O le a le fanua geomagnetic ma lona matafaioi?

O le ā le Geomagnetic Field ma lona Matafaioi

O le fanua geomagnetic o se "palanikeke" maneta e le vaaia e siomia ai le Lalolagi. E ui e le mafai ona tatou vaaia sa'o, ae e mafai ona iloa lona i ai e ala i se tapasa, o lona nila e masani ona faasino i matu-saute. O lenei fanua e taua tele i le faatumauina o le ola i le Lalolagi, e faatosina ai femalagaaiga, ma o le ki lea i le malamalama i le faagasologa o totonu o le paneta. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou talanoaina ai le uiga o le fanua geomagnetic, le auala e fausia ai, le auala e fuaina ai, ma lona matafaioi i le olaga ma tekinolosi.

Malamalama i le fanua geomagnetic

O le fanua geomagnetic o le fanua maneta e mafua mai i le Lalolagi. O se fanua maneta o le vaega e siomia ai se puna maneta (e pei o se maneta pa po o se tafe eletise) lea e faʻatinoina ai se malosiaga maneta i luga o nisi mea. I luga o se fua faʻatatau o paneta, o le fanua geomagnetic e mafua ai ona galue le Lalolagi e pei o se maneta tele e iai pou maneta i matu ma saute.

Ae ui i lea, e taua le malamalama o "pole maneta" e le tutusa lelei ma pole fa'afanua. O pole fa'afanua o pito i tua ia o le au fa'ata'amilomilo o le Lalolagi, ae o pole maneta o nofoaga i luga o le fogaeleele e foliga mai o laina malosi maneta e "ulufale" pe "alu ese" fa'alava. O lenei eseesega i le tulaga o lona uiga e le o taimi uma e fa'asino sa'o ai se tapasa i le itu i matu fa'afanua, ae o le itu i matu maneta (e fuafua i le nofoaga).

O fea e sau ai le fanua geomagnetic?

O le puna autū o le fanua geomagnetic e sau mai faiga o loʻo tutupu i lalo ifo o le fogaeleele, aemaise lava i le ogatotonu pito i fafo o le Lalolagi. O le ogatotonu pito i fafo e aofia ai uʻamea vai, e masani lava le uʻamea ma le nickel, lea e fealuaʻi ona o:

1. Feavea'i o le vevela: O le vevela mai le totonugalemu i totonu ma le pala o le radioactive e fa'atautaia ai le tafega o mea vai.
2. Fa'ata'amilosaga o le Lalolagi (aafiaga Coriolis): E fa'alavelaveina e le fa'ata'amilosaga le tafe o le vai, ma fausia ai ni mamanu masani o vortex.
3. Maualuga le fa'avevela: O le u'amea ua liusuavai o se fa'avevela eletise lelei, o lea o le gaoioi o lenei vai e maua ai se tafe eletise.

O le tu'ufa'atasiga o le tafe eletise ma le fe'avea'i o vai e tafe ai le eletise e fausia ai se fanua maneta e tumau ma fa'afouina pea. O lenei faiga e ta'ua o le geodynamo—o se ituaiga "dynamo masani" tele i le totonugalemu o le Lalolagi.

FAITAU  Metotia fa'ata'ita'iga o le eleele mo su'esu'ega o le eleele

I le fa’aopoopoga i nei puna’oa autū, e iai fo’i ni nai sao mai le fa’amanetaina o papa i le pa’u o le Lalolagi ma a’afiaga o tafega eletise i le ionosphere ma le magnetosphere. Peita’i, o le vaega autū o lo’o tumau pea o le geodynamo.

Fausaga o le fanua geomagnetic: magnetosphere

E lē gata le fanua maneta o le Lalolagi i le ea. E oo atu lava i le vateatea, ma fausia ai se vaega puipuia e ta'ua o le magnetosphere. E fegalegaleai le magnetosphere ma le matagi o le la, o se tafe faifai pea o vaega ua molia e fa'asalalauina mai e le La.

Ona o le mamafa o le matagi o le la, e le tutusa le magnetosphere:
– I le itu e faasaga i le La, o le magnetosfera e “omi” latalata atili i le Lalolagi.
– I le isi itu (po), e fa’aloaloa atu le magnetosfera e fausia ai se “si’usi’u maneta” (magnetotail).

