O le ā le geomorphology ma ona vaega fa'apitoa?

O le ā le Geomorphology ma ona Vaega Fa'apitoa?

O le Geomorphology o se lala o le saienisi o le lalolagi e suʻesuʻeina ai foliga o le fogaeleele (landforms), faiga e faʻatulaga ai, ma suiga e tutupu i le aluga o taimi. Mafaufau i mauga, vanu o vaitafe, talafatai, fanua lolo, ma e oʻo lava i oneone o le toafa; o mea uma ia o loʻo i ai i suʻesuʻega geomorphology. O lenei saienisi o loʻo i le fetaulaigaʻiga o le geography faaletino, geology, hydrology, climatology, ma e oʻo lava i le ecology, aua o le fausiaina ma le evolusione o landforms e aofia ai i taimi uma fegalegaleaiga faigata i le va o mea papa, vai, matagi, aisa, kalave, ma gaoioiga a tagata.

I se faaupuga faigofie, o le geomorphology e taumafai e tali fesili tetele e tolu: (1) o a laufanua o loʻo tatou vaʻaia i aso nei, (2) o a faiga na faʻatulagaina ai, ma le (3) pe na faʻapefea ona suia na laufanua i le taimi ua tuanaʻi ma o le a suia i le lumanaʻi. O lenei malamalama e taua tele mo le malamalama i tulaga lamatia o faʻalavelave faʻafuaseʻi (lologa, solo, solo), pulega o le talafatai ma le vaipuna, fuafuaga faʻale-nofoaga, suʻesuʻega o punaoa, ma le puipuiga o le siosiomaga.

Va'aiga o le Geomorphology

O le lautele o le geomorphology e aofia ai le auiliiliga o foliga o le eleele (morphology), mea o loʻo i totonu (lithology), fausaga o le eleele (e pei o faʻaletonu ma gaugau), ma le faʻagasologa o le faʻagasologa o luga. E masani ona faʻafanua e le au geomorphologists foliga o le eleele, fuaina le faʻasolosolo o le auvae, iloilo mamanu o le tafe o le vaitafe, faʻamatalaina le talafaasolopito o le siʻitia o le tectonic, ma fuafua le faʻaleagaina ma le fua faatatau o le sedimentation. E eseese auala e faʻaaogaina, mai le mataʻituina o le fanua ma le faʻamatalaina o ata satelite i le faʻafanua GIS ma le faʻataʻitaʻiga numera, i le faʻatulagaina o le eleele (e pei o le radiocarbon poʻo le luminescence dating) e iloa ai le matua o le sediments.

I le faʻatinoina, o le geomorphology e faʻamamafa foʻi le sootaga i le va o fua faʻatatau o le vateatea ma le taimi. O nisi o faiga e vave, e pei o le solo o eleele, lea e tutupu i totonu o ni nai minute poʻo ni itula, aʻo isi e gesegese, e pei o le solo o papa poʻo le soloia o mauga, lea e mafai ona alu ai le faitau afe poʻo le miliona foʻi o tausaga. O le malamalama i nei fua e fesoasoani i saienitisi ma fuafuaga faʻaitulagi e faia ai ni faʻaiuga sili atu ona atamai.

Manatu Fa'avae: Fa'agasologa Fa'avae ma Fa'agasologa Fa'avae

I se tulaga lautele, e mafai ona vaevaeina foliga o le eleele i ni faiga totino ma ni faiga mai fafo. O faiga tutoatasi e afua mai i totonu o le Lalolagi, e masani lava o tektonika ma mauga mu, lea e fausia ai mauga, fanua laugatasi, ma fausaga o fault. O faiga mai fafo e faagaoioia i luga o le fogaeleele, e pei o le tau, soloia, felauaiga o otaota, ma le teuina e le vai, matagi, galu, po o le aisa. O foliga o le eleele tatou te vaaia o le taunuuga lea o se "toso-o-tau" faifai pea i le va o le siitia e tektonika ma le faapaleniina (denudation) e faiga mai fafo.

FAITAU  O a faiga o le oxidation ma le reduction i le geochemistry?

Vaega o le Geomorphology

Ua atiaeina le geomorphology i ni vaega laiti e taulaʻi i ni mea faʻapitoa e fausia ai, ni siosiomaga faapitoa, poʻo ni auala faapitoa. O vaega laiti autu ia e masani ona suʻesuʻeina.

1. Fa'afanua o le Vai (Vaitafe)
O le geomorphology o le vaitafe e suʻesuʻeina ai foliga o le eleele na fausia e le tafega o le vaitafe, e aofia ai vaitafe lava ia, fanua lologa, faʻasitepu o vaitafe, deltas, ma alluvial fans. O faiga autū i totonu o faiga o le vaitafe o le soloia o le eleele, felauaiga o palapala, ma le faʻaputuga o palapala. E mafai ona piʻopiʻo vaitafe, fefiloi, pe fai si saʻo, e fuafua i le malifa, tafega, ma le maua o palapala.

