mu, e masani ona fausia i tuaoi e fefiloi ma tuaoi e eseese. A goto ifo se laulau o le sami i lalo o se laulau konetineta, e liusuavai mea mai le laulau e goto ifo ma oso aʻe, ma fausia ai mauga mu. O nei nofoaga autu o gaioiga o mauga mu e taua tele i le faʻatulagaina o le laufanua o le Lalolagi ma e oʻo lava i le faʻaosofiaina o le tau i le lalolagi atoa.

O le Matafaioi a le Plate Tectonics i le Fausiaina o Laufanua

E taua tele le sao o le tektonika o papa i le fa'atulagaina o le laufanua o lo tatou paneta. O mauga maualuluga e pei o le Himalayas na fausia e ala i le feto'ai o papa Indo-Australian ma papa Eurasia. O vanu ma fa'aletonu o le Lalolagi, e pei o le Great Rift Valley i Aferika, o taunuuga ia o le fe'avea'i o papa eseese.

FAITAU  Geology o le siosiomaga ma lona matafaioi i le atina'e gafataulimaina

E lē gata ina aʻafia e le tektonika o papa le fausiaina o fanua tetele ae faʻapea foʻi i le fausiaina o le fola o le sami. O tumutumuga o le sami o le mea lea e fausia ma salalau ai ni paʻu fou o le sami. O lua loloto o le sami, e pei o le Mariana Trench, o le taunuuga lea o le subduction, lea e see ai le tasi papa i lalo o le isi. O nei faiga e taua tele mo le tafega o meafaitino o le Lalolagi ma aʻafia ai isi faiga o le eleele, e pei o le taamilosaga o le kaponi mo se taimi umi.

A'afiaga i le Ola ma Siosiomaga

O le gaoioi o papa tektonika e aʻafia ai foʻi le tufatufaina atu o mea ola ma siʻosiʻomaga i le lalolagi. A o gaoioi konetineta, e gaoioi foʻi laʻau ma manu, alualu i luma, pe mou atu. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le konetineta o Ausetalia, lea na tuʻua mo le miliona o tausaga, na atiina ae ai se siʻosiʻomaga tulaga ese e ese mai le lalolagi atoa. I se tulaga tutusa, o le gaoioi o papa tektonika e mafai ona fausia ai ni pa puipui e pei o mauga e tuʻueseese ai le faitau aofaʻi o meaola, ma iʻu ai i le faʻavasegaina o meaola.

O mea na maua i konetineta eseese ua maua ai ni faʻamaoniga malolosi o se taimi na tuʻufaʻatasia ai nei konetineta. Mo se faʻataʻitaʻiga, o mea na maua i le manu fetolofi o Mesosaurus ua maua i Amerika i Saute ma Aferika, e lagolago ai le talitonuga na tuʻufaʻatasia muamua nei konetineta i le konetineta tele o Pangea.

Vavalo ma le Faaitiitia o Faalavelave Tutupu

E taua tele fo'i le sao o le tektonika o papa i le vavaloina ma le fa'aitiitia o fa'alavelave fa'afuase'i. I le malamalama i mamanu o gaioiga o papa, e mafai ai e saienitisi ona vavaloina le nofoaga ma le ono iai o mafui'e i le lumana'i po'o le pāpā o mauga mu. O atina'e fa'atekonolosi, e pei o seismographs ma faiga e mata'ituina ai le fa'aleagaina o le eleele, e mafai ai ona vave fa'atinoina faiga lapata'i mo mafui'e ma le pāpā o mauga mu.

Peita'i, o lo'o amata pea ona vavalo i se taimi umi. E ui e mafai ona tatou fa'ailoaina nofoaga e maualuga le lamatiaga, o le fuafuaina tonu o le taimi e tupu ai se fa'alavelave fa'afuase'i o lo'o avea pea ma lu'itau tele. O le mea lea, o le atina'eina o atina'e e tete'e atu i fa'alavelave fa'afuase'i ma le a'oa'oina o tagata lautele e uiga i fa'alavelave fa'alenatura e taua tele.

FAITAU  Fa'ailoaina o punaoa fa'avevela

I'uga

O le plate tectonics o se aʻoaʻoga faavae i le geology e faʻamatalaina ai le gaioiga ma fegalegaleaiga o plates i totonu o le lalolagi. O lenei aʻoaʻoga ua faʻamatalaina ai le tele o mea lilo o le geology sa i ai muamua, mai le continental drift i le fausiaina o mauga ma aga masani o le subduction. O aafiaga o lenei aʻoaʻoga e lautele, e aʻafia ai mea uma mai le fausiaina o laufanua i le tufatufaina o mea ola ma le faʻaitiitia o faʻalavelave faʻafuaseʻi.

Faatasi ai ma le alualu i luma faifai pea o tekinolosi ma suesuega, ua faalolotoina ai lo tatou malamalama i le plate tectonics, ma ua tatalaina ai avanoa e sili atu ona sa'o ai le vavaloina o mea faalenatura ma faaitiitia ai tulaga lamatia e ono tula'i mai ai. O le mea lea, o le a'oa'oga o le plate tectonics e le gata o se faavae fa'avae i le geology, ae o se ki foi lea i le faamautinoaina o le faatumauina ma le saogalemu o le ola i le Lalolagi.

Taofi faamatalaga