O le magnetosfera o le laina autū lea o le puipuiga a le Lalolagi mai vaega malolosi o le malosi mai le La ma le vateatea.

Uiga o le fanua geomagnetic: e le o taimi uma e tumau

E fesuisuia'i le fanua geomagnetic. E tele ni suiga taua e popole i ai le faasaienisi:

1. Fesuiaiga o le ao
Fa'atosinaina e tafega eletise i le ionosphere lea e suia ona o le ave o le la.

2. Afa fa'ale-geomaneta
A tupu se coronal mass ejection (CME) po'o se fa'ateleina o le matagi o le la, e fa'alavelaveina le magnetosphere, ma mafua ai ona fesuisuia'i le geomagnetic field i luga. E mafai ona fa'aosofia ai auroras ma fa'alavelaveina ai faiga fa'atekonolosi.

3. Suiga mo se taimi umi (suiga fa'alelalolagi)
I fua o le sefulu i le selau tausaga, e mafai ona suia le malosi ma le itu e agai i ai le fanua maneta ona o le gaioiga o le ogatotonu o le Lalolagi. E oo lava i pole maneta e "fealua'i" i le aluga o taimi.

4. Suiga o le pou (suiga o le geomagnetic)
I le fua o le faitau afe i le miliona o tausaga, ua oo i le Lalolagi se suiga o le itu o le pole maneta. O lona uiga o le suiga o le itu o le itu i matu ma le itu i saute o le maneta. E le o se mea vave lenei faagasologa; e mafai ona alu ai le faitau afe o tausaga ma ua faamaumauina i papa mauga mu ma papa oneone (paleomagnetism).

E faʻapefea ona fuaina le fanua geomagnetic?

E tele auala e fuaina ai e le au saienitisi le fanua geomagnetic:

– Magnetometers o le eleele: Ua fa'apipi'iina i nofoaga e mata'ituina ai le tau e mata'ituina ai suiga i aso ta'itasi, afā geomagnetic, ma aga masani i le lumana'i.
– Su'esu'ega fa'aeletonika: Fa'aaogaina o vaalele e fa'afanua ai suiga fa'aeletonika i le pa'u o le Lalolagi, e aoga mo le su'esu'eina o le eleele ma punaoa.
– Satelite: O misiona e pei o le ESA Swarm o loʻo faʻafanua saʻo le fanua maneta o le lalolagi, ma vavaeʻeseina ai sao mai le totonugalemu, paʻu, vasa ma le ionosphere.

FAITAU  Auala e iloa ai le pogai o le filogia o le vai i lalo o le eleele

Ona aoteleina lea o faʻamaumauga i ni faʻataʻitaʻiga faʻalelalolagi e pei o le IGRF (International Geomagnetic Reference Field) lea e masani ona faʻaaogaina i femalagaiga ma faʻataʻitaʻiga faasaienisi.

O le matafaioi o le fanua geomagnetic mo le Lalolagi ma le ola

1. Puipuiga mai le radiation ma mea leaga
O se tasi o galuega taua a le fanua geomagnetic o le avea lea o se "talipupuni," e tete'e ese ai vaega ua molia mai le matagi o le la. E ui o le ea e iai fo'i sona sao taua i le puipuiga, ae fesoasoani le magnetosphere e fa'aitiitia ai le soloia o le ea e vaega malolosi ma fa'aitiitia ai le fa'aalia o le radiation i luga o le fogaeleele.

A aunoa ma le puipuiga o se magnetosfera malosi, e ono vave ona soloia le ea. O nisi saienitisi e faatusatusa lenei tulaga ia Mars, o lona fanua maneta vaivai i le lalolagi atoa e sili atu ona vaivai ai lona ea i fegalegaleaiga a le matagi o le la.

2. Fesoasoani i femalagaaiga a tagata
E fa'aaogā e le tapasa le fanua geomagnetic e fa'ailoa ai le matu magnetic. Mo le tele o seneturi, o le tapasa o se meafaigaluega taua mo femalagaaiga ma su'esu'ega. O mataupu faavae lava ia e tasi o lo'o fa'aaogaina pea i aso nei, e ui lava e masani ona tu'ufa'atasia ma le GPS ma faiga fa'aonaponei o femalagaaiga.