E taua tele suʻesuʻega o le vai mo le puleaina o lologa, mamanuina o fausaga o alalaupapa, puleaina o le palapala i totonu o le vaituloto, ma le toe faaleleia o le vaitafe. Mo se faataitaiga, o suiga i le faaaogaina o fanua i luga o le vaitafe e mafai ona faateleina ai le soloia o le eleele, ma mafua ai ona faaputuina le palapala i lalo ifo o le vaitafe, ma faateleina ai le lamatiaga o lologa.

2. Fa'afanua o le Talafatai
O lenei vaega o le matā'upu e su'esu'eina ai foliga o le eleele i sone i le talafatai e a'afia i galu, tafega, tai, ma le si'itia o le sami. O foliga o le eleele i le talafatai e aofia ai matafaga oneone, papa, vaituloto, tombolo, vaituloto, oneone i le talafatai, magrove, ma fanua laugatasi o le tai.

O mataupu autū i le geomorphology o le talafatai e aofia ai le soloia ma le faʻaputuina (faʻaopoopoga o fanua), aafiaga o atinaʻe (uafu, toe faʻaleleia o fanua), ma suiga o le tau, lea e mafua ai le siʻitia o le sami ma faʻateleina ai le lamatiaga o lologa o le tai. I le tele o vaega, o le malamalama i le geomorphology o le talafatai e avea ma faʻavae mo le fuafuaina o fusi lanumeamata, puipuiga o le talafatai, ma le fuafuaina o sone saogalemu mo atinaʻe.

3. Aeolian (Matagi) Geomorphology
E su'esu'eina e le Aeolian geomorphology ia faiga ma foliga o le laueleele e fa'afoliga e le matagi, aemaise lava i vaega matūtū (toafua) po'o nofoaga oneone i le talafatai. O faiga autū o le deflation (le si'itia o vaega manifinifi), afīfī e ala i le agiina o le oneone, ma le fa'aputuina o le oneone, lea e fausia ai oneone.

E eseese foliga o oneone, e aofia ai le barchan, parabolic, linear, ma le foliga o fetu, e tofu lava ma le aafiaga e mafua mai i le itu e agai i ai le matagi, le tele o le oneone, ma laau. E taua fo'i su'esu'ega Aeolian mo le fa'aitiitia o afa o le efuefu, puleaina o le fe'avea'i o le oneone e ono fa'alavelave i nofoaga po'o fanua fa'ato'aga, ma le fa'amatalaina o tau i aso ua mavae mai oneone na teuina.

FAITAU  Le taua o le geoarchaeology i le malamalama i le talafaasolopito o le tagata

4. Geomorphology o le Aisa ma le Periglacial
O le geomorphology o le aisa e suʻesuʻeina ai foliga o le eleele e faʻatulagaina e aisa/aisa, e pei o vanu e foliga U, morenae, drumlins, ma fjords. E ui o aisa i aso nei e naʻo vaega pole ma mauga maualuluga, ae o loʻo salalau solo vaega o aisa i aso ua mavae ma e maua ai ni faʻailoga taua i le talafaasolopito o le tau o le Lalolagi.

I le taimi nei, o le periglacial geomorphology e suʻesuʻeina faiga i vaega malulu e le o ufitia i le aisa tumau ae o loʻo aʻafia i le malulu tele ma le liusuavai, e pei o le fausiaina o le eleele mamanu, solifluction, ma le faaleagaina o le auvae e mafua mai i le aisa. O lenei malamalamaga e taua tele mo le atinaʻeina o atinaʻe tetele i vaega maualuluga e aʻafia i le permafrost.

5. Fa'afanua o le Karst
E su'esu'eina e le karst geomorphology ia foliga o le eleele na fausia e ala i le soloia o papa e pei o le limestone, dolomite, po'o le gypsum. O foliga masani o le karst e aofia ai ana, lua e goto ifo, lua e goto ifo, vaitafe i lalo o le eleele, ma 'olo o le karst.

E taua tele le karst mo punaoa o le vai auā o le tele o vaega o le karst e iai ni vai tetele e tafe ifo ai le vai, ae e faigofie foʻi ona aʻafia i le filogia auā e vave ona tafe le vai pe a leai se faamama lelei o le eleele. E le gata i lea, o le lamatiaga o sologa o eleele (sinkholes) o se popolega i le fuafuaina o nofoaga ma atinae.

6. Fa'afanua o le Mauga Mu
O lenei vaega o le matā'upu e taula'i i foliga o le eleele na fausia e gaioiga o mauga mu, e pei o konu mauga mu, calderas, lava domes, lava plains, ma pyroclastic deposits. E mafai e faiga o mauga mu ona vave fa'atulaga le foliga o le eleele, ae e o fa'atasi fo'i ma faiga o le soloia ma le tau e fausia ai ni mamanu tulaga ese o le malifa.

E tāua le tulaga o le natura o mauga mu i le faʻaitiitia o faʻalavelave faʻafuaseʻi o mauga mu, mo se faʻataʻitaʻiga o le faʻafanua o ala o tafega o le lava, lahar, ma ao vevela, faʻapea foʻi ma le faʻailoaina o mea na teuina i taimi ua tuanaʻi e faʻatatau ai lamatiaga i le lumanaʻi.