I le faʻatinoina, e manaʻomia e le navigator ona amanaʻia:
– fa'aitiitiga fa'amagnetise: o le eseesega i le va o le matu fa'afanua ma le matu fa'amagnetise,
– fa'asinomaga fa'amagnetika: o le fa'asinomaga o laina o le fanua fa'amagnetika i le tulaga fa'atulagaina lea e fesuisuia'i e tusa ai ma le lautele.

3. Femalagaa'iga i manu (magnetoreception)
E talitonuina e tele manu e mafai ona iloa le malosiaga o le fanua maneta o le Lalolagi, e ta'ua o le magnetoreception, mo femalagaaiga mamao. O fa'ata'ita'iga e aofia ai manu felelei, laumei o le sami, samani, ma nisi iniseti. E talitonuina latou te fa'aogaina le fanua geomagnetic o se "fa'afanua" masani ma le "tapasa" e folau ai i nofoaga patino.

E ui o loʻo suʻesuʻeina pea faiga faʻaola, ae o faʻamaoniga faʻataʻitaʻi o loʻo faʻaalia ai e mafai e faʻalavelave i le fanua maneta ona aʻafia ai amioga faʻatatau i nisi o ituaiga.

4. Aafiaga i tekinolosi faʻaonaponei
O fanua geomagnetic—aemaise lava o latou faʻalavelave i taimi o afa geomagnetic—e mafai ona i ai ni aafiaga taua i tekinolosi, e aofia ai:
– Fesootaiga eletise: E mafai e tafega fa'amagnetic ona fa'atupuina ai le faaletonu o le transformer ma le motusia o le eletise.
– Fesootaiga leitio: O suiga i le ionosphere e aʻafia ai le salalau o galu leitio, aemaise lava o taimi maualuluga (HF).
– Satelite ma le GPS: O le faateleina o le ave o le la e mafai ona faaleagaina ai vaega o satelite, faateleina ai le toso a le ea i le taamilosaga maualalo, ma faalavelave ai i le sa'o o le tulaga o le GPS.
– Vaalele: O auala e lata ane i pole e sili atu ona faigofie ona faalavelaveina i fesootaiga ma faateleina ai le aafia o le auvaa ma pasese i le averesi.

FAITAU  Metotia fa'ale-geofisika i su'esu'ega o le suau'u

O lenei mea na mafua ai le matāʻupu o le tau i le vateatea, lea e mataʻituina ai gaoioiga a le la ma tali atu a le magnetospheric e faʻaitiitia ai tulaga lamatia i atinaʻe tetele.

5. Ki i le malamalama i totonu o le Lalolagi ma le talafaasolopito o le eleele
E maua fo'i e le fanua geomagnetic se fa'amalama i totonu o le Lalolagi. O ona fesuia'iga i se taimi umi e maua ai ni fa'ailoilo i le gaioiga o le ogatotonu i fafo. I le taimi nei, o fa'amaumauga paleomagnetic i papa e fesoasoani i saienitisi:
– le suʻesuʻeina o le talafaasolopito o suiga o pou,
– fuafua le matua fa'atatau o vaega o papa,
– toe fausia le gaioiga o papatusi tektonika (continental drift) i le aluga o taimi.

I se isi faaupuga, o le geomagnetism o se meafaigaluega taua i le geophysics ma le geology.

Fa'ato'a

O le fanua geomagnetic e lē na o se mea mataʻina faaletino, ae o se vaega taua e lagolagoina ai le ola ma le aganuʻu i le Lalolagi. E afua mai i le afi geodynamo i le ogatotonu i fafo, e fausia ai se magnetosphere e puipuia ai le paneta mai mea leaga, fesoasoani i femalagaaiga a tagata ma manu, ma faʻaosofia ai tekinolosi faʻaonaponei i taimi o faʻalavelave tau i le vateatea. E le gata i lea, o le fanua geomagnetic o loʻo i ai faʻamatalaga taua e uiga i totonu o le Lalolagi ma lona talafaasolopito o le eleele. O le malamalama i le fanua geomagnetic o lona uiga o le malamalama i se tasi o faiga puipuia e fuafua ai le ola o le ola i lo tatou paneta.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faʻaopoopoina ni vaega faapitoa i le aurora, afā tetele o le geomagnetic i le talafaasolopito, poʻo ni faʻataʻitaʻiga o le faʻaogaina o faʻamatalaga IGRF i femalagaaiga.

Taofi faamatalaga