7. Fa'atulagaga ma le Tektonika Geomorphology
O le geomorphology fausaga e fa'amamafa ai le aafiaga o fausaga o le eleele (mea sese, gaugau, papa malo-malū) i luga o laufanua. O le geomorphology tectonic e su'esu'eina faapitoa pe fa'apefea ona fa'atulaga e gaioiga o le crustal (si'itia, goto ifo) le to'afilemu ma a'afia ai vaitafe, fa'asitepu, ma mamanu o alavai.

E masani ona fa'aaogaina su'esu'ega tektonika-geomorphological e iloilo ai gaioiga o fa'aletonu, fuafua ai sone e faigofie ona mafui'e, ma malamalama i le alualu i luma o mauga. Mo se fa'ata'ita'iga, o vaitafe ua "vaevaeina" ma fausia ai ni fa'asitepu fa'alava e mafai ona avea ma fa'ailoga o le si'itia faifai pea o le tektonika.

FAITAU  O le matafaioi o le geology i le mauaina o punaoa o vai mama

8. Geomorphology o le Mauga ma le Fegalegaleaiga Tele
O lenei vaega o le matā'upu e su'esu'eina ai faiga o le auvae e pei o le palapalā, totolo, pa'ū ifo o papa, sologa o le eleele fa'asolosolo/fa'ata'amilomilo, ma le tafe o otaota. O mea e pulea ai e aofia ai le fa'asolosolo o le auvae, ituaiga o palapala/papa, timuga, la'au, ma gaoioiga a tagata e pei o le fa'amamāina o fanua.

E matuā tāua tele suʻesuʻega o le geomorphology o le auvae i vaega maugā e pei o Initonesia, auā e masani ona tutupu sologa i taimi o timuga mamafa poʻo mafuiʻe. O le faʻafanua o le ono afaina i sologa, auʻiliʻiliga o le mautu o le auvae, ma fautuaga mo le faʻaaogaina o le laueleele e faʻalagolago tele i manatu faʻavae o le geomorphology.

9. Fa'atusatusaga o le Geomorphology ma le Geomorphometry
O le quantitative geomorphology e faʻaaogaina le fuaina, fuainumera, ma le faʻataʻitaʻiga faʻamatematika e malamalama ai i faiga e faʻatulaga ai foliga o le eleele. O le Geomorphometry e taulaʻi i le fuaina o foliga o le fogaeleele e faʻaaoga ai faʻamaumauga o le elevation (DEM) e maua ai faʻamatalaga e pei o le slope, aspect, curvature, ma le topographic roughness index.

E tāua tele lenei auala i le vaitaimi o faʻamaumauga tetele ma le remote sensing, auā e mafai ai ona faia vave ma faʻamaoni le suʻesuʻega tele o laufanua, faʻataʻitaʻiga o le soloia o eleele, vavalo i lologa, ma faʻafanua o lamatiaga.

10. Geomorphology o le Siosiomaga ma Tagata
E lē gata i faiga masani e suʻesuʻeina e le geomorphology ae faʻapea foʻi ma aafiaga faaletagata i luga o le fogaeleele. O le vaega o le aʻoaʻoga a tagata e suʻesuʻeina pe faʻapefea ona suia e le eliina o minerale, faʻatupuina o taulaga, fausiaina o pa, faʻaleagaina o vaomatua, toe faʻaleleia o le talafatai, ma faʻatoʻaga malosi ia mamanu o le soloia ma le mautu o le laueleele.

I le tele o nofoaga, o tagata o le "mea fa'ale-geomorphic" autū, e mafai ona fa'avavevaveina le soloia o le eleele, fa'agaoioia le tele o palapala, pe suia ai alavai o vaitafe. O le mea lea, o le malamalama i le geomorphology e taua tele i le atina'e gafataulimaina.

Fa'ato'a

O le Geomorphology o le saienisi e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i le "foliga" o le Lalolagi: aisea e maupuepue ai se itulagi, aisea e feoa'i ai vaitafe, aisea e solo ai talafatai, ma pe faapefea ona fausia mauga ona solo malie lea. I le malamalama i ona vaega laiti—o le vai, talafatai, aeolian, aisa, karst, mauga mu, tectonic, slope, quantitative, ma anthropogenic—e mafai ona tatou iloa ai o foliga o laufanua uma o le taunuuga lea o se fegalegaleaiga o faiga e aafia ai le tasi ma le isi.

I le lotolotoi o luʻitau o suiga o le tau, tuputupu aʻe o taulaga, ma le faʻateleina o lamatiaga o faʻalavelave faʻafuaseʻi, ua faʻateleina le taua o le geomorphology. O lenei saienisi e le gata ina faʻamauoa ai lo tatou malamalama i le talafaasolopito o le Lalolagi ae fesoasoani foi ia i tatou e faia ni faʻaiʻuga aoga mo le saogalemu, le maufetuunaʻi i itulagi, ma le pulega atamai o le siosiomaga.

Taofi faamatalaga